Кіріспе

Америкалық жазушы және редактор (1926–2019)

Өмірбаян

Чарльз Ван Дорен Нью-Йорк қаласында, Пулитцер сыйлығын жеңіп алған ақын, сыншы және профессор Марк Ван Дореннің және романист Дороти Ван Дореннің (қызметтік аты Граффе) үлкен ұлы, сондай-ақ сыншы және Пулитцер сыйлығын жеңіп алған биограф Карл Ван Дореннің сіңілі баласы ретінде дүниеге келді. Ол Нью-Йорктегі Музыка және өнер орта мектебін бітірді, 1946 жылы Мэриленд штатының Аннаполис қаласындағы Сент-Джон колледжінде гуманитарлық ғылымдар бакалавры (B.A.) дәрежесін алды, сондай-ақ Колумбия университетінде 1949 жылы астрофизика магистрі және 1955 жылы ағылшын тілінен философия докторы (Ph.D.) ғылыми дәрежелерін қорғады. Ол сонымен қатар Ұлыбританиядағы Кембридж университетінде де оқыды.

Кейінгі мансабы және өлімі

Ван Доренді NBC жұмыстан шығарды және ол Колумбия университетіндегі ағылшын тілі пәнінің оқытушысы лауазымынан кетті. Ол Praeger Books баспасының редакторы және (алғашқыда) псевдониммен жазатын автор болды, кейін «Британника» энциклопедиясының редакторы және бірнеше кітаптың авторы атанды, оның 1991 жылы жарық көрген «Білім тарихы» (A History of Knowledge) ең танымал болды. Ван Дорен сонымен қатар философ Мортимер Дж. Адлермен бірлесіп «Кітапты қалай оқу керек» деген кітаптың жаңа редакциясын жасады және онымен бірге «Батыс ой-пікірінің ұлы қазынасы» (1977) атты 1771 беттік антологияны редакциялады. Ол Адлермен бірге Америка тарихына арналған 18 томдық «Америка жылнамалары» (1968) жинағын жасады, оған 25 тақырыпты қамтитын 1300 беттік екі томдық «тақырыптық көрсеткіш» қосылды, ол «Америка өміріндегі маңызды мәселелер: конспект» деп аталды. 2008 жылы «The New Yorker» журналында жарияланған мақаласында Ван Дорен танымал болған кезінде де «Британника» жұмысын ойлап жүргенін айтты. Әкесі оған бұл мүмкіндікті екеуі де сүйіп жүретін шабындық жерлерде серуендеп бара жатып ұсынған. Үлкен Ван Дорен ұлына философ және «Британниканың» редакциялық кеңесінің мүшесі Адлер Ван Доренды бас редактор етіп тағайындау туралы айтқан. Ван Дорен ақырында бұрынғы колледждегі сыныптасының көмегімен жұмысқа қабылданды. Ван Дорен 1982 жылы «Британникадан» зейнеткерлікке шықты. Сондай-ақ Ван Дорен философия тарихына арналған PBS телесериясына қатысуға шақырылғанын, бірақ оның алдын ала продюсері Джулиан Крайниннің жоспарланған PBS бағдарламасында викториналық шоудағы дау-дамайды еске түсіретін Ван Дореннің тікелей қатысуын күткенін айтты. Бұл жоба іске аспағанмен (бағдарлама басқа да есімдермен бірге Ван Доренге алғыс білдірді), Крайнин кейіннен Роберт Редфорд «Квиз шоу» фильмін түсіре бастағанда оның кеңесін сұрады және тіпті Ван Доренге алты таңбалы төлем ұсынды. Ол бұл оймен күрескеннен кейін, әйелінің қарсылығын ескеріп, ұсыныстан бас тартты. Ван Дорен викториналық шоуға қатысты үнсіздігін «Нью-Йоркер» журналында жариялаған мақаласында бұзды. Ол Колумбия университетіне 1984 жылы ұлы Джон бітірген кезде және 1999 жылы Колумбия университетінің 1959 жылғы түлектерінің кездесуі кезінде екі рет қайта келді. Соңғы кездесуде Ван Дорен викториналық дауға тікелей сілтеме жасады, бірақ оның атын атамады: 2005 жылы Ван Дорен Коннектикут университетінің Торрингтон қаласындағы факультетіне қосылды, бірақ кампус 2016 жылы жабылды. Ван Дорен өмірінің соңғы жылдарын әйелі Джерримен бірге 1920 жылдары Коннектикут штатының Корнуолл қаласындағы отбасысы сатып алған «кішкентай ескі үйде» (оның сөзімен) өткізді. Ван Дорен 2019 жылдың 9 сәуірінде Коннектикут штатының Ханаан қаласындағы зейнеткерлер үйінде табиғи себептерден 93 жасында қайтыс болды. Оның «Twenty One» ойынында жеңіске жеткен қарсыласы Герб Стемпель 2020 жылдың 7 сәуірінде, Ван Дорен қайтыс болғаннан бір жыл өткен соң, дәл сол жаста қайтыс болды; Стемпельдің өлімі туралы хабар екі айдан кейін ғана жарияланды.

"Квиз шоусының жанжалы"

"The Quiz Show Scandal" – 1992 жылдың 6 қаңтарында PBS телеарнасында American Experience төртінші маусымының бір бөлігі ретінде алғаш рет көрсетілді. Джулиан Крайнин мен Майкл Р. Лоуренс өндірген бір сағаттық бағдарлама 1950-ші жылдардағы викториналық шоулардағы жемқорлықты, әсіресе Ван Дорен және "Жиырма бір" (Twenty One) дауына қатысты жағдайды зерттеді. Ван Дорен өндірушілермен сөйлескенімен, ақырында бағдарламаға қатысудан бас тартты. "Квиз шоуының жанжалы" – сериалдың ең танымал эпизодтарының бірі болды.

Квиз шоуы фильмдері

Викториналық шоудағы дау және Ван Дореннің осы оқиғадағы рөлі 1994 жылы Роберт Редфорд түсірген және режиссерлік еткен "Викториналық шоу" фильмінде бейнеленген. Фильм 1995 жылдың сәуір айына дейін 24 миллион доллар тапты және "Оскар" сыйлығына "Үздік фильм", "Үздік режиссер", "Екінші жолдағы үздік актер" және "Үздік бейімделген сценарий" номинациялары бойынша ұсынылды. Фильм драмалық еркіндікті пайдалануы, дәлдігі және оның жасалу себептері туралы бірнеше сынға ұшырады. Фильмді сынға алғандардың қатарында тергеуді бастаған Нью-Йорк прокуроры Джозеф Стоун, Дартмут колледжінің ғалымы және National Review журналының аға редакторы Джеффри Харт, сондай-ақ Ван Дореннің көп жылдық досы болған, фильмде Ван Дорен мен оның жетістіктерге толы әкесі арасындағы керісіншелік дұрыс емес көрсетілген деп есептеген адам да бар.

АҚШ-тың бостандық елі: нақты тарих

Ван Дорен "Freedomland U.S.A.: The Definitive History" (Theme Park Press, 2019) кітабында есімдері тілінген. Кітапта Нью-Йорк қаласының Бронкс ауданында орналасқан, қазір тоқтатылған Freedomland U.S.A. ойын-сауық паркімен байланысы туралы мәліметтер келтірілген. Ол 1959 жылғы 26 тамызда парк құрылысының басталу салтанатын жүргізген.

Қалыптастырған

Чарльз Ван Дорен және 1950-жылдардағы викториналық шоулардағы скандалдар американдық панк-рок тобы Rancid-тің өзі атты альбомындағы "Rigged on a Fix" әнінде еске алынған.

"Барлық жауаптар"

2008 жылдың 28 шілдесінде «Нью-Йоркер» журналы Ван Дореннің «Барлық жауаптар» атты жеке естелігін жариялады, онда ол жанжалдар мен олардың салдары туралы толыққанды айтып берді. Бұл туралы өте сирек және көбінесе қысқаша тілдесулерден басқа, Ван Дорен бұған дейін жанжал, оның рөлі және оның өміріне тигізген әсері туралы ашық әңгімелескен емес. Ол «Квиз-шоу» фильміне сіңіп, оны ең көп мазалаған нәрсе – титрде оқытуын тоқтатқаны туралы айтылғаны болды: «Мен оқытуды тоқтатқан жоқпын, бірақ қайтадан колледжде сабақ беруге дейін көп уақыт өтті». Бірақ ол Джон Туртурроның «Жиырма бір» ойынындағы қарсыласы Герб Стемпелді сомдағанын да ұнатыпты. Мақала фильмде қалыптасқан Ван Дорен туралы көптеген пікірлерге де қарсы келді: фильм оны бос адам ретінде көрсеткен, ал ол шын мәнінде келісімге келген; фильмде ол өркендеп келе жатқан, танымал телешоуларға қызығушылық танытқандай болды, бірақ шындығында ол тіпті теледидарына ие болған жоқ; «Жиырма бір» ойынымен оның танысуы тек продюсер Ал Фридман Ван Дореннің достарының бірімен таныс болғандықтан ғана болды; және Вивьен Нерингтен жеңілгеннен кейін оған дереу «Today» бағдарламасында жұмыс ұсынылған, бірақ шындығында NBC алдымен онымен не істеу керектігін білмеді, одан кейін Дейв Гарроуэйдің жексенбілік мәдени шоуы «Wide Wide World» бағдарламасында жұмыс істеді, содан кейін «Today» бағдарламасына шақырылды. Ван Дорен сондай-ақ фильмнің Конгресс тергеушісі Ричард Гудвинмен оның достығы туралы айтқан сөздерін жоққа шығарды. Ван Дорен «Жиырма бір» чемпионы болған кезде (және Герб Стемпелдің шоудың бұрмаланғандығын ашуға тырысқан кезінде және одан кейін) олар таныс емес еді. Ван Дореннің айтуынша, екі адам 1959 жылдың тамызына дейін кездеспеген, ол кезде Гудвин кеңесші болып жұмыс істеген кіші комиссия телешоуларды тергеуді бастады, ал Ван Дорен «The Today Show» бағдарламасында беделді болған.