Кіріспе
Микротонды музыкада қолдану (жарты тоннан кіші интервалдар) музыкалық ноталардан қысқарақ уақыт өлшемдеріндегі дыбыстар. Микротондық немесе микротоналдылық – бұл музыкада микротонды пайдалану (жарты тоннан кіші интервалдар), сондай-ақ "микроинтервалдар" деп аталады. Бұл, сонымен қатар, әдеттегі батыс мәдениетіндегі октаваға он екі тең интервалдан аспайтын интервалдарды қолданатын кез келген музыканы қамтуы мүмкін. Басқаша айтқанда, микротонды – тең темперамент бойынша күйленген пианинодағы "пернелердің арасына" түсетін нота деп қарастыруға болады.
sounds on the time scale shorter than musical notes
Microtonal or microtonality is the use in music of microtones—intervals smaller than a semitone, also called "microintervals". It may also be extended to include any music using intervals not found in the customary Western tuning of twelve equal intervals per octave. In other words, a microtone may be thought of as a note that falls "between the keys" of a piano tuned in equal temperament.
Микротон
Микротондық музыка – кез келген микротонды музыканы қамтиды. «Микротон» және «микротональ» сөздері 1912 жылға дейін Мод Маккарти Манн Үнді музыкасының срутилері туралы айтқанда, «төрттен бір тон» деген бұрыс атаудан аулақ болу үшін қолданған. Осыған дейін «төрттен бір тон» термині жарты тонның жартысы мөлшеріндегі интервалды ғана емес, сондай-ақ жарты тоннан кіші интервалдарды да білдірген. Мүмкін, 1895 жылға дейін мексикалық композитор Джулиан Каррильо испан немесе француз тілінде жазғанда микротоно/микротон және микротонализм/микротональ терминдерін қолданған. Француз тіліндегі әдеттегі термин – өзін-өзі түсіндіретін микро интервалл, ал француз деректері неміс және ағылшын тілдеріндегі сәйкес терминдерді – микроинтервалл (немесе Kleinintervall) және микро интервалл (немесе микротон) деп көрсетеді. «Микроинтервалл» ағылшын тілінде жиі қолданылады, әсіресе француз авторларының еңбектерін аударғанда және француз композиторларының музыкасын талқылағанда. Ағылшын тілінде «микротон» және «микроинтервалл» екі термині де синоним болып табылады. Дегенмен, француз терминінің ағылшын тіліндегі аналогы – микро интервале сирек кездеседі немесе мүлдем жоқ, көбінесе «микротоналдылық» деп аударылады; француз тілінде микротон, микротональ (немесе микротональ) және микротоналите терминдері де кейде қолданылады, кейде микро интервалл және микро интервалемен бірге араластырылады. Эзра Симс Гарвард музыка сөздігінің екінші басылымындағы «Микротон» мақаласында «микротонды» «жарты тоннан кіші интервал» деп анықтайды, бұл Аристоксеннің диезис терминін қолдануымен сәйкес келеді. Алайда, сол дереккөздің «Кома, Схизма» деген аттас мақаласында кома, схизма және диасхизма «микроинтервалдар» деп аталады, бірақ «микротондар» емес, ал осы дереккөздің төртінші басылымында (Симстің «Микротон» мақаласын сақтай отырып) Андре Барбераның жаңа «Кома, Схизма» мақаласы оларды жай ғана «интервалдар» деп атайды. The New Grove Dictionary of Music and Musicians екінші басылымында Пол Гриффитс, Марк Линдли және Иоаннис Заннос «микротонды» акустикалық емес, музыкалық құбылыс ретінде анықтайды: «жарты тоннан айқын кішірек кез келген музыкалық интервал немесе биіктік айырмашылығы», соның ішінде «көне Грецияның кішкентай энармониялық мелодиялық интервалдары, октаваның 12 бөліктен астамға бөлінуі, сондай-ақ таза интонация интервалдарының арасындағы түрлі айырмашылықтар немесе әртүрлі формадағы орта тон темпераментіндегі өткір және оның энармониялық жазық тон арасындағы қатынастар», Үнді срутиі, византиялық әндерде, араб музыка теориясында 10 ғасырдан бері қолданылатын шағын интервалдар, сондай-ақ парсы және түрік дәстүрлі музыкасы мен басқа да Жакын Шығыс музыкалық дәстүрлері, бірақ «математикалық» терминдер – схизма, кома және диасхизма аталып көрсетілмейді. «Микротон» кейде жеке ноталарға, «микротондық биіктіктерге» қатысты қолданылады, олар хроматикалық гамманың таныс он екі нотасынан өзгеше, мысалы, «энармониялық микротондар» ретінде. Ағылшын тілінде «микротоналдылық» сөзін 1946 жылы Руди Блеш атап өтті, ол оны «блюз шкалалары» деп аталатын микротондық иілулермен байланыстырды. Б. Кьютингтің 2019 жылғы «Блюз ноталарының» және «Блюз шкаласының» микротондық талдауында ол ертедегі блюз туралы академиялық зерттеулер оның биіктік шкаласында 12 тондық тең темпераменттік интонацияда кездеспейтін үш микротондық «блюз ноталары» бар екендігі туралы келіседі. Оны одан бұрын 1939 жылы W. МакНотт Колумбия музыка тарихының 5-томына жазған рецензиясында «модернизмнің» дамуына қатысты қолданған. Немец тілінде «Mikrotonalität» термині 1958 жылға қарай қолданысқа енген, бірақ «Mikrointervall» әлі де еуропалық дәстүрдің ерте кезеңдеріндегі өте кішкентай интервалдарды (диезис, кома және т.б.) сипаттағанда жиі қолданылады, мысалы, жаңа Geschichte der Musiktheorie еңбегінде, ал «Mikroton» авангардтық музыка мен шығыс дәстүрлерінің музыкасын талқылауда басым болып көрінеді. Американдық музыкотанушы Марго Шультер ортағасырлық музыка туралы мақалаларында «микроинтервалл» терминін «микротон» терминімен бірге қолданған.
Микротондық
"Микротондық музыка" термині көбінесе өте кішкентай интервалдарды қамтитын музыканы білдіреді, бірақ Батыс он екі тондық тең темпераменттен өзгеше келетін кез келген құрылымды да қамтуы мүмкін. 22 шрутидің дәстүрлі үнді жүйелері; Индонезияның гамелан музыкасы; Тай, Бирма және Африка музыкасы, сондай-ақ тек интонация, меттондық темперамент немесе басқа да баламалы құрылымдарды қолданатын музыка микротондық деп есептелуі мүмкін. Октаваның көптеген микротондық тең бөліністері ұсынылды, көбінесе (бірақ әрқашан емес) тек интонация интервалдарына жақындасу үшін. Қазіргі заманғы үнді зерттеушілері әлі де "шрути деп аталатын микротондық интервалдарды" жазады. Германияда, Австрияда және Чехословакияда 1910-1920 жылдары қолданылатын термин әдетте Viertelton Musik (төртінші тон музыкасы) болып қала берді, ал мұндай музыкада кездесетін интервалдық құрылым Vierteltonsystem деп аталды, ол (аталған аймақта) микроинтервалды музыканы атаудың негізгі термині саналды. Бірақ 1908 жылы Георг Капеллан "төртінші тон" терминін "Bruchtonstufen (Viertel und Dritteltöne)" (үзіліс тондық сатылар (төртінші және үштен бір тон)) деген баламалы терминмен толықтырды. Толық тонның басқа да бөлшектерінің енгізілуіне қарамастан, бұл музыка кем дегенде 1990 жылға дейін "Vierteltonmusik" деп сипатталды, мысалы, Риманн музыкалық лексикасының он екінші басылымында және танымал Брокгауз Риманн музыкалық лексикасының екінші басылымында. Иван Вишнеградский жарты тоннан кішкентай интервалдар үшін "ультрахроматикалық", ал жарты тоннан үлкен интервалдар үшін "инфрахроматикалық" терминдерін қолданды. Осы термин 1934 жылдан бастап этномузыколог Виктор Беляев (Беляев) Әзірбайжан мен түрік дәстүрлі музыкасын зерттеуде қолданды. Теоретик Марек Жабка осыған ұқсас "субхроматикалық" терминін қолданды. Ивор Даррег "ксенгармониялық" терминін ұсынды; ксенгармониялық музыканы қараңыз. Австриялық композитор және музыкалық теоретик Рольф Мадель, Герфтің Зальцбург Моцартеумындағы әріптесі, "дәстүрлі он екі тондық жүйеден тыс жатқан барлық биіктіктерге" қатысты грек сөзін "экмелик" деп атауды жөн көрді. Ресейдегі кейбір авторлар мен музыкатану диссертациялары 1970 жылдары Юрий Холоповпен құрастырылған "микрохроматика" терминін таратуда. Бұл термин ежелгі (гректердің энгармониялық туысы—γένος ἐναρμόνιον) және қазіргі (Алоис Хабаның төртінші тондық шкалалары) барлық мүмкін микротондық құрылымдар үшін "интервалдық туыс" (интервальный род) сипаттамасын беруге мүмкіндік берді. Бұл жалпылама термин "микротональность" (микротоналдылық, орыс тілінде доминантты тоналдылыққа бағынышты субтоналдылық ретінде түсіндірілуі мүмкін, әсіресе 19 ғасыр еуропалық музыкасының контекстінде) және "микротоника" (микротоник, "жай ғана естілетін тоник") сияқты туындыларды болдырмауға мүмкіндік берді (Kholopov [2000] қараңыз). Басқа орыс авторлары "микротоновый" деп жазылған халықаралық "микротондық" сөзін қолданады, бірақ "микротональность" емес. Дегенмен, "микротональность" және "микротоника" терминдері де қолданылады. Француз тілінде жазатын кейбір авторлар мұндай музыканы сипаттау үшін "микроинтерваллик" терминін қабылдады. Италиялық музыкатанушы Лука Конти өзінің екі монографиясын микротонализмоға арнады, бұл итальян және испан тіліндегі (мысалы, Руэ [2000] атты еңбекте) әдеттегі термин. Ағылшын тіліндегі аналогтық "микротонализм" сөзі де кейде "микротоналитет" орнына қолданылады, мысалы, "сериализм мен неоклассицизм әлі де дамып келе жатқан кезде үшінші бағыт пайда болды: микротонализм". "Макротондық" термині он екі тондық тең темпераменттен кеңірек интервалдар үшін немесе "октаваға он екі нотадан кем" болған жағдайларда қолданылады, бірақ "бұл термин өте қанағаттанарлық емес және басқа терминнің болмауына байланысты ғана қолданылады". "Макротондық" термині музыкалық форма үшін де қолданылған. Мұндай мысалдарды Клод Дебюссидің импрессионистік гармонияларынан Аарон Копландтың үйілген бестіктеріне дейін, Джон Лютер Адамстың "Ұмытылған бұлттар, білмеген бұлттар" (1995) шығармасына дейін, ол кіші екінші интервалдардан бастап үлкен жетінші интервалдарға дейін біртіндеп кеңейетін үйілген интервалдық аккордтарды қолданады. Луи Андриессеннің "De Staat" (1972–1976) шығармасында грек шкалаларына негізделген, бірақ октаваға асимметриялық "көтерілген" режимдер бар.
Тарих
Ежелгі Грекияның эллиндік өркениеттері өз музыкасының, мысалы, Дельфий гимндерінің фрагменттерін қалдырды. Ежелгі гректер музыканың әртүрлі интервалдарын және ладтарды тетракордтарды бөліп, біріктіру арқылы жасады, тетракордтардың үш түрін: энгармониялық, хроматикалық және диатоникалық деп таныды. Ежелгі грек интервалдары әртүрлі өлшемде болды, соның ішінде микротондық интервалдар да кездесетін. Энгармониялық түр ерекшелене келіп, "микротондық" сипаттағы интервалдарға ие болды, олар кейде 50 центтен кем, ал қазіргі батыс жарты тоннан (100 цент) жартысынан да аз болатын. Ежелгі грек энгармониялық түрінде тетракордта әр түрлі өлшемдегі жарты тон (шамамен 100 цент) болды, ол "диэзис" (δίεσις) деп аталатын екі тең интервалға бөлінді; шамамен 400 центтік үлкен интервалмен бірге, бұл интервалдар таза төртіншіні (шамамен 498 цент немесе таза интонациядағы 4/3 арақатысы) құрады. Теоретиктер әдетте бірнеше диатоникалық және хроматикалық түрлерді сипаттады (кейде "chroai" – бір белгілі интервалдық типтің "бояуы" деп аталды), бірақ энгармониялық түр әрқашан жалғыз болды (мүмкіндігінше ең кішкентай интервалдарға ие деп дәлелденді). Гийом Костелидің 1558 жылғы "Хроматикалық әні", "Сеньор Дью, сенің мейірімің" 1/3 комма матонын қолданды (шамамен 19 тең темпераментке тең) және октавадағы 19 биіктіктің толық диапазонын зерттеді. Италиялық Ренессанс композиторы және теоретик Никола Висентино (1511–1576) микротондық интервалдармен жұмыс істеді және октавасына 36 пернесі бар архисембало деп аталатын клавиатура жасады. Теориялық тұрғыдан ежелгі грек тетракордтық теориясының интерпретациясы болғанымен, Висентино барлық тоналдықта жай интонацияға сәйкес келетін үлкен үштіктерді сақтай отырып, ширек комма матонының айналмалы жүйесін ұсынды. 1760 жылы француз флейташысы Шарль де Луссе [de] "L'Art de la flute traversiere" атты трактатын жариялады, оның барлық сақталған көшірмелері бірнеше тоқсандық дыбыстарды қамтитын композициямен аяқталады (вероятно, томның жариялануынан кейін бір-екі жыл өткен соң қосылған), "Air à la grecque" деп аталады, оған грек энгармониялық түрінің іске асырылуына байланысты түсіндірме жазбалар және тоқсандық дыбыс бармақтарының кестесі қоса берілді. Көп ұзамай, 1764 жылдың қыркүйегінде "Меркур де Франс" журналында жарияланған хатында атақты флейташы Пьер Габриэль Буффардин бұл шығарманы атап өтіп, флейтадағы тоқсандық дыбыстарға қызығушылығын білдірді. Жак Фроменталь Халеви соло дауысқа, хор мен оркестрге арналған "Prométhée enchaîné" кантатасын жазды (1849 жылы премьерасы), онда ол гректердің энгармониялық түрін еліктеу үшін бір бөлімде (Choeur des Océanides) тоқсандық дыбыстарды қолданды. 1910 және 1920 жылдары тоқсандық дыбыстар (октавасына 24 тең биіктік) Чарльз Айвс, Джулиан Карилло, Алоис Хаба, Иван Вишнеградский және Милдред Купер сияқты композиторлардың назарын аударды. 1880 жылдары Герман Гельмгольцтің "Тональдық сезімдер туралы" еңбегін аударған Александр Джон Эллис экзотикалық таза интонациялық және гармониялық емес күйлердің күрделі жиынтығын ұсынды. Эллис сондай-ақ батыс емес мәдениеттердің күйлерін зерттеді және Корольдік қоғамға берген баяндамасында олар октаваның тең бөліністерін де, таза интонациялық интервалдарды да қолданбағанын айтты. Эллис Гарри Партчті қатты әсерлендірді. 1889 жылғы Универсалды көрме кезінде Клод Дебюсси балилік гамелан өнерін тыңдап, батыстық емес күйлер мен ырғақтарға тап болды. Кейбір ғалымдар Дебюссидің бүкіл тонды (октавасына алты тең биіктік) жаңаша қолдануын Париж көрмесіндегі Балидің гамеланын тыңдауына байланысты деп санайды. Дебюссидің бұл кездегі "тең темперамент ережесіне қарсы" бүлік шығарғанын және гамелан оған "өзінің толыққанды сипатталған пісірілген фортепиано шығармаларына (1900 жылғы әлемдік көрмеден кейін) кірісуге сенім берді" деп мәлімдейді. Дебюссидің "Күлкілі арал", "Қолға толы собор", "Фаунның түстен кейінгі алғызы", "Теңіз", "Пагодалар", "Делф бишілері" және "Жапырақтар арқылы қоңыраулар" сияқты шығармалары Гельмгольцтің жазбаларының әсерінен овертондық қатардың жоғары мүшелері арасында табылған микротондық интервалдарға көбірек қызығушылық танытады деп басқалар да дәлелдейді. 1890 жылдары Эмиль Берлинердің фонографты енгізуі Батыс композиторларына Батыс емес музыканы көптеп жаздырып, тыңдауға мүмкіндік берді, бұл 12 тең емес күйлерді қолдануға ықпал етті. 1920-1930 жылдардағы негізгі микротондық композиторларға Алоис Хаба (кварталдық тондар немесе октаваға 24 тең биіктік және алтыншы тондар), Джулиан Каррильо (октаваға 24 тең, 36, 48, 60, 72 және 96 тең биіктік), Иван Вишнеградский (үшінші тондар, кварталдық тондар, алтыншы тондар және он екінші тондар, октаваланбайтын шкалалар) және Гарри Партчтің ерте шығармалары (3, 5, 7 және 11 жай сандарының қатынастарындағы жиіліктерді қолданатын таза интонация, олардың күштері және олардың өнімдері, G 196 орталық жиілігінен) кіреді. 1940 және 1950 жылдардағы көрнекті микротондық композиторлар мен зерттеушілерге Адриан Даниэль Фоккер (октаваға 31 тең тон), Партч (өзінің қолмен жасаған микротондық таза интонациялық аспаптар оркестрін құруды жалғастырды) және Эйвинд Гровен кіреді. Yamaha TX81Z (1987) және арзан бағдарламалық синтезаторлардан бастап цифрлық синтезаторлар микротондық музыканы зерттеудің оңайлығы мен танымалдылығына үлкен үлес қосты.
Электрондық музыкадағы микротоналдылық
Электрондық музыка кез келген микротонды күйлеуді қолдануға мүмкіндік береді және жаңа нотациялық жүйелерді әзірлеу қажеттілігін жояды. "Gesang der Jünglinge" (1955–56) шығармасында ол әртүрлі шкалаларды қолданды, олар жетіден алпысқа дейін октаваның тең бөліністерін қамтыды. 1955 жылы Эрнст Кренек өзінің "Whitsun oratorio", Spiritus intelligentiae, sanctus шығармасында октаваға 13 тең темперленген интервалды қолданды. "Жобаның мақсаты – барлық тең күйлердің тоналды және модальды мінез-құлқын зерттеу, әр күй үшін нотация жасау және әр күйге жақсы аккордты прогрессияларды және нотацияны практикалық қолдануды көрсету үшін композиция жазу", - деп жазды ол. 1986 жылы Венди Карлос "Beauty In the Beast" альбомы үшін өзі ойлап тапқан баламалы күйлеу шкалаларын қолдана отырып, табиғи интонацияны қоса алғанда, көптеген микротондық жүйелермен тәжірибе жасады. "Бұл толыққанды жаңалық альбомды, "Beauty in the Beast" аяқтағаннан кейін бірнеше апта өткен соң келді, ол толығымен жаңа күйлер мен тембрде жазылған". 2016 жылы британ композиторы Дэниел Уилсонның "Radionics Radio: An Album of Musical Radionic Thought Frequencies" альбомында кездейсоқ микротондық шкалалармен құрастырылған электрондық музыка зерттелді. Ол композицияларының күйлерін радиотехникаға негізделген электрондық дыбыс жасайтын құралдарды қайталайтын арнайы веб-қосымшаның пайдаланушылары ұсынған жиіліктерден шығарды. Бұл Оксфордтың De La Warr Laboratories 1940 жылдардың соңында қолданған құралдарының нұсқасы болды, соның арқасында күйлерде ойлар мен түсініктер бейнеленді. Фин суретшісі Алекси Перела (Rephlex) тек Colundi тізбегі деп аталатын микротондық жүйеде жұмыс істейді.
Кейбір синтезаторлардың шектеулі жақтары
MIDI 1.0 спецификациясы микротондық музыканы тікелей қолдамайды, себебі әрбір нотаның басталу және аяқталу хабары тек бір хроматикалық дыбысты көрсетеді. Дегенмен, микротондық гаммалар, мысалы, LilyPond-тың іске асыруындағыдай, питчбендинг арқылы имитациялануы мүмкін. Кейбір синтезаторлар қолданушыға арналған микротондық гаммаларды жасауға мүмкіндік берсе де, бұл шешім шығармаларды транспонирлеуге жол бермейді. Мысалы, егер әрбір B нотасы бір ширек тонға көтерілсе, онда "көтерілген жетінші" тек C мажор гаммасына ғана әсер етеді.
Рок музыкасындағы микротоналдылық
Микротонның "көк нота" деп аталатын түрі рок музыкасының ажырамас бөлігі және оның алдыңғысы – блюз. Диатоникалық мажор шкаласының үшінші, бесінші және жетінші ноталарында орналасқан көк ноталар өзгермелі микротонмен төмендетіледі. Джо Монзо дельта-блюз музыканты Роберт Джонсон жазған және орындаған "Drunken Hearted Man" әнінің микротондық талдауын жасады. Джон Кэтлер сияқты музыканттар блюз және джаз-рок музыкасында 31 тондық тең темперацияланған гитара және 62 тондық табиғи интонацияланған гитара сияқты микротондық гитараларды пайдаланды. Ағылшын рок-тобы Radiohead өз музыкасында микротондық аспаптарды қолданды, мысалы, Kid A альбомындағы "How to Disappear Completely" әнінде. Австралиялық топ King Gizzard and the Lizard Wizard 24 TET құрамында ойнауға бейімделген микротондық гитаралар сияқты микротондық аспаптарды пайдаланады. Бұл аспаптармен орындалған тректер олардың 2017 жылғы "Flying Microtonal Banana" және "Gumboot Soup", 2020 жылғы "K. G." және 2021 жылғы "L. W." альбомдарында кездеседі. Американдық топ Dollshot өздерінің "Lalande" альбомында төрттен бір тон және басқа микротондық интервалдарды қолданды. Американдық аспаптық трио Consider the Source өз музыкасында микротондық аспаптарды қолданады.
Australian band King Gizzard and the Lizard Wizard utilises microtonal instruments, including custom microtonal guitars modified to play in 24 TET tuning. Tracks with these instruments appear on their 2017 albums Flying Microtonal Banana and Gumboot Soup, their 2020 album K. G, and their 2021 album L. W.
American band Dollshot used quarter tones and other microtonal intervals in their album Lalande. American instrumental trio Consider the Source employs microtonal instruments in their music.