Кіріспе
Джон Шелтон Уайлдер (3 маусым 1921 – 1 қаңтар 2010) – американдық саясаткер, 1971 жылдың қаңтарынан 2007 жылдың қаңтарына дейін 36 жыл бойы Теннесси штатының 48-ші вице-губернаторы қызметін атқарған. Бұл қызметті АҚШ тарихында вице-губернатор немесе осыған ұқсас лауазымда ең ұзақ қызмет еткен адам болуы мүмкін. Ол 1959 жылдан 1961 жылға дейін және 1967 жылдан 2009 жылға дейін Теннесси штатының сенаторы болды. Теннесси тұрғындары вице-губернаторды сайламайды, керісінше, губернатордың ізбасар ретінде бірінші болып табылатын Сенат Спикері заң бойынша осы атаққа ие болады.
John Shelton Wilder (June 3, 1921 – January 1, 2010) was an American politician who was the 48th Lieutenant Governor of Tennessee for 36 years from January 1971 to January 2007, possibly the longest time anyone has served as Lieutenant Governor or a similar position in the history of the United States. He was a Tennessee state senator from 1959 to 1961 and again from 1967 to 2009. Tennesseans do not elect their lieutenant governor; rather, the Speaker of the Senate, who is first in the line of succession to the governor, is granted the title by statute.
Ерте өмір және білім
Уайлдер Мемфиске жақын Файет округінде дүниеге келген. Ол ауыл шаруашылығы және агробизнес салаларында кең қызығушылық танытқан, бай отбасыдан шыққан. Файет округінің мемлекеттік мектептерінде білім алған, содан кейін Теннесси университетінің ауыл шаруашылығы колледжін бакалавр дәрежесімен, ал Мемфис мемлекеттік университетін (қазіргі Мемфис университеті) заңгер мамандығы бойынша бітірген. Демократ болғандықтан, ол алғаш рет 1958 жылы Теннесси Сенатына сайланды және 1961 жылдың қаңтарына дейін қызмет етті. 1960 жылы қайта сайлануға түспеген Уайлдер 1967 жылы штат Сенатына қайта оралды. Осыдан кейін штат конституциясына түзету енгізіліп, штат Сенатының өкілдік мерзімі төрт жылға ұзартылды. Уайлдер 1968 жылы төрт жылдық мерзімге сайланды және 2008 жылға дейін әр төрт жыл сайын қайта сайланды. Ол 26-шы Сенат округін өкілдік етті, оған қазіргі таңда Честер, Крокетт, Файетт, Хардеман, Хардин, Хейвуд, Макнейри және Уэйн округтері кіреді.
Вице-губернатор
Уайлдер 1971 жылғы қаңтарда штат Сенатының спикері болып сайланды, бұл оны штаттың вице-губернаторы етті. Теннесси штатының конституциясына сәйкес, Сенат спикері губернаторлыққа мұрагерлікте бірінші болып тұрады. Вице-губернатор атағы 1951 жылы заңмен Сенат спикеріне берілді. Ол жарты ғасырға жуық уақыттан бері Теннесси штатының алғашқы вице-губернаторы және Реконструкциядан кейін екінші рет басқа саяси партиядан – өткен қарашада сайланған республикашыл Винфилд Даннның басшылығымен қызмет етті. Осы уақытқа дейін Бас Ассамблеяның дербес штаты немесе кеңселері болған емес, көбінесе қонақ үй бөлмелерінде жұмыс істеген. Уайлдер қазір үлкен құрылыс жобасын бақылады (бұл біршама иронияға орай, көптеген заң шығарушылар бұрын қолдаған қонақ үйлердің бірін бұзуды талап етті), бұл жағдайды түзету және штаттық үкіметтің заңнамалық тармағын басқа екеуімен теңестіру үшін жасалды. Уайлдер ұзақ мерзімге вице-губернатор болып қызмет етуге тырысып, бұрынғыдан өзгеше әрекет етті. 1870 жылы қабылданған Теннессидің қазіргі конституциясы қабылданғаннан бері ешкім Сенат спикері ретінде үш мерзімнен артық қызмет еткен емес. 1980-жылдардың ортасына дейін оған қарсылық аз болды. Ол кезде Сенаттың Демократиялық фракциясының көптеген мүшелері оның басшылығына шаршаған еді. Сонымен қатар, аймақтық мәселелер де болды – осы уақытқа дейін заң шығарушы органның екі палатасының спикерлері Батыс Теннессиден екі онжылдыққа жуық уақыттан бері тағайындалған. Оппозициялық топ штат Сенатының көпшілік көшбасшысы Райли Дарнеллдің басшылығымен бірікті. 1987 жылы Дарнелл Демократиялық партияның вице-губернаторлығына кандидат болған кезде Уайлдердің вице-губернатор ретіндегі ұзақ мерзімді қызметі аяқталды. Алайда, күтпеген (бірақ бұрын-соңды болмаған) қадам ретінде Уайлдер республикалық партияның вице-губернаторы болып ұсынылды. Палатадағы барлық 15 республикашылдың және алты демократтың қолдауымен Уайлдер 21-15 есебімен жеңіске жетті, содан кейін Сенатты «екіпартиялық» негізде ұйымдастыруға кірісті, комитет төрағаларының көпшілігін өзінің демократиялық жақтастарына, ал қалғанын республикашылдарға берді. Бұл Уайлдер үшін ерекше емес еді; 1979 жылы ол губернатор Рей Блантонның бірнеше даулы кешірімдерден кейін мерзімі аяқталмас бұрын үш күн бұрын босатылуын мақұлдады. Штат конституциясы губернатордың қашан ант беруі керектігі туралы түсініксіз болғандықтан, Уайлдер мен штаттық палатадағы әріптесі Нед МакВертер оның республикалық мұрагері Ламар Александрдың ерте ант беруін қолдады. Уайлдер бұл қадамды «Теннесси стиліндегі импичмент» деп атады. Осыдан кейін Уайлдер 2005 жылға дейін «бір ауыздан» қайта сайлануын жалғастырды және комитет төрағаларын екі партияның өкілдерінен тағайындады, бұл Теннесси Сенатын әлемдегі партиялық негізде сайланатын, бірақ бейтарап негізде ұйымдастырылатын сирек заң шығарушы органдардың біріне айналдырды. Тіпті 1990-жылдардың ортасында екі штат Сенатының мүшесі партияны ауыстырып, республикашылдарға қысқа мерзімді Сенатта көпшілікті бергеніне қарамастан, маңызды өзгерістер болған жоқ. Бұл коалиция Уайлдерді әлемдегі ең ұзақ қызмет еткен (әдеттегідей ең ұзақ) еркін сайланған заң шығарушы көшбасшылардың бірі етті. Көптеген республикалық штат Сенаторларының қолдауына байланысты, Мемфис маңындағы қалалар республикашылға айналып бара жатқан болса да, ол өзінің штат Сенатындағы орынды ұстауға көптеген жылдар бойы қарсылық білдірген жоқ. Оның округінің көп бөлігінде ол мыңжылдықтың басында округ деңгейінен жоғары демократиялық партиядан сайланған жалғыз адам болды. Көптеген вице-губернаторлардың айырмашылығы, әсіресе басқа штаттарда, Уайлдер ешқашан губернаторлыққа үміткер болған жоқ. 2009 жылы ол 1974 жылы губернаторлыққа үміткер болғанын, бірақ отбасы оны қабылдамағанын және «Мен болған жерде қалғаным үшін қуаныштымын, өйткені Сенат – Сенат» деді. Уайлдер велосипедпен айналысуды ұнатқан және жарты ғасырдан астам уақыт бойы жеке ұшқыш болып жұмыс істеген, кейде заң шығарушы жиналыстарға Файетт округінен Нэшвиллге 200 миль (320 км) қашықтықты ұшып баратын. 2005 жылғы 11 қаңтарда Теннесси штатының Сенатының екі республикашыл мүшесі – Уайлдердің соңғы жылдары дәстүрлі демократиялық қолдауын қамтамасыз етуге жеткілікті – Уайлдер үшін дауыс берді және ол 18-ші рет вице-губернатор ретінде ант берді. (Олардың бірі, Майкл Уильямс, содан кейін уақытша спикер лауазымымен марапатталды.) Уайлдер тоғыз комитеттің жетісіне республикалық көпшілікті тағайындады, бірақ бес демократиялық төрағаны өз орнында қалдырды; нәтижесінде екі комитетте демократиялық көпшілік пен төрағалар болды, оның ішінде ең маңыздысы саналатын Қаржы комитеті де бар, бұл көптеген республикашылдарды қатты ашуландырды. 2006 жылғы қарашадағы сайлаудан кейін республикалық партия Теннесси Сенатында бір орындық көпшілікті сақтап қалды. Алайда, Уайлдерді бұрын қолдаған республикашылдар, әсіресе Уильямс, партиялық тәртіпке бағыну үшін қатты қысымға ұшырады, тіпті партиялық бағытқа бағынбағандар үшін Теннесси республикашылдары үшін бұрын-соңды болмаған ресми мақұлданған қарсыластардың болуы туралы да қысым болды, Теннессиан газетінің тілшісі Ларри Дохтридің бірнеше мақалаларында айтылғандай. Уайлдерге Демократиялық фракцияда спикерлікке үміткер ретінде Нэшвиллден келген штат Сенаторы Джо Хейнс шақырды. The Tennessean және Nashville City Paper газеттерінде жарияланған кейінгі мақалаларда барлық 16 республикашыл Блаунтвиллден келген сенатор Рон Рэмсиге дауыс беретіні және 16 демократ, өзі Уайлдерді қоса алғанда, Уайлдерге дауыс беретіні, ал Уайлдермен бақытсыз бизнес айналысқан деп айыпталған штат Сенаторы Джерри Купер мүдделер қақтығысының кез келген көрінісін болдырмау үшін қалыс қалатыны айтылды. Сенат ережелеріне сәйкес, 16-16 теңдік Уайлдердің спикерлігін сақтап қалуына әкелер еді. Алайда, 2007 жылғы 9 қаңтарда өткен дауыс беруде барлық 17 республикашыл Рэмсиге дауыс берді және оларға Кларксвилльден келген демократ сенаторы Розалинд Курита қосылды, бұл Уайлдердің Теннесси Сенатының спикері және вице-губернаторы лауазымындағы қызметіне нүкте қойды. 2007 жылғы 8 наурызда Теннесси ақпарат құралдары Уайлдердің құлау салдарынан ауыр жарақат алғанын және Мемфистегі аурухананың жансақтау бөлімінде жатқанын хабарлады. Ол 2007 жылғы 11 наурызда ауруханадан шығып, қалпына келу үшін үйіне оралды. 2008 жылғы ақпанда 2007-2008 жылғы Теннесси Көк кітабы оған арналды. 2008 жылғы 20 наурызда Уайлдер осы жылы қайта сайлануға қатыспау туралы шешімін жариялады.
Өлім
Уайлдер 2010 жылғы 1 қаңтарда таңертең Мемфис қаласындағы Баптист мемориалдық ауруханасында 2009 жылғы 28 желтоқсанда өткен инсульт салдарынан қайтыс болды. Одан кейін інісі Виггинс Уайлдер, екі ұлы: Шелтон (Джон кіші) және Дэвид, төрт немересі: Джон III, Джозеф, Джарод және Уитни, бес шөбересі: Джесс (Джон IV), Сюзи, Рассел, Ансел және Марсель бар.