Кіріспе
Фрэнсис Отто Маттиессен (19 ақпан 1902 - 1 сәуір 1950) – американдық педагог, ғалым және әдеби сыншы, американдық әдебиет және американдық зерттеулер салаларында зор ықпал еткен тұлға. Оның ең белгілі еңбегі – «Америкалық қайта өрлеу: Эмерсон мен Уитман заманындағы өнер және көрініс» XIX ғасырдың бірнеше американдық авторларының жетістіктерін бағалап, ғалымдардың бір буынына терең әсер етті. Бұл еңбек сонымен қатар «Америкалық қайта өрлеу» терминін тоғызыншы ғасырдың ортасындағы американдық әдебиетті атау үшін қалыптастырды. Маттиессен либералдық идеяларды және прогрессивті саясатты қолдауымен танымал болды. Оның Гарвард университетіне қосқан үлесі әртүрлі жолдармен еске алынды, соның ішінде арнайы қонақ профессорлық лауазым құрылды.
Francis Otto Matthiessen (February 19, 1902 – April 1, 1950) was an educator, scholar and literary critic influential in the fields of American literature and American studies. His best known work, American Renaissance: Art and Expression in the Age of Emerson and Whitman, celebrated the achievements of several 19th century American authors and had a profound impact on a generation of scholars. It also established American Renaissance as the common term to refer to American literature of the mid nineteenth century. Matthiessen was known for his support of liberal causes and progressive politics. His contributions to the Harvard University community have been memorialized in several ways, including an endowed visiting professorship.
Ерте өмір және білім
Франсис Отто Маттиессен 1902 жылғы 19 ақпанда Калифорния штатының Пасадена қаласында дүниеге келді. Ол Фредерик Уильям Маттиессен (1868–1948) және Люси Орн Пратт (1866) отбасындағы төртінші бала болды. Оның әкесінің әкесі, Фредерик Уильям Маттиессен, мырыш өндірісіндегі өнеркәсіптік лидер және сағаттар мен машина құралдарын табысты өндіруші болды; сонымен қатар ол он жыл бойы Иллинойс штатының ЛаСалл қаласының мэрі қызметін атқарды. Франсистің үш үлкен туысы – Фредерик Уильям (1894 жылы туған), Джордж Дуайт (1897 жылы туған) және Люси Орн (1898 жылы туған) болды. Пасаденада Франсис Политехникалық мектепте оқыды. Әкесі мен анасы ажырасқаннан кейін ол анасымен бірге ЛаСаллдағы әкесінің ата-анасының үйіне көшті. Ол орта білімін Нью-Йорк штатының Тарритаун қаласындағы Хакли мектебінде аяқтады. 1923 жылы ол Йель университетін бітірді, онда Йель күнделікті жаңалықтарының бас редакторы, Йель әдеби журналының редакторы және "Бас сүйек және сүйектер" (Skull and Bones) қоғамының мүшесі болды. Университеттің ДеФорест сыйлығының иегері ретінде ол "Шайтанның қызметшілері" деген тақырыпта сөз сөйледі, онда Йель әкімшілігін "колледж өмірінен хабарсыз және ірі бизнеспен байланысы бар Корпорация басқаратын автократия" деп жариялады. Йельдегі соңғы курсында ол "интеллектуалдық жетістіктері, мінезі және тұлғасы арқылы факультеттің пікірінше, Йельге ең көп үлес қосқан" студентке берілетін Альфеус Генри Сноу сыйлығын алды. Ол Оксфорд университетінде Родс стипендиясы бойынша оқыды және 1925 жылы B. Litt. дәрежесін алды. Гарвард университетінде ол 1926 жылы магистрлік және 1927 жылы философия докторы (Ph.D.) дәрежесін тез бітірді. Содан кейін ол екі жылға Йельге оқытуға оралды, содан кейін Гарвардта көрнекті оқытушылық мансабын бастады.
Ғылыми еңбектері
Мэттиессен Гарвард университетінде американдық зерттеулер және әдебиет сыншысы болды, сондай-ақ тарих және әдебиет бағдарламасының бакалавриат деңгейіндегі төрағасы қызметін атқарды. Ол Т. С. Элиот, Ральф Уолдо Эмерсон, Джеймс отбасы (Элис Джеймс, Генри Джеймс, Генри Джеймс аға және Уильям Джеймс), Сара Орн Джуетт, Синклер Льюис, Герман Мелвилл, Генри Дэвид Торо және Уолт Уитман туралы маңызды ғылыми еңбектер жазды және редакциялады. Оның ең танымал кітабы – «Америкалық қайта өрлеу: Эмерсон мен Уитман дәуіріндегі өнер және көрініс» (1941) американдық әдеби мәдениеттің гүлденуін талқылайды. Оның назарындағы негізгі кезең шамамен 1850 жылдан 1855 жылға дейінгі аралық болды, осы уақытта Эмерсоннан басқа барлық авторлар өздерінің шедеврлерін жариялады, олар Мэттиессеннің заманында осылай бағаланды: Мелвиллдің «Моби Дик» романы, Уитменнің «Шөп жапырақтары» романының бірнеше басылымдары, Хоторнның «Қызыл әріп» және «Жеті қабырғалы үй» романдары, сондай-ақ Тороның «Уолден» еңбегі. Америкалық әдебиеттегі XIX ғасырдың ортасы осы еңбектің кейінгі әдеби тарих пен сынға тигізген әсеріне байланысты әдетте «Америкалық қайта өрлеу» дәуірі деп аталады. 2003 жылы «Нью-Йорк таймс» газеті бұл кітаптың «америкалық әдебиет саласын дерлік құрғанын» жазды. Ол Америка Құрама Штаттарының әдеби тарихына (LHUS, 1948) По туралы тарауды жазды, бірақ «кейбір редакторлар Мэттиессеннің әдеттегі шағылысы мен нәзіктігін байқамады». Кермит Вандербильт болжамдап айтады, Мэттиессен По мен Америкалық қайта өрлеу дәуірінің авторлары арасындағы байланысты толыққанды түйіндіре алмағандықтан, тарау «эскірген» сияқты көрінеді. Мэттиессен 1950 жылы жарық көрген «The Oxford Book of American Verse» антологиясын редакциялады, бұл американдық поэзияның маңызды антологиясы болды және 1950-1960 жылдары американдық модернистік поэзияның таралуына үлкен үлес қосты. Мэттиессен Зальцбург глобалды семинарымен байланысты алғашқы ғалымдардың бірі болды. 1947 жылдың шілдесінде ол ашылу лекциясын оқып, былай деді:
Біздің заманымыз тарихты білуден қашып құтыла алмады. Осы тарихтың көп бөлігі қиын және қайғыға толы болды. Бірақ енді бізде басқаша тарихи сана бар, бұл уайым емес, үміт береді. Біз бұл оқиғаның тарихи екенін айтуға болады, өйткені біз мәдениет пен гуманизмнің басты қызметін жаңадан іске асыру үшін келдік, яғни адамды қайтадан адаммен байланыстыру. 1948 жылы Джон Кроу Рэнсом және Лайонел Триллингпен бірге Мэттиессен Кенион ағылшын мектебінің негізін қалаушылардың бірі болды.
Our age has had no escape from an awareness of history. Much of that history has been hard and full of suffering. But now we have the luxury of an historical awareness of another sort, of an occasion not of anxiety but of promise. We may speak without exaggeration of this occasion as historic, since we have come here to enact anew the chief function of culture and humanism, to bring man again into communication with man. Along with John Crowe Ransom and Lionel Trilling, in 1948, Matthiessen was one of the founders of the Kenyon School of English.
Саясат
Маттиессеннің саясаты солшыл және социалистік болды. Әлдеқашан қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз еткен ол 1940 жылдардың соңында алған мұрасын досы, марксистік экономист Пол Суизиге берді. Суизи осы ақшаны, шамамен 15 000 долларды, жаңа журнал құруға жұмсады, ол кейін Monthly Review журналына айналды. Гарвард кампусында Мэттиессен прогрессивті идеяларды көрнекті және белсенді түрде қолдады. 1940 жылдың мамырында ол Гарвард мұғалімдер одағының президенті болып сайланды, ол Америка Еңбек Федерациясының бөлімшесі еді. Гарвард Кримсон газеті Мэттиессеннің іс басталғанда айтқан сөзін жариялады, онда ол кампустық одақтың конституциясынан цитата келтірді: "Ұйымдастырылған еңбек қозғалысына қосылу арқылы біз осы қуатты прогрессивті күшке үлес қосу және одан қолдау алу ниетін білдіреміз; мұғалімдерді қалған жұмысшылардан бөлуді азайту және осы арқылы олардың ортақ мақсат сезімін күшейту; және әсіресе білім беруді дамыту және кез келген реакцияға қарсы тұру үшін осы салада ынтымақтасу". Мэттиессен 1948 жылы Филадельфияда өткен партия съезінде Прогрессивті партияның президенттікке үміткері Генри Уоллестің кандидатурасын қолдады. Сол кезде пайда бола бастаған Маккартизмнің солшыл университет оқытушыларын бақылауына байланысты, Герберт Филбрик оны Бостон аймағындағы «коммунистік топтар» деп атады.
Жеке өмір
Маттиессен достары арасында "Мэтти" деп танылған. 1930 және 1940 жылдары гомосексуал болғандықтан, ол кәсіби өмірінде, тіпті жеке өмірінде болмаса да, өзін жасырып өмір сүрді, алайда оның жазбаларында гомоэротикалық көңіл күйдің белгілері байқалады. 2009 жылы Гарвард университетінің мәлімдемесінде Маттиессен "20 ғасырдың ортасында сексуалды бағытын 'ашық құпия' ретінде сақтап өмір сүрген гомосексуал ер адамдардың ерекше мысалы" деп айтылды. Чейнимен өмірін өткізуді жоспарлаған Маттиессен, Яль университетінің құпия қоғамы "Бас сүйек және сүйектердегі" (Skull and Bones) әріптестерінен олардың қарым-қатынасын мақұлдауын сұрады. Чейни Маттиессеннің Уитманға деген қызығушылығын қолдағандықтан, "Америка қайта жаралысы" Маттиессеннің Чейниге деген махаббатының ең жоғары көрінісі және гомосексуал суретшінің құпия тойы болды деген пікір айтылды. Гарвардтағы оқытушылық қызметі барысында Маттиессен Кембридж немесе Бостон қалаларында тұрды. Дегенмен, жұп жиі Мэн штатының Киттери қаласындағы ортақ коттеджіне қайтып оралатын. Рассел Чейни 1945 жылдың шілде айында қайтыс болды. Маттиессен мен Чейни арасындағы хаттар жинағы 1978 жылы "Күрегіш және Шайтан: Ф.О. Маттиессен мен Рассел Чейнидің күнделік хаттары" деген атпен жарияланды. Атау екеуінің бір-бірін атау үшін қолданған псевдонимдеріне сілтеме жасайды: Маттиессен – "Шайтан", ал Чейни – "Күрегіш". 1992 жылы бұл жинақ Майкл Боначчидің сценарийі мен режиссерлігімен "Шайтан мен Күрегіш махаббатта" атты пьеса ретінде қойылды. Пьеса сонымен қатар өткен жылы қайтыс болған Боначчидің серігіне арналған құрмет те болды.