Кіріспе
Венера (Lang ru, орыс тілінде "Венера" дегенді білдіреді) бағдарламасы – Кеңес Одағының 1961-1984 жылдар аралығында Венера планетасы туралы ақпарат жинау мақсатымен жасаған ғарыш зондтары сериясіне берілген атау. Венера атмосферасына 13 зонд сәтті кірді, оның ішінде екі Вега бағдарламасы және Венера Галлей зондтары бар. Олардың он зонды планета бетіне сәтті қонды. Венерадағы экстремалды беттік жағдайларға байланысты зондтар бетте аз ғана уақытқа – 23 минуттан екі сағатқа дейін ғана жұмыс істей алды. Венера бағдарламасы ғарыш зерттеулерінде көптеген алғашқылықтарды орнатты, соның ішінде басқа планета атмосферасына енген алғашқы адам жасаған құрылғы (Венера-3, 1966 жылдың 1 наурызы), басқа планетаға жұмсақ қонуды жүзеге асырған алғашқы зонд (Венера-7, 1970 жылдың 15 желтоқсаны), басқа планета бетінен суреттерді алғаш рет жіберген (Венера-9, 1975 жылдың 8 маусымы), басқа планетада дыбысты алғаш рет жазған (Венера-13, 1981 жылдың 30 қазаны) және жоғары ажыратымдылықтағы радарлық карта жасаған алғашқы зонд (Венера-15, 1983 жылдың 2 маусымы) болып табылады.
The Venera (Lang ru, , which means "Venus" in Russian) program was the name given to a series of space probes developed by the Soviet Union between 1961 and 1984 to gather information about the planet Venus. Thirteen probes successfully entered the Venusian atmosphere, including the two Vega program and Venera Halley probes. Ten of those successfully landed on the surface of the planet. Due to the extreme surface conditions on Venus, the probes could only survive for a short period on the surface, with times ranging from 23 minutes to two hours. The Venera program established a number of precedents in space exploration, among them being the first human made devices to enter the atmosphere of another planet (Venera 3 on 1 March 1966), the first to make a soft landing on another planet (Venera 7 on 15 December 1970), the first to return images from another planet's surface (Venera 9 on 8 June 1975), the first to record sounds on another planet (Venera 13 on 30 October 1981), and the first to perform high resolution radar mapping scans (Venera 15 on 2 June 1983).
Venera 1 және 2
1961 жылғы 4 ақпанда Венера планетасының жанынан ұшып өтуге жасалған алғашқы советтік әрекет сәтсіз аяқталды, аппарат Жер орбитасынан шыға алмады. Сол кездегі Кеңес үкіметінің саясатына сәйкес, сәтсіз миссиялар туралы мәліметтер жарияланбағандықтан, ұшыру "Тяжелый Спутник" ("Ауыр спутник") деген атпен хабарланды. Ол Венера 1ВА деп те белгілі. Кеңес Одағының басқа планеталық ғарыш аппараттары сияқты, кейінгі үлгілер жұптап ұшырылды, біріншісінен кейін екіншісі іске қосылды. Венера 1 және Венера 2 Венера планетасының орбитасына кірмей, оның жанынан ғана өтуі тиіс еді. Венера 1 1961 жылғы 12 ақпанда ұшырылды. Аппараттан алынған телеметриялық деректер ұшырылғаннан кейін жеті күннен соң тоқтады. Ол Венера планетасының жанынан өтіп, қазірге күнге айналатын орбитада жүр деп есептеледі. Венера 2 1965 жылғы 12 қарашада ұшырылды, бірақ Жер орбитасынан шыққаннан кейін де телеметриялық деректерді беруде қиындықтар туды. 1960 жылдардың басында Кеңес Одағы Венера планетасының жанынан ұшып өтуге тағы бірнеше сәтсіз әрекет жасады, бірақ бұл миссиялар сол кезде планеталық миссия ретінде жарияланбағандықтан, ресми түрде "Венера" деген атау алған жоқ.
Venera 3 - ден 6 - ға дейін
"Венера" 3-тен 6-ға дейінгі зондтар ұқсас болды. Салмағы шамамен бір тонна болатын және "Молния" типіндегі ракетамен ұшырылған олардың құрамында круиздік "автобус" және атмосфераға кіретін сфералық зонд болды. Зондтар атмосфералық өлшемдерге бағытталған, бірақ арнайы қону аппаратурасымен жабдықталмаған. Олардың жұмыс істеп тұрып жер бетіне жетеді деп үміттенілгенімен, алғашқы зондтар дереу істен шығып, Жерге деректерді беру мүмкін болмады. "Венера-3" 1966 жылдың 1 наурызында басқа планетаның бетіне құлаған, адам жасаған алғашқы нысан болды. Дегенмен, ғарыш кемесінің деректерді жинау зондтары атмосфераға енген кезде істен шыққандықтан, Венера атмосферасының ішіндегі ешқандай дерек алынбады. 1967 жылдың 18 қазанында "Венера-4" басқа планетаның атмосферасын өлшеген алғашқы ғарыш кемесі атанды. Осы ғарыш кемесі Венера атмосферасының басты газы CO2 екенін алғаш көрсетті. КСРО бастапқыда аппараттың жер бетіне зақымсыз жеткенін мәлімдегенімен, қайта талдау, соның ішінде "Маринер-5" американдық ғарыш кемесінен алынған атмосфералық оккультация деректері (ол Венераға келген күнінен кейін ұшып өткен), Венераның бетіндегі қысымның 75-100 атмосфераға жететінін көрсетті, бұл "Венера-4" корпусының 25 атмосфералық төзімділігінен әлдеқайда жоғары, сондықтан бұл мәлімдеме қайтарылып алынды. Кемелердің жер бетіне жетпей-ақ қиратылатынын түсінген кеңес ғалымдары "Венера-5" және "Венера-6" зондарын атмосфералық зондтар ретінде ұсынды. Планета атмосферасына кірмес бұрын жүктемесінің жартысын тастауға арналған бұл аппараттар парашютпен баяу төмен түсіп, батареялары тоқтағанша тиісінше 53 және 51 минут дерек тіркеді. Сол кезде Венерада сұйық судың болуының ықтимал еместігі анық болды, алайда советтік "Венера" зондтарының жобаларында 1964 жылға дейін суға қону мүмкіндігі қарастырылды.
Венера 7
1970 жылы тамызда ұшырылған "Венера-7" зонды Венераның бетіндегі жағдайлардан аман қалуға және жұмсақ қонуға арналған алғашқы зонд болды. Аман қалуын қамтамасыз ету үшін аса көптеп салынған, сондықтан оның бортында аз ғана тәжірибелер болды. Миссияның ғылыми нәтижелері ішкі коммутатордың "температураны жіберу" күйінде тұрып қалғандықтан одан әрі шектелді. Дегенмен, бақылаушы ғалымдар температуралық деректерден қысымды (90 атм) экстраполяциялауға қол жеткізді, бұл алғашқы тікелей беттік өлшемдердің нәтижесі болды. "Венера-4" мен "Венера-7" зондтарының Доплер өлшеулері Венера атмосферасында секундына 100 метрге (330 фут/с, 362 км/сағ, 225 миль/сағ) дейін жететін жоғары жылдамдықты аймақтық желдердің (суперайналыс) бар екендігіне алғашқы дәлел болды. Қысым мен температура туралы мәліметтермен қатар, "Венера-7" атмосфералық құрамын да өлшеді. Жүйе радиоалтиметр режиміне ауысқанда, антенна 8 сантиметрлік толқын ұзындығындағы диапазонда 0,67 миллисекунд ішінде Венера бетінен сигналдарды жіберіп, қабылдады. Нәтижесінде Венераның солтүстік жарты шарындағы шағылысу таралуының егжей-тегжейлі картасы жасалды. Сызықтық қашықтық өлшемдері 91-ден 182 шақырымға дейін ауытқып, өзгерді. Екі советтік ғарыш кемесі полярлық эллипстік орбитаға жақын ұшып, негізгі миссияның соңына қарай солтүстік атмосфераның жоғарғы жартысын (солтүстік полюстен солтүстік ендігінің 30 градусына дейін, шамамен 115 миллион шаршы шақырым немесе 71 миллион шаршы миль) картаға түсірді. Биіктік өлшегіш 50 метрлік биіктік ажыратымдылығымен топографиялық деректерді ұсынды, ал Шығыс Германияның құралы жер бетіндегі температураның өзгеруін картаға түсірді.
Вега зондтары
1984 жылы ұшырылған Венера және 1/P Галлей кометасына арналған ВеГа (кириллица) ғарыш зондтары да осы негізгі Венера дизайнын пайдаланды, оның ішінде қондырғылар, сондай-ақ шамамен екі күн бойы деректерді берген атмосфералық шарлар да болды. "ВеГа" атауы "Венера" (орыс тіліндегі Венера) және "Галлей" (орыс тіліндегі Галлей) сөздерінің қосылуынан жасалған.
Venera-D
Venera D – Венераға жоспарланудағы миссия, оған қуатты орбиталық аппарат және қондырғы кіреді. Венераға жеткізілетін жалпы масса есебінен, ең қолайлы ұшыру терезелері 2026 және 2031 жылдары ашылады; алайда, 2021 жылғы наурыз айының мәліметтері бойынша, Venera D-нің ұшырылуы 2029 жылғы қарашадан бұрын күтілмейді. Venera D құрамына NASA-ның кейбір элементтері, мысалы, аэростаттар, плазманы өлшеуге арналған серік немесе қондырғыдағы ұзақ (24 сағатқа дейін) жұмыс істейтін жер беттік станция кіруі мүмкін.
Ғылыми зерттеулер
"Венера" зондтарынан алынған деректер көптеген ғылыми жаңалықтарға жол ашты, олар Венераны түсінуде маңызды рөл атқарды. "Венера" зондтары Венераның беті мен атмосферасы туралы тікелей мәліметтер берді, сондай-ақ Венераның қатал жағдайларында электрониканың қызмет ету мерзімі туралы маңызды ақпарат ұсынды. "Венера-4" – табысты зонд болды және Венера атмосферасының негізгі құрауышы CO2 екенін көрсетті. "Венера-8" гамма-сәулелік талдау арқылы беттегі K, U және Th элементтерінің мөлшерін өлшеді. "Венера" миссиялары Венера бетінің алғашқы суреттерін Жерге жіберіп, ғалымдарға жетістіктерін көпшілікке жеткізуге мүмкіндік берді. "Венера-13" планета бетінің алғашқы түсті суреттерін және рентгендік флуоресценциялық деректерін ұсынды. "Венера-15" және "Венера-16" ғарыш кемелерінен алынған радарлық суреттерді талдағаннан кейін, Венера бетіндегі қырқалар мен ойыстар тектоникалық деформациялардың нәтижесі деген қорытындыға келді. Бұл радарлық суреттер орбитада жүрген кезде алынған. Өмір сүру мерзімі қысқа болса да, "Венера" миссияларының әрқайсысы біздің туысқан планетамызды түсінуге маңызды үлес қосты.
Барлық Venera миссиялары үшін ұшу деректері
Атау Үлгісі Миссия Ұшыру Келу Тіршілік ету уақыты мин Нәтижелер Бейне Жерге қону координаттары. Venera 1VA No. 11ВА No. 1 1961 жылғы 4 ақпанда Жер орбитасынан шыға алмады. Venera 11VA No. 2 Flyby 12 ақпан 1961 Венераға бара жатқанда байланыс жоғалды. Venera 2MV 1 No.12MV 1 No.1 Атмосфералық зонд 25 тамыз 1962 Құтылу кезеңі сәтсіз аяқталды; Re үш күннен кейін қайта кірді. Venera 2MV 1 No.22MV 1 No.2 Атмосфералық зонд 1 қыркүйек 1962 Құтылу кезеңі сәтсіз аяқталды; Re бес күннен кейін қайта кірді. Venera 2MV 2 No.12MV 2 No.1 Flyby 12 қыркүйек 1962 Үшінші кезең жарылды; Ғарыш кемесі қирады. Venera 3MV 1 No.23MV 1 No.2 Flyby 19 ақпан 1964 Паркинг орбитасына жетпеді. Kosmos 273MV 1 No.3 Flyby 27 наурыз 1964 Құтылу кезеңі сәтсіз аяқталды. Venera 23MV 4 No.4 Flyby 12 қараша 1965 Венераға жақындағанда байланыс жоғалды. Venera 33MV 3 No.1 Атмосфералық зонд 16 қараша 1965 Атмосфераға кірер алдында байланыс жоғалды. Бұл 1 наурыз 1966 жылы басқа планетаға қонған (қираған) алғашқы адам жасаған нысан болды. Мүмкін болатын қону аймағы: 20° - 20° С, 60° - 80° Ш. Kosmos 963MV 4 No.6 Атмосфералық зонд 23 қараша 1965 Жер орбитасынан шыға алмады және атмосфераға қайта кірді. Кейбір зерттеушілер оны 9 желтоқсанда АҚШ-тың Пенсильвания штатындағы Кексбург қаласының маңында құлаған деп санайды. Бұл оқиға НЛО зерттеушілері арасында "Кексбург оқиғасы" деп аталды. Жер орбитасынан ешқашан шықпаған барлық кеңестік ғарыш кемелері әдетте "Космос" деп аталды, бұл кемелердің мақсатына қарамастан. Бұл атау басқа да кеңестік/орыс ғарыш кемелеріне берілген, олар Жер орбитасына жетуді мақсат етеді. Venera 44V 1 No.310 Атмосфералық зонд 12 маусым 1967 18 қазан 1967 Басқа планетаның атмосферасына еніп, деректерді қайтарушы алғашқы зонд. Жер бетінен хабар алмағанымен, бұл кез келген зондтың планетааралық алғашқы хабарласуы болды. 19° С кеңдігі, 38° Ш. ұзындығы маңында қонды. Kosmos 1674V 1 No.311 Атмосфералық зонд 17 маусым 1967 Құтылу кезеңі сәтсіз аяқталды; Сегіз күннен кейін қайта кірді. Venera 52V (V 69) No. 330 Атмосфералық зонд 5 қаңтар 1969 16 мамыр 1969 53* Атмосфералық деректерді сәтті қайтарды, бірақ жер бетіндегі қысыммен қирады. 3° Оңтүстік, 18° Шығысқа қонды. Venera 62V (V 69) No.331 Атмосфералық зонд 10 қаңтар 1969 17 мамыр 1969 51* Жер бетіндегі қысыммен қирағанға дейін атмосфералық деректерді сәтті қайтарды. 5° Оңтүстік, 23° Шығысқа қонды. Venera 74V 1 No. 630 Жерге қону аппараты 17 тамыз 1970 15 желтоқсан 1970 23 Ғарыш кемесі екінші планетаға алғаш рет сәтті қонды және екінші планетаның бетінен алғашқы хабар тарату. Ыстық пен қысымның әсерінен 23 минут бойы тірі қалды. Kosmos 3593V (V 70) Жерге қону аппараты 22 тамыз 1970 Құтылу кезеңі сәтсіз аяқталды; Эллипстік Жер орбитасына түсті. Venera 84V 1 No.670 Жерге қону аппараты 27 наурыз 1972 22 шілде 1972 50 10.70° Оңтүстік, 335.25° Шығыс радиусына қонды. Kosmos 4823V (V 72) no. 671 Зонд 31 наурыз 1972 Транс Венера инъекциясы кезінде құтылу кезеңі жарылды; Кейбір бөлшектер қайтадан енгізілді, ал басқалары Жер орбитасында қалды. Venera 94V 1 No. 660 Орбитер мен Жерге қону аппараты 8 маусым 1975 22 қазан 1975 53 Венераның бетінің алғашқы (қара және ақ) суреттерін жіберді. 31.01° С, 291.64° Ш радиусында қонды. Venera 104V 1 No. 661 Орбитер мен Жерге қону аппараты 14 маусым 1975 25 қазан 1975 65 15.42° С, 291.51° Ш радиусында қонды. Venera 114V 1 No. 360 Flyby және Жерге қону аппараты 9 қыркүйек 1978 25 желтоқсан 1978 95 Жерге қону аппараты келді, бірақ бейнелеу жүйелері сәтсіз болды. Venera 124V 1 Flyby және Жерге қону аппараты 14 қыркүйек 1978 21 желтоқсан 1978 110 Жерге қону аппараты найзағай болып көрінетін нәрсені тіркеді. Venera 134V 1 no.760 Flyby және Жерге қону аппараты 30 қазан 1981 1 наурыз 1982 127 Венераның бетінің алғашқы түсті суреттерін түсірді және спектрометрді қолдана отырып, топырақ үлгісінде леуцит базальтын тапты. Venera 144V 1 No. 761 Flyby және Жерге қону аппараты 14 қараша 1981 5 наурыз 1982 57 Топырақ үлгісі толеиттік базальтты көрсетті (Жердің ортаңғы мұхит қыртыстарында кездесетінге ұқсас). Venera 154V 2 No. 860 Орбитер 2 маусым 1983 10 қазан 1983 Солтүстік жарты шарды 30 градусқа дейін (тазалығы 1–2 км) картаға түсірді (Venera 16мен бірге). Venera 164V 2 Орбитер 7 маусым 1983 14 қазан 1983 Солтүстік жарты шарды 30 градусқа дейін (тазалығы 1–2 км) картаға түсірді (Venera 15пен бірге). Vega 15VK No. 902 Flyby және Жерге қону аппараты 15 желтоқсан 1984 11 маусым 1985 Вега бағдарламасының бөлігі. Кеме Галлей кометасына қарай бара жатқан еді. Атмосфераға кіргенде жер бетіндегі аспаптар ертерек жұмыс істей бастады, ал қонушы сәтсіз аяқталды. Vega 25VK No. 901Flyby және Жерге қону аппараты 21 желтоқсан 1984 15 маусым 1985 56 Вега бағдарламасының бөлігі. Кеме Галлей кометасына қарай бара жатқан еді.