Кіріспе

Шағын жер иелігі бар ауыл шаруашылығы жұмысшысы немесе фермер

Шаруа – бұл индустрияға дейінгі кезеңдегі ауыл шаруашылығы жұмысшысы немесе шағын жер иелігі бар фермер, әсіресе орта ғасырларда феодализмде өмір сүрген және жер иесіне жалдама ақы, салық, алым немесе қызмет төлеген адам. Еуропада шаруалардың үш класы болды: еркін емес құлдар, жартылай еркін крепостнойлар және еркін жалға алушылар. Шаруалар жерді тікелей меншік құқығымен (толық құқық) немесе жерді иеленудің әртүрлі формалары арқылы иеленуі мүмкін, соның ішінде сокаж, белгілі бір сомада жалдама ақы, жалға алу және авторлық құқықпен иелену құқығы. Кейбір жағдайларда, "шаруа" сөзі бұрыс түсініктің себебі болуы мүмкін, тіпті шаруашылық жұмыскерлеріне қатысты да. XIII ғасырдағы Германияда "шаруа" түсінігі "кермек" және "тоналған" мағыналарын да білдіруі мүмкін, ағылшын тіліндегі "villain/villein" термині сияқты. XXI ғасырдың ағылшын тілінде "шаруа" сөзі "білімсіз, өрескел немесе қарапайым адамды" білдіруі мүмкін. Бұл сөз 1940-1960 жылдары ұжымдық термин ретінде қайтадан танымал болды, көбінесе дамып келе жатқан елдердің ауылдық халқына қатысты, "ескі атаудың" семантикалық мұрагері ретінде, оның барлық қарапайым және нәсілдік мәндік көріністерін қамтиды. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен оның Адам құқықтары жөніндегі кеңесі "шаруа" терминін ерекше мағынада қолданады, мысалы, 2018 жылы қабылданған БҰҰ-ның Шаруалар мен ауылдық жерлерде жұмыс істейтін басқа да адамдардың құқықтары туралы декларациясында. Жалпы ағылшын тіліндегі әдебиетте "шаруа" сөзінің қолданылуы 1970 жылдан бері үнемі азайып келеді.

Этимология

"Егінші" сөзі 15 ғасырдағы француз тілінен алынған païsant сөзінен туындаған, ол "pays" – ел немесе ауылдық жерден шыққан адамды білдіреді; ал түпкі тегі латын тіліндегі pagus, яғни қатардағы әкімшілік аймақтан бастау алады.

Әлеуметтік жағдайы

Ескірген қоғамда ауыл шаруалары еңбекшілердің көп бөлігін құрады. Орта ғасырларда халықтың көп бөлігі – бір есеп бойынша 85 пайызы – шаруалар болған. "Шаруа" сөзінің мағынасы кең болғанымен, нарықтық экономика қалыптасқаннан кейін, "шаруа-иеленушілер" термині шағын шаруалар көп жерді өңдеген елдердегі дәстүрлі ауылдық халқының сипаттамасы ретінде жиі қолданылды. Көбінесе "шаруа" сөзі білімсіздігі немесе кірісі аз деп есептелетін, "төменгі топ" саналатын адамдарды қарапайымдықпен атау үшін қолданылады.

Ортағасырлық еуропалық шаруалар

Ашық егістік жүйесі ортағасырлық дәуірде Еуропаның көп бөлігінде басым болды және көптеген аймақтарда он тоғызыншы ғасырға дейін сақталды. Бұл жүйеде шаруалар иелері немесе шіркеу епискобы басқаратын поместьеде өмір сүрді. Шаруалар жерді өңдейтін құқығы үшін иесіне жалдамақы төледі немесе еңбек қызметтерін көрсетті. Егістік жерлер, жайылымдар, ормандар және бос жатқан жерлер ортақ пайдалануда болды. Ашық егістік жүйесі поместье шаруаларының бірлесіп жұмыс істеуін қажет етті. Бұл жүйе бірте-бірте жеке меншікке және жерді басқаруға ауыстырылды. Батыс Еуропадағы шаруалардың жағдайы 14 ғасырдың ортасында Қара өлімнен кейін, ортағасырлық Еуропаның халқы азайып, қалғандарына көбірек жер беріліп, жұмыс күші тапшы болғандықтан жақсарды. Бұл бұрынғы тәртіптің бұзылуынан кейін көптеген жұмысшылар үшін жалақы және басқа да сыбайлас өтемақы талап ету тиімді болды, бұл кең таралған сауаттылықтың дамуына және Ағарту дәуірінің үлкен әлеуметтік және интеллектуалдық өзгерістеріне әкелді. Сауаттылықтың салыстырмалы түрде кең таралған ортасында идеялардың эволюциясы Өнеркәсіптік революцияның негізін қалады, ол механикалық және химиялық тәсілдермен ауыл шаруашылығы өндірісін арттырды, сонымен бірге қалалардағы фабрика жұмысшыларына деген сұранысты ұлғайтты, олар Карл Маркс пролетариат деп атаған топқа айналды. Жеке меншікке көшуге қатысты үрдіс, Англиядағы Enclosure мысалында көрініп тұр, көптеген шаруаларды жерлерінен айырды және оларды, көбінесе еріксіз, қалалық фабрика жұмысшыларына айналдырды. Олар бұрынғы ортағасырлық шаруалардың иеленген әлеуметтік-экономикалық тобының орнын иеледі. Бұл процесс Шығыс Еуропада айқын және жеделдетілген түрде жүрді. 14 ғасырда өзгерістерге түрткі болған факторлар болмағандықтан, Шығыс Еуропа шаруалары 18-19 ғасырларға дейін ортағасырлық жолмен жалғастырды. Ресейде 1861 жылы крепостнойлық құқық жойылды. Көптеген шаруалар ұрпақтар бойы шаруашылық еткен жерлерде қалғанмен, бұл өзгерістер дәстүрлі түрде шаруалардың меншігінде болған жерлерді сатып алуға және сатуға, сондай-ақ жерсіз шаруалардың қалаларға көшуіне мүмкіндік берді. 1861 жылғы азаттыққа дейін де Ресейде крепостнойлық азайып барады. Империядағы крепостнойлардың үлесі "XVIII ғасырдың соңында 45-50 пайызды құраса, 1858 жылы 37,7 пайызға төмендеді".

Қазіргі Германия

Германияда шаруалар өмірін 19 ғасырдың соңына дейін ауылға орталықтандырды. Олар бірлестікке мүше болды және қоғамдық ресурстарды басқаруға, сондай-ақ қоғамдық өмірді бақылауға көмектесті. Шығыс аймақтарында олар жерге толығымен тәуелді крепостнойлар мәртебесіне ие болды. Шаруа неміс тілінде "бауэр", ал төменгі неміс тілінде "бур" деп аталады (ағылшын тілінде "boor" деп айтылады). Германияның көп бөлігінде шаруашылықты жалға берілген фермерлер жүргізді, олар жер иесіне – әдетте дворянға – жалға ақысы мен міндетті еңбек төледі. Шаруалардың басшылары егістіктерді, арықтарды және жайылымдық жерлерді қадағалап, қоғамдық тәртіп пен моральді сақтап, ұсақ құқық бұзушылықтарды қарастыратын ауылдық сотқа көмектесті. Отбасы ішінде патриарх барлық шешімдерді қабылдап, балаларына тиімді некелер жасауға тырысты. Ауылдық өмірдің көп бөлігі шіркеу қызметтері мен мерекелерге орайласқан. Пруссияда шаруалар әскерге алынуға тиіс сарбаздарды лотерея арқылы таңдады. Дворяндар өз бақылауындағы ауылдардың сыртқы қатынастарын және саясатын басқарды, бірақ күнделікті істерге немесе шешімдерге қатыспады.

Франция

Француз төңкерісінің күрделілігі туралы ақпарат, әсіресе Париждегі қарқынды өзгерістер туралы хабарлар, ресми жариялаулар мен ұзақ жылдар бойы қалыптасқан ауызша байланыс арналары арқылы шалқап жатқан аймақтарға жетті. Шаруалар түрлі ақпарат көздеріне әртүрлі реакция жасады. Бұл аймақтардағы саяси білімнің шектелуі нашар жолдарға немесе сауатсыздыққа қарағанда, шаруалардың қаншалықты білуге ниеттенгеніне байланысты болды. Тарихшы Джилл Масиак шаруалардың "мойынсұнғыш, реакциялық немесе білімсіз болмағанын" айтады. Тарихшы Эвген Вебер өзінің "Шаруалардан француздар: Франция ауылдарының модернизациясы, 1880–1914" (1976) атты маңызды еңбегінде француз ауылдарының модернизациясын зерттеп, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Францияның ауылдық аймақтары артта қалған, оқшауланған жағдайдан заманауи және француз ұлттығының сезіміне ие болуға дейін қалай өзгергенін көрсетті. Ол теміржолдардың, республикалық мектептердің және жалпыға бірдей әскери шақырудың ролін ерекше атап өтті. Ол өз тұжырымдамаларын мектептік жазбаларға, көші-қон үлгілеріне, әскери қызметке қатысты құжаттарға және экономикалық тенденцияларға негіздеді. Вебердің пікірінше, 1900 жылға дейін провинцияларда француз ұлттығының сезімі нашар болды. Вебер үшінші республиканың саясаты ауылдық жерлерде француз ұлттығының сезімін қалай қалыптастырғанын қарастырды. Бұл кітап кеңінен мақтауға ие болды, бірақ кейбір зерттеушілер 1870 жылға дейін провинцияларда француздық сезім болғанын айтты.

Қытайлық фермерлер

Қытайдағы фермерлерді ағылшын тіліндегі дереккөздерде кейде "шаруалар" деп атайды. Алайда, фермерге арналған дәстүрлі термин, нонгфу (农夫), жай ғана "фермер" немесе "ауыл шаруашылығы жұмысшысы" дегенді білдіреді. 19 ғасырда жапон зиялылары "феодализм" және "егіншілер" үшін қытай терминдерін фэнцзянь (封建) және нонмин (农民) терминдерін қайта жаңартып ойлап тапты. Бұл терминдер бұрын болмаған сыныптық айырмашылықты жасап, қытай фермерлерінің жағымсыз бейнесін қалыптастырды. Бұл бөліну дәстүрден радикалды түрде кетуді білдірді: Ф. В. Мот және басқалар әсіресе кейінгі императорлық дәуірде (Мин және Цин әулеттері) Қытайдың қала мен ауылдың мәдени, әлеуметтік, саяси және экономикалық жағынан өзара байланысты болуымен ерекшеленгенін көрсетті. Бірақ нонмин термині Қытайға марксистік және марксистік емес батыстық "шаруа" туралы түсініктермен бірге келді, осылайша батыс мұрасының толық салмағы Қытайдың ауылдық халқының жаңа және кейде өте жағымсыз бейнесін жасауға пайдаланылды. Сол сияқты, осы даму батыстықтарға өздерінің тарихи қалыптасқан шаруа бейнелерін Қытайдағы өздері көрген немесе естіген нәрселерге қолдануды одан да "табиғи" сезіндірді. Шаруа идеясы Қытай туралы батыстық көзқараста әлі күнге дейін берік орныққан. Қазіргі заманғы батыс авторлары қытай фермерлерін сипаттағанда көбінесе "шаруа" терминін қолданады, бірақ оның мағынасын анықтамайды. Батыста осы терминнің қолданылуы Қытайдың дамудан қалып қойған, "ортағасырлық", жетілмеген және ауылдық халқымен шектеліп қалған деген ойды тудырады. Коэн: "тарихи тұрғыдан салмақты батыстық қарама-қайшылықтарды – қала мен ауыл, дүкенші мен шаруа, саудагер мен жер иесін енгізу, қытай экономикалық дәстүрінің шындығын бұрмалауға ғана қызмет етеді" деп жазады.

Латын Америкасының фермерлері

Латын Америкасында "шаруа" термині "Campesino" (кампо – ауылдық адамнан) деп аударылады, бірақ мағынасы уақыт өте келе өзгерді. 20-ғасырға дейін көптеген Campesino-лар шаруалармен бірдей мәртебеде болды – олар көбінесе жер иеленбеген және жер иелеріне төлем жасауға немесе жұмыс істеуге міндетті болды (хасиенда жүйесі). Бірақ 20-ғасырда Латын Америкасының көптеген елдері бір немесе бірнеше кең ауқымды жер реформаларын жүзеге асырды. Латын Америкасының жер реформалары – бұл ірі жер иелерінен бұрынғы шаруаларға, шаруалар мен бақташыларға жерді қайта бөлуді көздеген кең ауқымды шаралар болды. Сондықтан, бүгінде Латын Америкасындағы көптеген Campesino-лар жерсіз шаруаларға қарағанда, өз жерлері бар және жер иесіне жалдау ақысы төлемейтін шағын шаруаларға жақын. Парагвайдың католик епископтары "әрбір шаруаның үй салып, отбасын асырап, қауіпсіз өмірді қамтамасыз ете алатын жерге ие болуға табиғи құқығы бар" деп мәлімдеді.

Тарихнама

Орта ғасырлық Еуропадағы қоғам үш топқа бөлінген деп есептелді: еңбек ететіндер, дұға ететіндер және соғысатындар. 20 ғасырдың француз тарихшыларының «Анналдер» мектебі шаруалардың маңыздылығын ерекше атап өтті. Оның басшысы Фернан Браудель өзінің маңызды еңбегі «15-18 ғасырлардағы өркениет және капитализм» атты туындысының бірінші томын – «Күнделікті өмірдің құрылымы» деген атпен нарықтық экономиканың төменгі жағындағы, көбінесе үнсіз және көзге көрінбейтін әлемге арнады. Ауылдық зерттеулер саласындағы басқа да жұмыстарды Флориан Знаниецкий және Фей Сяотонғ, сондай-ақ 1945 жылдан кейінгі Роберт Редфилдтің «үлкен дәстүр» және «кіші дәстүр» зерттеулері ілгерілетуге көмектесті. 1960 жылдары антропологтар мен тарихшылар шаруалардың бүліктерінің дүниежүзілік тарих пен өз салаларындағы рөлін қайта қарастыра бастады. Шаруалар төңкері үшінші әлемнің капитализм мен империализмге жауабы ретінде қарастырылды. Мысалы, антрополог Эрик Вольф, феодализмнен капитализмге өтудегі маңызды элемент ретінде ауыл халқын қараған Даниэль Торнер сияқты марксистік дәстүрдегі бұрынғы ғалымдардың еңбектерін пайдаланды. Вольф және бір топ ғалымдар Маркс пен модернизация теориясының шаруаларды әрекет етуге қабілетсіз деп қарағаны үшін сынады. Джеймс Скотттың Малайзиядағы өрістегі байқаулары оны ауыл тұрғындары тікелей емес әдістерді қолдануға мәжбүр болғанымен, жергілікті саясатқа белсенді қатысушылар екеніне көндірді. Осы белсенді ғалымдардың көптегені Үндістандағы шаруалар қозғалысына және 1920 жылдары басталған Мао Цзэдун жетекшілігімен Қытайдағы революция теориясына үңілді. Антрополог Майрон Коэн, Қытайдағы ауыл халқын неге «фермерлер» емес, «шаруалар» деп атады деп сұрақ қойды, бұл айырмашылықты ғылыми емес, саяси деп бағалады. Олардың ғылыми еңбектері мен теорияларының маңызды платформасы «Шаруалар зерттеулері журналы» болды.

Жақында

Акрам Лоди, А. Харун және Кристобал Кей, ред. Шаруалар және жаһандану: саяси экономика, ауылдық трансформация және аграрлық мәселе (2009)
Баркин, Дэвид. "Шаруалар кімдер?" Латын Америкасы зерттеулерінің шолуы, 2004, 39-том, 3-шығарылым, 270–281 беттер.
Брасс, Том. Шаруалар, популизм және постмодернизм (2000)
Брасс, Том, ред. Латын Америкасы шаруалары (2003)
Скотт, Джеймс С. Шаруаның моральдық экономикасы: Оңтүстік-Шығыс Азиядағы көтеріліс және күнкөріс (1976)