Кіріспе

Американдық ғалым және жазушы (1895–1990)

Льюис Мамфорд (19 қазан 1895 – 26 қаңтар 1990) – американдық тарихшы, әлеуметтанушы, технология философиясының маманы және әдеби сыншы. Ол қалалар мен қала құрылысын зерттеуімен ерекше көзге түсті және жазушы ретінде кең танылды. Әлеуметтік философия, американдық әдебиет және мәдениет тарихы, сондай-ақ технология тарихы саласына маңызды үлес қосты. Ол шотланд теоретик сэр Патрик Геддестің еңбектерінен әсер алды және оның әріптесі, британдық социолог Виктор Бранфордпен тығыз байланыста жұмыс істеді. Мамфорд Франк Ллойд Райт, Кларенс Стайн, Фредерик Осборн, Эдмунд Н. Бэкон және Ванневар Буш сияқты адамдармен замандас және дос болды.

Ерте өмір және білім

Мамфорд Нью-Йорк штатының Куинс округіндегі Флашинг қаласында дүниеге келді және 1912 жылы Стуйвесант орта мектебін бітірді. Ол Нью-Йорк қалалық колледжінде және Әлеуметтік зерттеулер жөніндегі жаңа мектепте оқыды, бірақ туберкулезге шалдығып, бітіре алмады. 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысу үшін Әскери-теңіз күштеріне қосылып, радиоэлектрик ретінде қызмет етті. 1919 жылы әскерден босатылып, ықпалды модернистік әдеби журнал "The Dial" журналының редактордың көмекшісі болды. Кейіннен ол "The New Yorker" журналында сәулет туралы сын-пікірлер мен қалалық мәселелерге қатысты түсініктемелер жазды.

Бірінші кітап

Мэмфордтың әдебиет сын саласындағы алғашқы кітаптары қазіргі американдық әдебиет сынға ұзаққа созылатын әсер етті. "Алтын күн" (1926) еңбегінде ол Герман Мелвилл, Ральф Уолдо Эмерсон, Генри Дэвид Торо, Натаниел Хоторн және Уолт Уитманды қамтитын 19 ғасырдың ортасындағы американдық әдебиет канонын қалыптастырды. Олардың барлығы, оның пікірінше, Америка Азамат соғысы мен АҚШ-тың индустриялануынан туындаған 19 ғасырдың соңындағы әлеуметтік өзгерістерге дейінгі кезеңнің американдық мәдениетін көрсетеді. Ол Мелвиллдің қайта жандануының маңызды бөлігі болды.

Хат-хабар

Мэмфорд психолог Генри Мюррейдің жақын досы болды, және ол 1928 жылдан 1960 жылдарға дейін Херман Мелвилл, психология, американдық құндылықтар мен мәдениет, сондай-ақ жеке бастың мәні туралы көптеген хаттар алмастырды.

Қалалық жоспарлау

Қалалық өмір туралы алғашқы жазбаларында Мамфорд адамның қабілеттеріне үміт артып, адамзат электр қуаты мен жаппай коммуникация құралдарын барлық адамзат үшін жақсы әлем құруға пайдаланатынын жазды. Кейіннен Мамфорд Екінші өнеркәсіптік революцияның әкелген үлкен технологиялық жетістіктеріне көңіл көншілікпен қарады. Оның алғашқы сәулет сыншылығы Генри Хобсон Ричардсон, Луи Салливан және Франк Ллойд Райт есімдерін көпке танытты.

Құрметтер

Мамфорд 1941 жылы Америка философиялық қоғамына, ал 1947 жылы Америка өнер және ғылым академиясына сайланды. 1963 жылы Мамфорд Колледж өнер қауымдастығынан өнер сыншылығы саласындағы Франк Джуетт Матер сыйлығын алды. 1964 жылы Мамфорд Президенттің бостандық медалімен марапатталды. 1975 жылы Мамфорд Британ империясы орденінің құрметті сардар-командоры (KBE) атағымен марапатталды.

Идеялар

1944 жылы жарық көрген «Адамның жағдайы» атты кітабында Мамфорд адамзатты зерттеуге қатысты көзқарасын «органикалық гуманизм» деп сипаттады. Бұл термин маңызды, өйткені ол адам мүмкіндіктеріне шек қояды, ал бұл шектеулер адам денесінің табиғатына сай келеді. Мамфорд ауа сапасының, тағамның болуының, су сапасының және кеңістіктің ыңғайлылығының маңыздылығын ешқашан ұмытқан емес, себебі адамдардың гүлденуі үшін осы элементтерге құрмет көрсету қажет болды. Оның ойынша, технология мен прогресс органикалық гуманизм тежегіш ретінде танылмаса, қашып бара жатқан пойызға айнала алмайды. Шындығында, Мамфорд адам миын осы тұрғыдан қарастырды, оны жоғары белсенді деп сипаттады, бұл жақсы қасиет, себебі ол адамзатқа табиғаттың көптеген қауіп-қатерлерін жеңуге мүмкіндік берді, бірақ оны мағыналы түрде ынталандыратын істермен айналыспаса, керісінше зиянды болуы мүмкін. Мамфордтың адам «табиғатына» деген құрметі, яғни адам болудың табиғи ерекшеліктеріне, оған технологияларды және жалпы техникаларды бағалауға мүмкіндік берді. Осылайша, қалаға қатысты оның сын-пікірлері мен кеңестері, сондай-ақ технологияны енгізу негізінен оның қолдаған органикалық гуманизміне құрылды. Органикалық гуманизм тұрғысынан Мамфорд Маршалл Маклюханды сынға алды, ол технологияның табиғи орта емес, адамзаттың табиғатын қалыптастыратынын айтты – бұл мүмкіндікті Мамфорд таныды, бірақ оны тек бір құрлыққа айналған жағдай ретінде қарастырды. Мамфорд адамзатты басқа жануарлардан ерекшелендіретін нәрсе – біздің құралдарды (технологияны) пайдалануымыз емес, біздің тілімізді (символдарды) қолдануымыз деп сенді. Ол алғашқы қоғамдардың қатысушылары арасында ақпарат пен идеяларды бөлісу ертедегі адамзат үшін табиғи болғанына және қоғам күрделеніп, дамыған сайын оның негізі болғанына сенімді болды. Адамзат болашаққа қарай жылжуымен әлемде ақпаратты «бірлестіру» процесі жалғасады деп ол үміттенді. Мамфордтың жұмысында «техника» сөзін таңдауының себебі нақты болды. Мамфорд үшін технология – техниканың бір бөлігі ғана. Гректің кең мағынасын пайдаланып, ол тек технологияны ғана емес, сонымен қатар өнерді, шеберлікті және икемділікті білдіреді. Техника – бұл әлеуметтік орта мен технологиялық инновацияның өзара әрекеттесуі, яғни қоғамның «тілектері, әдеттері, идеялары, мақсаттары», сондай-ақ «өндірістік процестері». Мамфорд «Техника және өркениет» кітабының басында жазғандай, «басқа өркениеттер техниканың әдістері мен мақсаттарына айтарлықтай әсер етпестен, жоғары техникалық біліктілікке жеткен».

Мегатехника

"Машинаның мифы" ІІ томда: Биліктің Пентагоны (12-тарау) (1970) Мэмфорд технологияның қазіргі заманғы бағытын сынап, оның үздіріліссіз, шектеусіз кеңеюге, өндіріске және жаңаруға баса назар аударатынын айтады. Оның пікірінше, мұндай мақсаттар техникалық жетілуге, беріктікке, әлеуметтік тиімділікке және жалпы адамның қанағаттануына кедері келтіреді. Ол "мегатехника" деп атаған қазіргі заманғы технология тұтыну несиесі, бөліп төлеу, жұмыс істемейтін және кемшілікті дизайн, жоспарлы қартаю және жиі, сыртқы "мода" өзгерістері сияқты тәсілдерді пайдалана отырып, ұзақ қызмет ететін, сапалы өнімдерді жасауға қабілетсіз. Ол былай деп жазады: "Егер тұтынушыларды үнемі әсер етумен ұстап тұрмаса, өндіріс баяулап, қалыпты сұраныс деңгейіне жетеді. Әйтпесе көптеген өнімдер тиімді дизайнның жоғары деңгейіне қол жеткізіп, жыл сайын минималды өзгерістерге ғана қанағат етуі мүмкін". Ол өзінің тоңазытқышын мысалға келтіріп, "ол он тоғыз жыл бойы қызмет етіп, тек бір ғана шағын жөндеуден өтті: бұл тамаша жұмыс. Күнделікті қолдануға арналған автоматты тоңазытқыштар мен терең тоңдыру да тұрақты құндылыққа ие өнертабыстар. Егер нарық зерттеушілері мен сәндік сарапшылардың емес, биотехникалық критерийлерге көңіл бөлсе, Детройттен де осыған тең сапалы өнім шығуы мүмкін, оны ұзақ жылдар бойы пайдалануға болады".

Биотехникалық

Мамфорд техника мен биологиялық сәйкестік арақатынасына терең ой салды. Бұл терминнің өзі Мамфорд қолданбаған, ол бір аймақтың тіршілікке қолдау көрсету қабілетін көрсетеді. Технологияның пайда болуына дейін планетаның көп бөлігі қандай да бір деңгейде биологиялық сәйкес болды; бірақ, технологияның белгілі бір түрлері қарқынды дамыған жерлерде биологиялық сәйкестік күрт төмендейді. Мысалы, шлак үйінділері, уланған сулар, тұрақтар мен бетон қалалар биологиялық сәйкестік тұрғысынан өте шектеулі. Биологиялық емес аймақтар кинода дистопиялар түрінде жиі кездеседі (мысалы, «Жақтау жүгіруші»). Мамфорд технологияның дамуымен биологиялық сәйкестіктің құлауы қажет деп ойлаған жоқ, себебі ол экологиялық жауапкершілікпен жұмыс істейтін технологияларды жасау мүмкін екенін және ол технологияны биотехника деп атады. Мамфорд биотехникалық сананың (немесе қоғамның) Дарвиннің адам өмірінің мәні туралы ойлау эволюциясының келесі кезеңі ретінде пайда болатынына сенді. Ол бұл технология «мегатехниканың» өзіне қарсы бағытталған өзіне-өзі зиян келтіретін күшке тоқтатар еді деп санайтын. Мамфорд экологиялық сананың ең алғашқы қауымдарға дейін жететінін мойындады, бірақ ол дамып келе жатқан биотехниканы неодарвинистік сананың өнімі, индустриалдық емес ойлау түрі деп қарады, ол тірі организмнің және оның ортасының өзара әсерлесуінен көз алмайды. Мамфордтың ойынша, биотехникаға негізделген қоғам технологиясын осы интегралды қарым-қатынас үшін шектейтін болар еді. Мамфордтың түсінігі бойынша, мегатехникалық аяста пайда болған түрлі технологиялар бізге берген пайдаларымен қатар, қаламаған және зиянды салдарларды да әкелді. Мысалы, ол ақшаның дамуы (технология ретінде) заттық байлықтың қиындықтарын жою арқылы байлықты абстрактілі ету арқылы артық байлықтың иррационалды жинақталуына жағдай жасағанын атап өтті. Байлық абстрактілі болмаған кезде, толықтық оны алудың ұйымдастырушы принципі ретінде жұмыс істеді (яғни, байлық астық, жер, малмен өлшенді, адам қанағаттанғанша, бірақ оған жүк салмастан). Байлықты сапа емес, таза сан ретінде қарастыруға мүмкіндік беретін ақша – мегатехниканың мысалы, ол бақылаудан шығуы мүмкін. Егер Мамфордтың бұл тұжырымы дұрыс болса, тарихшылар мен экономистер байлықтың абстрактілілігінің артуы мен байлықтың таралуындағы және рөліндегі радикалды өзгерістер арасындағы байланысты анықтай білуі керек. Шындығында, электронды ақшаға бет бұру көптеген пайдаларын тигізгенмен қатар, әлі толық түсінілмеген және аяқталмаған экономикалық стресс пен қанаудың түрлерін де ынталандырып отыр. Ресурстарды бөлуге арналған технология, абстрактілі жинақтауға аз бейімделген, биотехникалық тұжырымдамаға көбірек сәйкес келер еді. Осылайша, Мамфорд биотехникалық қоғам технологияның өзін кеңейтіп, күшін арттыруы керек деген мегатехникалық иллюзияны ұстамайды және «өмір сүруге жарамдылықты» құру және сақтау үшін бұл иллюзияны жояды деп мәлімдеді. Мегатехникалық билікке ұмтылыс орнына, биотехникалық қоғам Мамфорд «толықтық» деп атаған нәрсені іздейді; яғни, ресурстар мен қажеттіліктер арасындағы гомеостатикалық қарым-қатынас. Бұл толықтық туралы түсінік, биотехникалық қоғамның технологияға жануардың қол жетімді тамаққа қатынасқандай қатынасатынын айтсақ, одан да анық болады – табиғи қанағаттанған жағдайда, технологиялық прогреске ұмтылу оның өзі үшін ғана жалғаспайды. Толықтықтағы қанағаттандырудың шектеуші әсерімен қатар, технологиялық прогреске ұмтылу организмге тигізетін әлеуетті теріс әсерлерімен де шектеледі. Осылайша, биотехникалық қоғамда ауаның сапасы, тамақтың сапасы, судың сапасы, олардың барлығы маңызды мәселелер болып табылады, олар осыларға қауқет келтіретін кез келген технологиялық амбицияларды шектей алады. Дыбыс, сәулелену, түйіршік, зиянды химиялық заттар және басқа да техникалық өнімдердің күтілетін теріс құндылығы жаңа техникалық инновацияларды енгізуді едәуір шектейді. Мамфордтың сөздері бойынша, биотехникалық қоғам өзін «сапалық байлыққа, кеңістікке, кеңдікке және сандық қысым мен тығыздықтан босатуға» бағыттайды. Өзін-өзі реттеу, өзін-өзі түзету және өзін-өзі қозғалысқа келтіру – бұл организмдердің тамақтану, көбею, өсу және жаңару сияқты ажырамас қасиеттері. Биотехникалық қоғам теңгерімділікке, толықтыққа және аяқтылыққа ұмтылады; және биотехниканы іздейтін адамдар да солай істейді. Мамфордтың қалаға жасаған сын және оның қалалардың адам денесінің табиғатына негізделген ұйымдастырылуы туралы көзқарасы, Мамфордтың қалалық өмір және қала құрылысы туралы барлық жұмыстарының өзегінде жатқан биотехниканың бастапқы түсінігіне негізделген: «өмір сүруге жарамдылық», бұл түсінікті Мамфорд өзінің ұстазы Патрик Геддестен алған. Мамфорд 1970 жылы жазылған «Күш пентагоны» кітабының соңғы бөлімдерінде биотехника терминін қолданды. Бұл термин оның «органикалық гуманизм» сипаттамасымен жақсы үйлеседі, себебі биотехника органикалық гуманистің қызығушылығын тудыратын техниканың нақты формасын көрсетеді. Мамфорд биотехниканы сипаттағанда, автомобиль және өнеркәсіптік ластану, сондай-ақ ядролық жойылмау қорқынышы үлкен технологиялық мәселелерге айналды. Бірақ Мамфорд технологияның бұрыннан да көптеген қауіптерді тудырғанын және болашақта да тудыра беретінін мойындады. Мамфорд үшін адамға қауіптіліктер адамзаттың мәніне жеткілікті құрмет көрсілмейтін және оған бейімделе алмайтын билікке бағытталған технологияда жатыр. Мамфорд тікелей айтпаса да, кейіннен басқалар айтатындай, қазіргі адам өмірі экологиялық мағынада теңгерімсіздікке ұшырады, себебі оның экологиясының техникалық бөліктері (оқтар, бомбалар, көліктер, есірткілер) оларды жасаған түрлердің қажеттіліктерімен шектелмей, оларға тән күштермен жетеледі. Ол биотехниканың пайда болып келе жатқан жауап екеніне және мегатехника мәселесіне қарсы қойылатын жалғыз үміт екеніне сенді. Ол бұл жауаптың өзінің заманында-ақ көріне бастағанын сенді. Мамфордтың жазулары «биотехника» терминін «биотехникалық қоғамнан» гөрі басымдықпен қолданатыны рас. Бұл себебі «Күш пентагоны» кітабының соңғы сөйлемдерінде ол: «машина мифінен құтылғандар үшін келесі қадам біздікі: технократиялық түрме қақпалары, олардың қандай ескі болса да, біз шығуды шешкенде автоматты түрде ашылады». Мамфорд биотехникалық қоғам – замандастарының мегатехникалық шектеулерінен шығуын басшылыққа алатын нәрсе деп санайтын (ол оларды «қабірлер» деп те атайды). Осылайша, ол өз баяндамасын, өзі түсінгендей, тағы бір революцияның басында аяқтайды: биотехникалық қоғамды тудыратын революция, тыныш революция, Мамфорд үшін, ол биотехникалық сана мен жеке адамдардың іс-қимылдарынан туады. Мамфорд Альфред Норт Уайтхедтің организм философиясын жақсы оқырманы болды.

Мегамашиналар

Мэмфорд сонымен қатар ірі иерархиялық ұйымдарды мегамашиналар деп атайды – адамдарды құрамына пайдаланатын машина. Бұл ұйымдар Мэмфордтың өркениеттің сатылық теориясын сипаттайды. Мэмфордтың пікірінше, ең соңғы мегамашина қазіргі технократиялық ядролық державаларда көрініс береді. Мэмфорд мысал ретінде Кеңес Одағы мен АҚШ-тың Кремль және Пентагон арқылы ұсынылған қуат кешендерін келтіреді. Пирамидаларды салғандар, Рим империясы және Әлемдік соғыстар армиялары бұрынғы мысалдар болып табылады. Ол есепке және стандарттауға ерекше назар аудару, сондай-ақ әскери жетекшілерді құдай деңгейіне көтеру – тарих бойы мегамашиналардың өзінен пайда болатын ерекшеліктері екенін түсіндіреді. Мысал ретінде египеттік суреттердің қайталанатын сипатын, онда үлкейтілген фараондар бейнеленген, және Мао Цзэдун пен Иосиф Сталин сияқты коммунистік көшбасшылардың үлкейтілген портреттерінің көпшілікке көрсетілуін келтіреді. Ол сондай-ақ ежелгі Египеттен нацистік Германияға дейінгі сақталған тарихи фрагменттердегі сандық есептік жазбалардың үлкен басымдығын атап көрсетеді. Бұл мегамашиналарды құру үшін этикалық жауапкершіліктен шеттетілген "серво-бөлімшелер" ретінде әрекет ететін адамдардың үлкен бюрократиясы қажет. Мэмфордтың сөзіне göre, конвейерлік өндіріс сияқты технологиялық жетістіктер немесе жылдам, жаһандық, сымсыз байланыс және қашықтан басқару белгілі бір күмәнді әрекеттерге қарсы тұратын психологиялық кедергілерді оңай әлсірете алады. Ол нацистік шенеунік Адольф Эйхманның мысалын келтіреді, ол Холокостқа қолдау көрсету үшін логистиканы ұйымдастырған. Мэмфорд осы мегамашиналардың жоспарларын сөзсіз орындайтын адамдарды "Эйхманн" деп атайды.

Сағат - өнеркәсіптік революцияның бастауы

Мамфордтың ең белгілі зерттеулерінің бірі – механикалық сағаттың орта ғасырларда монахтар тарапынан қалай дамытылғаны және одан кейін қоғамның қалған бөлігімен қалай қабылданып, тарағаны туралы. Ол бұл құрылғыны бүкіл өнеркәсіптік революцияның кілттік өнертабысы деп есептеді, бұл бу машинасының басты рөл атқаратындығы туралы қалыпты көзқарасқа қарсы келеді, және былай деп жазды: "Қазіргі өнеркәсіптік дәуірдің кілттік машинасы – бу машинасы емес, сағат. Сағат – секундтар мен минуттарды «өнім» ретінде шығаратын қуатты механизм."

Қалалық өркениет

"Тарихтағы қала" 1962 жылы АҚШ-тың Ұлттық кітап сыйлығын жеңіп алды. Бұл ықпалды кітапта Мамфорд қалалық өркениеттердің дамуын зерттеді. Қалалардың таралуын қатаң сынға алған Мамфорд, қазіргі заманғы қалалардың құрылымы батыс қоғамындағы көптеген әлеуметтік проблемалардың туындауына ішінара себепші екенін айтады. Пессимистік көзқарасқа қарамастан, Мамфорд қала құрылысы адамдар мен олардың тұратын ортасы арасындағы "органикалық" қарым-қатынасты күшейтуге бағытталуы керек деп санайды. Мамфорд ортағасырлық қаланы "идеал қала" үшін үлгі ретінде келтіреді және қазіргі қала құлдырауға ұшыраған Рим қаласына (жайылған мегаполис) тым жақын екенін мәлімдейді; егер қазіргі қала осы жолмен жалғаса берсе, Рим қаласының тағдырына ұшырайды деп есептейді. Мамфорд қала мәдениетін сынап, қаланың "жердің өнімі, табиғаттың бір құбылысы, адамның өзіндік өрнегінің тәсілі" екеніне сенді. Сонымен қатар, Мамфорд қала мәдениетінің туындаған дағдарысын мойындап, қаржы индустриясының өсуіне, саяси құрылымдарға күмәнмен қарады, осы институттардың жергілікті қоғамдық мәдениетті дамытуға көмектеспейтінінен қорқады. Мамфорд "метрополиттік қаржы", урбанизация, саясат және бөлінуден қорқыды. Мамфорд былай деп жазды: "Қалалардың физикалық құрылымы мен экономикалық функциялары олардың табиғи ортамен және адам қоғамының рухани құндылықтарымен байланысына қарағанда маңыздылығы жағынан екінші орында тұрады".

Дін және руханилық

Мамфорд қала құрылысы саласында дінге жете назар аударған алғашқы қала құрылысы ғалымдарының бірі болып табылады. Оның ең көп танылмаған кітаптарының бірі – "Тіршілік үшін сенім" (1940) еңбегінде Мамфорд былай деп мәлімдейді:

Рухани өмірді күнделікті өмірден бөлу – бұл біздің өмірдің екі жағына да тең дәрежеде тиетін қарғыс.

Ықпал

Мамфордтың технология тарихына деген қызығушылығы және оның "политехника" түсіндірмесі, сондай-ақ оның жалпы философиялық бағыты, технологияның адамдарға мүмкіндігінше кең және жақсы қызмет етуіне қатысты көптеген заманауи ойшылдарға маңызды ықпал етті. Осы авторлардың кейбіреулері – Жак Элюл, Витольд Рыбчинский, Ричард Грегг, Амори Ловинс, Ж. Болдуин, Э.Ф. Шумахер, Герберт Маркузе, Эрих Фромм, Мюррей Букчин, Томас Мертон, Маршалл Маклюхан, Колин Уорд және Кевин Карсон – интеллектуалдар және технологияның дамуымен, сондай-ақ технологияны қолдану туралы шешімдермен тікелей айналысқан адамдар. Мамфорд американдық экологиялық қозғалысқа да әсер етті, Барри Комоннер және Букчин сияқты ойшылдар оның қалалар, экология және технология туралы идеяларымен шабыттанды. Рамачандра Гуха оның еңбектерінде "биорегионализм, ядролық қаруға қарсылық, биологиялық әртүрлілік, баламалы энергетикалық бағыттар, экологиялық қала құрылысы және тиімді технология туралы ең алғашқы және сапалы ойлар бар" деп көрсеткен. Мамфордтың ықпалы кейбір суретшілердің жұмыстарында да көрінеді, мысалы, Беренис Эбботтың 1930 жылдардың соңындағы Нью-Йорк қаласының фотосуреттерінде. Мамфорд Айн Рэндтің "Шығанақ" (1943) романындағы антагонист Элсворт Тухидің прототипі болды.