Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ұрпақ тудырудың табиғи қабілеті
Natural capability to produce offspring
Ұрпақтылық екі түрлі жолмен анықталады: адам демографиясында – жеке организмге қарағанда тіркелген популяцияның көбею потенциалы, ал популяциялық биологияда – фертильділікке ұқсас, яғни ұрпақ тудырудың табиғи қабілеті, ол гаметалар (жұмыртқа жасушалары), тұқым түзілуі немесе жыныссыз көбею арқылы таралатын мүшелер санымен өлшенеді.
Fecundity is defined in two ways; in human demography, it is the potential for reproduction of a recorded population as opposed to a sole organism, while in population biology, it is considered similar to fertility, the natural capability to produce offspring, measured by the number of gametes (eggs), seed set, or asexual propagules.
Адамның демографиясы
Адам демографиясы тек қана адамның өнімділігін, оның мәдени ерекшеліктеріне байланысты әртүрлі деңгейлерін қарастырады, ал популяциялық биология барлық тірі организмдерді зерттейді. Популяциялық биологиядағы өнімділік термині көбінесе бір уақыт аралығында (әдетте жылдық) ұрпақ тудыру қарқынын сипаттау үшін қолданылады. Осыған сәйкес, өнімділікке туу көрсеткіштері де, сол уақытқа дейін жас ұрпақтың тірі қалуы да кіре алады. Өнімділік деңгейі географиялық тұрғыдан әртүрлі болғанымен, әдетте әр мәдениет үшін тұрақты қасиет болып табылады. Ұрықтандыру – ұрықтанудың тағы бір атауы. Акушерлік және гинекологияда өнімділік – бір менструалдық циклда жүкті болу мүмкіндігі, ал өнімділік – бір циклда тірі нәресте дүниеге келтіру мүмкіндігі.
Human demography considers only human fecundity, at its culturally differing rates, while population biology studies all organisms. The term fecundity in population biology is often used to describe the rate of offspring production after one time step (often annual). In this sense, fecundity may include both birth rates and survival of young to that time step. While levels of fecundity vary geographically, it is generally a consistent feature of each culture. Fecundation is another term for fertilization. In obstetrics and gynecology, fecund ability is the probability of being pregnant in a single menstrual cycle, and fecundity is the probability of achieving a live birth within a single cycle.
Экология
Экологияда, өнімділік – жеке организмнің немесе популяцияның көбею қабілетінің өлшемі, көбінесе көбеюге қабілетті организмдерге ғана қатысты. Оны жыныстық және жыныссыз көбеюге де қолдануға болады, себебі өнімділіктің мақсаты – популяцияға қанша жаңа организм қосылғанын анықтау. Экологиялық зерттеулердің мақсатына қарай, зерттелген нақты деректерді түсіндіру үшін өнімділік әртүрлі анықталуы мүмкін. Мысалы, кейбір зерттеулерде түрдің өмірлік циклының толық кезеңін емес, белгілі бір уақыт сәтіндегі деректерді сипаттау үшін көзге көрінетін өнімділік қолданылады. Басқа зерттеулерде бұл анықтамалар зерттеліп отырған организмнің өнімділігін дәлірек бағалау үшін өзгертіледі. Бұл қажеттілік ең алдымен модульді организмдерге тән, себебі олардың модульдік құрылымы дәстүрлі, біртұтас организмдерден өзгеше, ал оларда өнімділік ұрпақтардың саны арқылы ең жақсы анықталады.
In ecology, fecundity is a measure of the reproductive capacity of an individual or population, typically restricted to the reproductive individuals. It can be equally applied to sexual and asexual reproduction, as the purpose of fecundity is to measure how many new individuals are being added to a population. Fecundity may be defined differently for different ecological studies to explain the specific data the study examined. For example, some studies use apparent fecundity to describe that their data looks at a particular moment in time rather than the species' entire life span. In other studies, these definitions are changed to better quantify fecundity for the organism in question. This need is particularly true for modular organisms, as their modular organization differs from the more typical unitary organism, in which fecundity is best defined through a count of offspring.
Өмірлік үлгілер (паритет)
Партитет – ұрықтылықты екі ерекше типке бөлу, яғни семельпартитет және итеропартитет. Семельпартитет – организм өмірінде бір рет қана көбейеді, ал өлім оның көбею стратегиясының бір бөлігі болып табылады. Бұл түрлер бір көбею оқиғасында көптеген ұрпақ тудырады, бұл оларға ұрықтылық жағынан артықшылық береді, себебі олар көбірек ұрпақ әкеледі. Итеропартитет – түрдің өмірі бойы бірнеше рет көбейюі. Бұл түрдің стратегиясы – ұрпақтарының тірі қалу мүмкіндігінің болжамсыздығына қарсы қорғану, егер олардың алғашқы туған балалары өлсе, олар қайтадан көбейіп, өлген ұрпақты алмастыра алады. Бұл сондай-ақ организмге ұрпақтарына күтім жасауға мүмкіндік береді, өйткені олар даму кезеңінде тірі болады.
Parity is the organization of fecundity into two distinct types, semelparity, and iteroparity. Semelparity occurs when an organism reproduces only once in its lifetime, with death being a part of its reproductive strategy. These species produce many offspring during their one reproductive event, giving them a potential advantage when it comes to fecundity, as they are producing more offspring. Iteroparity is when a species reproduces multiple times over its lifetime. This species' strategy is to protect against the unpredictable survivability of their offspring, in which if their first litter of offspring dies, they can reproduce again and replace the dead offspring. It also allows the organism to care for its offspring, as they will be alive during their development.
Халық тығыздығы
Халық тығыздығы көбінесе өнімділікке теріс әсер ететіні байқалады, бұл өнімділікті тығыздыққа тәуелді етеді. Бұл байқаудың себебі – бір аймақ тығыз қоныстанғанда, әрбір жеке тұлға үшін азырақ ресурстар болады. Осылайша, ұрпақтың тірі қалу мүмкіндігі төмен болғанда, көптеп көбейту үшін жеткілікті энергия болмауы мүмкін. Кейде жоғары тығыздық, әсіресе өсімдік түрлерінде, ұрпақ өндіруді ынталандыра алады, себебі өсімдіктер көп болса, тозаңдаушыларды тартуға қолайлы жағдай туады, олар сол өсімдіктің тозаңын таратып, одан да көп көбеюге мүмкіндік береді. Маусымдыққа байланысты өнімділік қарқындылығы – Филипп Эшмол ұсынған гипотеза. Ол ендік өнімділікке маусымдықпен бірге ендіктің өсуі арқылы әсер ететінін айтады. Бұл теория Моро ұсынған өлім-жітім концепциясына негізделген, бірақ маусымдық жағдайдың өлім-жітімге және, өз кезегінде, халық тығыздығына қалай әсер ететініне назар аударады. Осылайша, өлім-жітім жоғары жерлерде тағамға қолжетімділік артады, нәтижесінде өнімділік жоғарылайды. Тағы бір гипотеза маусымдық кезеңдер өнімділікке көбейту маусымдарының әртүрлі ұзақтығына байланысты әсер етеді деп санайды. Бұл идея көбейту жиілігінің азаюын өтеу үшін қысқа көбейту маусымдарында ірі ұялауға басымдық берілетінін көрсетеді, осылайша бұл түрлердің өнімділігі артады.
Population density is often observed to negatively affect fecundity, making fecundity density dependent. The reasoning behind this observation is that once an area is overcrowded, fewer resources are available for each individual. Thus there may be insufficient energy to reproduce in high numbers when offspring survival is low. Occasionally high density can stimulate the production of offspring, particularly in plant species, because if there are more plants, there is food to lure pollinators, who will then spread that plant's pollen and allow for more reproduction. Fecundity intensity due to seasonality is a hypothesis proposed by Phillip Ashmole. He suggests latitude affects fecundity due to seasonality increasing with increasing latitudes. This theory relies on the mortality concept proposed by Moreau but focuses on how seasonality affects mortality and, in turn, population densities. Thus in places with higher mortality, there is more food availability, leading to higher fecundity. Another hypothesis claims that seasonality affects fecundity due to varying lengths of breeding seasons. This idea suggests that shorter breeding seasons select a larger clutch size to compensate for the reduced reproduction frequency, thus increasing those species' fecundity.
Қосымша ақпарат
Сонымен қатар, әлеуметтік үрдістер мен қоғамдық нормалар өнімділікке әсер етуі мүмкін, бірақ бұл әсер көбінесе уақытша болады. Шындығында, әлеуметтік факторларға байланысты өнімділікті тоқтату мүмкін емес деп есептеледі, және қысқа мерзімді төмендеуден кейін өнімділік көтерілуге бейім. Өнімділік мұңқадайлы жануарларда жылырақ ауа-райымен байланысты артатыны да көрсетілген. Жыныстық эволюциялық биологияда, әсіресе жыныстық таңдауда, өнімділік репродуктивтілікке қарсы қойылады.
Additionally, social trends and societal norms may influence fecundity, though this influence tends to be temporary. Indeed, it is considered impossible to cease reproduction based on social factors, and fecundity tends to rise after a brief decline. Fecundity has also been shown to increase in ungulates with relation to warmer weather. In sexual evolutionary biology, especially in sexual selection, fecundity is contrasted to reproductivity.