Кіріспе

Кит аулауға арналған кеме

Кит қайығы – кит аулау үшін пайдаланылатын ашық қайықтың бір түрі, немесе басқа мақсаттарда қолданылған кезде сол атауын сақтап қалған ұқсас конструкциядағы қайық. Кейбір кит қайықтары кит аулау кемелерінен пайдаланылған, ал басқалары жағалаудан жұмыс істеген. Кейінгі кит қайықтары көбінесе желкенмен де, ескекпен де жүзе алатын. Американдық кит аулаушылары, әсіресе, желкенмен китке жақындасып, содан кейін жылдамдықты мачтаны шешіп алып, ескектерді пайдалану арқылы жақсы нәтижелерге қол жеткізген. Көптеген кит қайықтарының корпусы екі ұшты, жеңіл конструкциялы және клинкермен жасалған. Корпустар су сызығының ұзындығына қарай ең жоғары жылдамдыққа жету үшін тар және өткір ұштармен жасалған. Ұзындығы 27 мен 31 фут аралығында болды, ал ені ұзындығынан бес бөліктен бір бөлігіне дейін жететін. Әдетте, олар бес ескекпен жүзіп, желкенмен жүргенде бір ауыстырылатын мачтаны орнататын. Желкенмен жүзгенде руль, ал қайық ескекпен айдалғанда бағыттайтын ескек қолданылатын. Соңғысы гарпунмен ұсталған китке жақындағанда қажетті маневрлік қабілетті қамтамасыз етті. Кит аулаудан басқа, кит қайықтары теңізге лайықтылығымен және желкенге немесе ескекке бағытталған оңтайлы жағдайдың тиімді арақатысы ретінде бағаланды. Сондықтан олар кеме қайығының бір түрі ретінде және басқа да пайдалы мақсаттарда қолданылды. Бұл туынды түрлердің көпшілігі кит аулау түрлерінен белгілі бір дәрежеде ерекшеленді. Мысалы, Монтегю киті сәл толы сызықтары бар, бірақ бес ескек, клинкер конструкциясы, екі ұштылығы және теңізге лайықтылығы сияқты ерекшеліктерін сақтап қалған.

Тарих

Кит қайықтарының ерте тарихында баск кит аулаушыларының шамамен 1335 жылғы суреті бар, онда олар осы типтегі екі ұшты қайықтан жұмыс істеп жатыр. Кит қайығының Шетландтық алты ескек қайығына ұқсастығы туралы айтылып, оның скандинавиялық дизайн мұрасы болуы мүмкін деген пікірлер білдірілді. 1600 жылдардың басында кит аулау туралы сипаттама 1870 жылдардағы Нью-Бедфорд кит аулаушыларының әдістеріне өте жақын. 1600 жылдары қолданылған нақты қайықтар туралы ақпарат аз, бірақ сол кездегі кит аулау кемесі жарты оннан астам кит қайықтарын алып жүргендіктен, олар арнайы типтегі болған болуы мүмкін. 1711 және 1720 жылдардағы суреттерде екі ұшты кит қайықтары алты адамнан тұратын экипажбен, бір қатарлы ескектермен және рульдік ескекпен бейнеленген. Кит арқаны басқаруға арналған боллардтар (американ терминологиясында – логгерхедтер) анық көрсетілген. 1825 жылға дейін кит қайықтарында желкендер қолданылғанына ешқандай дәлел жоқ, бірақ бұл китке жақындаудың басты әдісіне айналды. (Киіт аулаушылар, кит ауланғаннан кейін, қайықтың артынан сүйреп әкететін болған, осы үшін тез арада мачтаны түсіріп тастаған.) Қайықтар желкендеуге оңтайландырылды, корпусы сәл кеңейтіліп, қисықтары азайтылды (жақсы тұрақтылық үшін); 1850 жылдары орталық тақталар жиі қолданылатын болды. Кит қайықтарымен жұмыс істеген соңғы кит аулау кемелері 1920 жылдары желкен мен ескектерді пайдаланып жүрді.

Қазіргі заманғы қолданулар мен туынды жобалар

Бүгінде киіз қайықтар кейбір теңіз кемелерінде қауіпсіздік кемелері ретінде қолданылады. АҚШ Жағалау күзеті 1791 жылдан бері оларды пайдаланып келді және 1900 жылдардың басында моторлы құтқару қайықтарына ауыстырды. Олардың қарапайым ашық құрылымы төтенше жағдайларда оңай түсуге және адамдарды тиеуге мүмкіндік береді. Кейбір АҚШ Жағалау күзетінің киіз қайықтары құтқару қайықтары ретінде қолданылды, олар стандартталған жабдықтармен жабдықталған: балта, компас, теңіз якорі, авариялық сигнал айнасы, ішуге жарамды су, алғашқы жәрдем жиынтығы, банка ашатын пышақ, су сорғы және басқа да төтенше жағдайларға қажетті заттар. Қазіргі заманғы әскери кемелерде кеме экипажының тасымалдануына арналған салыстырмалы түрде жеңіл және теңізге лайықты екі ұшты киіз қайықтарды немесе киіз балық аулаушыларды қолдануға болады. Көптеген қайықтардың корпусы кеңірек, сыйымдылығы жоғарырақ, бірақ кедергі де көп. Сан-Франциско шығанағы және Массачусетс жағалауында демалыс және жарысқа қатысу үшін киіз қайықтардан тікелей дамыған Мономой серфинг қайықтары қолданылады. Танкук шхунасы киіз қайықтардан, танкук кит кемесі арқылы дамыған, желкенге бағытталған екі ұшты конструкцияға ие.

Соғыста қолдану

Кит қайықтары соғыста да кеңінен қолданылды. Полковник Бенджамин Черч оларды қазіргі Мэн және Акадия аймақтарында Абенаки және Микмак тайпаларына қарсы амфибиялық операцияларға қолдануды алғаш рет енгізгені үшін танымал. Оның әскерлері, Жаңа Англияның отаршылдық күштері және Оңтүстік Жаңа Англияның жергілікті одақтастары оларды 1696 жылы (Патша Уильям соғысы кезінде) қолданды. Солтүстік-шығыс шекаралық аймақтағы басқалары да соған еліктеп, оларды 18 ғасырдың басындағы империялық қақтығыстарда және француз-үнді соғысы кезінде британдық және отаршыл әскерлері кеңінен пайдаланды. Кит қайықтарын жиі қолданған бөлімшелердің қатарында 1745 жылы Луисбургті қоршауда «кит қайығы полкі» деп аталған 7-ші Массачусетс жаяу әскер полкі және 1744 жылы құрылған Горхамның рейнджерлері болды. Горхамның рейнджерлері бастапқыда Кейп-Кодтан шыққан үндістерден құралған, олардың көпшілігі кит аулаумен айналысты, ал кейіннен 1750 және 1760 жылдары британ армиясының рейнджерлік бөлімшесіне айналды. Джон Брэдстриттің Bateaux and Transport қызметі, француз-үнді соғысы кезінде ішкі су жолдарымен жабдықтауды тасымалдаумен айналысқан қарулы қайықшылар корпусы да кит қайықтарын кеңінен қолданды. 1772 жылы американдық отаршылар кит қайықтарын пайдаланып, Нарагансет шығанағындағы Гаспи кемесіне шабуыл жасап, жойды. Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде көптеген кит қайықтары шабуылдары болды, соның ішінде 1777 жылы Лонг-Айлендтегі Саг-Харборды тонау үшін Ретрн Дж. Мейгс аға басқарған 230 адамнан тұратын шабуыл да бар еді. 1782 жылдың 7 желтоқсанында екі кит қайықтары флоты Лонг-Айленд бұғазында қанды шайқас өткізді, ол «Кемелер шайқасы» деп белгілі болды. Аса қатал қолма-қол шайқаста қатысқандардың барлығы қаза тапты немесе жарақат алды.

Құрылысы мен пайдалануы

Кит қайығы бастапқыда лапстрак конструкциясымен жасалған, бұл солтүстік Еуропаның кеме жасау дәстүріне тән, осы дәстүр ұзын кемелер мен йолаларды жасаған. Оның "жоғары басқару қасиеттері көп ұзамай оны көп мақсатты кеме қайығына айналдырды". 20-ғасырдың бірінші жартысында көптеген әскери-теңіз күштері өз әскери кемелерінде кит қайықтарын тасыды, мысалы, Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерінде қолданылатын 27 футтық кит аулау қайықтары. Кит қайықтары мачтамен жабдықталған, ол қайық суға түсірілгеннен кейін дереу орнатылған. Кит аулаудың ең тиімді тәсілі – желкенмен жүзу арқылы китке жақындасу еді, себебі бұл жануарды ескектермен жүзуге қарағанда аз қорқытады. Желдің әлсіз болған жағдайында, ескектерге қарағанда аз дыбыс шығаратын қалақтар қолданылды. Тек кит аулау үшін пайдаланылатын қайықтар көбінесе ұзын рульдік ескектерді пайдаланса, кеме қайықтары ретінде пайдаланылатындары жиналмалы иілгіш және түйреуіш рульдермен жабдықталған. Басты желкен және кейде фордевинд қолданылды. 1850 жылдан кейін көпшілігіне орталық тақта орнатылды.