Кіріспе

Готтлоб Фрегенің 1879 жылғы логика туралы кітабы Begriffsschrift (неміс тілінде шамамен "түсінік жазу") – Готтлоб Фрегенің логика туралы кітабы, 1879 жылы жарық көрген және осы кітапта баяндалған формалды жүйе. Begriffsschrift көбінесе түсінік жазу немесе түсінік белгілеу деп аударылады; кітаптың толық атауы оны "таза ой үшін арифметика үлгісіндегі формула тілі" деп сипаттайды. Фреге логикаға формалды тәсілді дамытуға байланысты мотивациясы Лейбництің "calculus ratiocinator" еңбегіне ұқсас (бірақ, алғы сөзінде Фреге бұл мақсатына жеткенін, сондай-ақ оның басты мақсаты Лейбництің сияқты идеал тіл құру екенін нақты жоққа шығарады, мұны Фреге өте қиын және идеалистік – бірақ мүмкін емес емес – міндет деп санайды). Фреге келесі ширек ғасыр бойында математика негіздерін зерттеуде өз логикалық есептеуін қолданды. Бұл аналитикалық философияның алғашқы еңбегі болып табылады, бұл сала Бертранд Рассел сияқты болашақ британдық және ағылшын философтар тарапынан одан әрі дамытылды.

Басқа шығармаларға әсері

Неміс математикалық әдебиетінде "Begriffsschrift" қалай талданғаны туралы ең жақын уақытта жасалған мұқият зерттеу үшін Vilko (1998) еңбегіне жүгініңіз. Кейбір сыншылар, әсіресе Эрнст Шрёдер, көбінесе жақсы баға берді. "Begriffsschrift" кейін пайда болған формальды логиканың барлық жұмыстары оған қарызды, себебі оның екінші реттік логикасы математика мен жаратылыстану тілін жеткілікті деңгейде бейнелей алатын алғашқы формальды логика болды. Фреге жазбасының қалдықтары оның "Urteilsstrich" (қазылу/шығару сызығы) │ және "Inhaltsstrich" (яғни мазмұн сызығы) ──-нен туындаған "turnstile" (бұрылыс қақпасы) символында сақталып қалды. Фреге осы символдарды "Begriffsschrift" еңбегінде ├─ біріктірілген түрінде қолданды, бұл сөйлемнің рас екенін білдіретін жарияланым ретінде танылды. Кейінірек жазылған "Grundgesetze" еңбегінде ол ├─ символының мағынасын сәл өзгертеді. "Begriffsschrift" еңбегінде "Definitionsdoppelstrich" (яғни анықтамалық қос сызық) │├─ сөйлемнің анықтама екенін көрсетеді. Сонымен қатар, жоққа шығару белгісін көлденең "Inhaltsstrich" пен тік жоққа шығару сызығының үйлесімі ретінде қарастыруға болады. Бұл жоққа шығару символын 1930 жылы Аренд Хейтинг классикалық жоққа шығарудан интуиционистік жоққа шығаруды ажырату мақсатымен қайта енгізді. Ол Герхард Гентзеннің докторлық диссертациясында да кездеседі. "Tractatus Logico-Philosophicus" еңбегінде Людвиг Витгенштейн логикалық формализмнің синонимі ретінде "Begriffsschrift" терминін қолдану арқылы Фрегеге құрмет көрсетеді. Фреге 1892 жылғы "Мағына және сілтеме туралы" атты мақаласында "Begriffsschrift" еңбегіндегі кейбір тұжырымдамаларын қайта қарады. Атап айтқанда, ол "Begriffsschrift" көзқарасын теріске шығарды, яғни сәйкестік предикаты атаулар арасындағы қатынасты білдіреді деген пікірге қарсы шығып, оның орнына бұл атаулармен белгіленген объектілер арасындағы қатынасты білдіреді деген тұжырымға келді.