Кіріспе

Америкалық тарихшы, австралиялық газет редакторы Альфред Дюпонт Чандлер (Alfred DuPont Chandler Jr.) (15 қыркүйек 1918 – 9 мамыр 2007) Гарвард бизнес мектебі мен Джонс Хопкинс университетінде бизнес тарихынан профессор болды. Ол қазіргі заманғы корпорациялардың масштабы мен басқару құрылымдары туралы кеңінен жазды. Оның еңбектері индустрияландырудың бизнес және экономикалық тарихын жаңаша түсіндірді. Ол "Көрінетін қол: американдық бизнестегі басқару революциясы" (1977) еңбегі үшін Пулитцер сыйлығын алды. Ол Америка өнер және ғылым академиясының және Америка философиялық қоғамының мүшесі болды. Ол "американдық бизнес тарихшыларының көшбасшысы" деп аталады.

Отбасы және өмір

Чандлер Генри Варнум Поуэрдің шөбересі еді. "Дюпонт" деген есім оның атасының әкесіне берілген, себебі оның әжесі Дюпонт отбасында тәрбиеленген, сондай-ақ басқа да байланыстар болған. Чандлер 1936 жылы Филлипс Эксетер академиясын, ал 1940 жылы Гарвард колледжін бітірді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Гарвардқа қайтып оралды, 1946 жылы магистрлік дәрежесін аяқтады және 1952 жылы Фредерик Мерктің жетекшілігімен докторлық диссертациясын қорғады. 1970 жылы Гарвард бизнес мектебіне келгенге дейін М.И.Т. және Джонс Хопкинс университетінде оқытумен айналысты.

Жарияланымдар

Чандлер өзінің Ph.D. диссертациясы үшін негіз ретінде темір жол индустриясының жетекші сарапшысы, American Railroad Journal журналының баспашысы және Standard & Poor's компаниясын құрған Генри Варнум Пурдың материалдарын пайдаланды. Чандлер 1960 жылдардың басында ірі кәсіпорындарды зерттеуге кірісті. Оның "Стратегия және құрылым: өнеркәсіптік кәсіпорын тарихынан" (1962) атты кітабында E. I. du Pont de Nemours and Company, New Jersey Standard Oil, General Motors және Sears, Roebuck and Co. компанияларының ұйымдастырылуы қарастырылған. Ол басқарушылық ұйымның корпорацияның бизнес-стратегиясына жауап ретінде дамығанын анықтады. Менеджмент академиясының мүшелері жүргізген сауалнама бойынша бұл кітап 20 ғасырдың ең ықпалды басқару кітабы деп танылды. Ірі масштабты корпорацияларды ұйымдастыру және басқару үшін менеджерлер кадрының маңыздылығына жасалған бұл басымдық "Басқару революциясы" деп кеңейтілді және "Көрінетін қол: Америка бизнесіндегі басқару революциясы" (1977) еңбегі үшін ол Пулитцер сыйлығын алды. Ол осы кітаптағы тақырыптарды "Көлем және ауқым: өнеркәсіптік капитализмнің динамикасы" (1990) атты кітабында одан әрі дамытты және Франко Аматори мен Такаси Хикиномен бірлесіп осы тақырыптарға арналған антологияны редакциялады – "Ірі бизнес және Ұлттардың байлығы" (1997).

Көрінетін қол

Чендлердің ең жоғары бағаланған жұмысы «Көрінетін қол: американдық бизнестегі басқарушылық революция» (1977) болды. Осы кезде американдық бизнес әлемі экономиканың laissez faire моделіне сәйкес келеді деп есептеді, яғни нарықты ірі экономикалық күштер бақылайды және үкіметтік араласу қажет емес, ал бизнес пен тұтынушылар өзімшілікпен әрекет етеді. Адам Смит, қажеттілік туғанда, кәсіпкер осы қажеттілікті ғана емес, сонымен қатар тұтынушының қолайлы деп санайтын бағамен қанағаттандыруға тырысады деп сенді. Кейбір бизнес-сарапшылар Смит логикасын экономиканы тұтас көзқараспен түсіну үшін пайдаланса, көптеген басқалары оны сөзбе-сөз түсінді, өйткені олар нарықтағы әртүрлі қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін бірнеше кәсіпкерлердің өз бизнесін құруы керек деп ойлады. Бұл нәтижесінде шағын бизнес дәуірі басталды, ол бүкіл ел бойынша ашылған көптеген «әйелдер мен ерлер» дүкендерінен тұрды, олардың әрқайсысы қоғамның әртүрлі қажеттіліктерін қанағаттандырды. Чендлер осы экономикалық әдістемені алмастырудың орнына, оны кеңейтуге тырысты, теміржол желісі құрылғаннан кейін қол жетімді өндірістік мүмкіндіктерді пайдалану үшін басқарушылық фирмалар дамыды деп дәлелдеді. Екінші өнеркәсіптік революцияның нәтижесінде технология бизнес процестерінің тиімділігін арттырды, бұл фирмаларға бір уақытта бірнеше функционалдық салаға кеңейуге мүмкіндік берді. Мысалы, теміржол компаниялары елдің белгілі бір аймақтарында жол салу арқылы көлік қажеттілігін қанағаттандыратын. Конвейер, бу машинасы және телеграф сияқты жаңалықтар пайда болғаннан кейін, теміржолдарға деген сұраныс қанағаттандырылды және өндіріс қаржылық жағынан өркендеді, өйткені операциялар оңтайландырылды. Бұл теміржол компанияларына қаржылық және операциялық жағынан кеңейуге мүмкіндік беріп, көлденең және тік интеграцияның өсуіне әкелді. Бұрынғыда тауарлар мен қызметтерге деген тұтынушының қажеттілігі болса, енді корпорациялар үшін күрделі жүйелерді үйлестіру және ұйымдастыру қажеттілігі туды, өйткені осы ірі фирмалардың күрделілігі арта бастады. Фирмалар Америкада «басқарушылық топты» құрды, өйткені олар өте күрделі және бір-біріне тәуелді жүйелерді үйлестіруге мұқтаж болды. Стивен Уселманның айтуынша, үйлестіру арқылы тиімділікке жету қабілеті қазіргі американдық өнеркәсібіндегі жоғары концентрация деңгейін түсіндіреді. Laissez faire сияқты, бизнес қажеттілікті көріп, оны қанағаттандыруға тырысты, осылайша заманауи корпорация құрылды. Бұл көптеген «әйелдер мен ерлер» дүкендерінің банкротқа ұшырауына әкелді, бірақ миллиондаған американдықтар үшін байлықты және мүмкіндіктерді арттыру арқылы АҚШ экономикасын дамытты. Чендлер басқару эволюциясы көпфункционалды корпорациялардың пайда болуына себеп болды деп есептемейді (бұл технологияның нәтижесі), бірақ ол Американың өсуі үшін қажетті интеграцияларды оңтайландыру арқылы мүмкіндіктер есігін ашты.

Ықпал

Альфред Чендлер өзінің табысты еңбектері арқасында соңғы ғасырда көптеген жанкүйерлерді қанағаттандырды, бұл нәтижеде бизнес тарихы тақырыбының пайда болуына себеп болды. Оның еңбегі болмағанда, мыңдаған бизнес тарихшылары тумас еді, сонымен қатар, оның аргументтерін жоққа шығарудың орнына, оларды кеңейтуге тырысатын бірнеше сыншылар да бар. Чендлер сияқты, Уоллес Уильямс және Милорад Новичевич сияқты тарихшылар да қазіргі Америка бизнесінде жүзеге асып жатқан эволюцияның тағы бір кезесін байқады, ол жаһандануға негіз болатын жүйелендіру қажеттілігімен байланысты. Интернет және бұлтты желілер сияқты соңғы технологиялық жетістіктер корпорацияларға бұрын белгісіз аймақтарға кеңейуге мүмкіндік берді, осылайша экономика бұрынғыдан да күшті шоғырланды. Чендлердің табандарының арқасында, біз қазір бизнес саласының бұрынғы жағдайы туралы білім мен құжаттамаға ие болдық, соның нәтижесінде болашақта не күтіп тұрғанын анықтауға мүмкіндік аламыз. Әлеуметтануда Чендлердің зерттеулерінен бұрын, кейбір әлеуметтанушылар мемлекеттік, корпоративтік және коммерциялық емес ұйымдар арасында ешқандай айырмашылық жоқ деп есептеген. Чендлер корпорацияларға назар аударғанда, арадағы айырмашылықтар анық көрінді және бұл тезис 1970 жылдардың соңынан бері ұйымдық әлеуметтанушылардың жұмысына әсер етіп келеді. Бұдан бөлек, ол әлеуметтанушыларды Чендлердің еңбегін жақыннан зерттеуге және сынауға ынталандырды, нәтижесінде Чендлер америкалық корпорациялар тиімділік үшін әрекет етеді деп есептеген, бірақ шындығында саяси немесе қақтығыс жағдайында жұмыс істейтін жағдайлар анықталды.

Мұрағаттар мен жазбалар

Альфред Д. Чандлер, Jr. қағаздары Бейкер кітапханасының арнайы жинақтарында, Гарвард бизнес мектебінде. Кедей отбасының құжаттары, 1791–1921 жылдар. Шлезингер кітапханасы, Радклифф институты, Гарвард университеті. Кедей отбасының қосымша құжаттары, 1778–2008 жылдар. Шлезингер кітапханасы, Радклифф институты, Гарвард университеті.