Кіріспе

Психологиялық әсер: адамдар уақыт бойынша оқуды бөліп өткізгенде көбірек біледі. Аралық әсері оқу сеанстары аралықта өткенде оқудың тиімдірек болатынын көрсетеді. Бұл әсер ұзақ мерзімді жадқа жаппай оқудан (жай ғана жаттау) гөрі, аралықта қайталау немесе аралықта ұсыну арқылы көбірек ақпараттың енгізілуін көрсетеді. Бұл құбылысты алғаш рет Герман Эббингхаус анықтады, ал оның осы құбылысқа арналған егжей-тегжейлі зерттеуі 1885 жылы «Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie» («Жад: Эксперименталды психологияға үлес») кітабында жарияланды. Бұл еңбек уақыт аралықтары ұлғайған сайын белсенді еске түсіру ақпаратты ұмыту ықтималдығын азайтады деген пікірді ұсынады. Бұл сенімді нәтиже көптеген нақты жад тапсырмалары бойынша жүргізілген зерттеулермен расталды, мысалы, еркін еске түсіру, тану, сұрақтар бойынша еске түсіру және жиілікті бағалау (көріңіз: Crowder, 1976; Greene, 1989). Зерттеушілер аралық әсердің бірнеше мүмкін түсіндірмелерін ұсынды және оның есте сақтауға тигізетін әсерін қолдайтын көптеген зерттеулер жүргізілді. Осы нәтижелерге қарамастан, осы құбылыстың тұрақтылығы және эксперименттік манипуляцияға төзімділігі оның параметрлерін эмпирикалық түрде тексеруді қиындатады. Аралық әсерге қатысты маңызды зерттеулерге көптеген ғалымдар үлес қосқанмен, Роберт Бьорк және оның Бьорк оқыту және ұмыту зертханасындағы әріптестері мен UCLA-дағы Cogfog тобы осы құбылыстың әртүрлі аспектілерін, сондай-ақ білім берудегі оның практикалық қолданылуын жан-жақты зерттеді.

Себептер

Жасының ондаған жылдары бойы есте сақтау және еске түсіру зерттеулері аралық әсерге қатысты көптеген түрлі теориялар мен нәтижелерді тудырды. Cepeda және авторлар (2006) жүргізген зерттеуде, жад тапсырмаларын орындауда аралықпен жаттығуды қолданған қатысушылар, 271 жағдайдың 259-ында, тығыз жаттығуды қолданғандардан жақсы нәтиже көрсетті. Әртүрлі зерттеулер осы әсердің әртүрлі аспектілерін қолдайтындықтан, кейбіреулер енді тиісті түсіндірме көп факторлы болуы керек деп санайды, ал қазіргі уақытта еркін еске түсіру және белгілі бір көмекпен есте сақтау тапсырмаларында аралық әсерді түсіндіру үшін әртүрлі механизмдер қолданылады. Ұзақ мерзімді сақтау сынақтарында аралық әсерді зерттеуге онша көңіл бөлінбеді. Shaughnessy (1977) 24 сағаттық кешіктірілген сынақта екі рет ұсынылған элементтер үшін аралық әсердің тұрақты еместігін анықтады. Дегенмен, төрт немесе алты рет ұсынылған және 24 сағаттан кейін тексерілген элементтер үшін аралық әсер байқалды. Бұл нәтиже қызығушылық тудырды, себебі басқа зерттеулерде екі рет ұсынылған элементтерді пайдаланғанда күшті аралық әсер көрсетілген, бірақ оқу мен сынақ арасындағы уақыт одан ұзақ болды. Shaughnessy мұны аралық әсердің әртүрлі көріністерін түсіндіру үшін бір ғана түсіндірме механизмын қолдану мүмкін емес екенін көрсететін дәлел ретінде қарастырады.

Семантикалық бастау

Зерттеулер кездейсоқ оқу жағдайындағы белгілі есте сақтау тапсырмаларында сенімді аралық әсерлерін көрсетті, онда семантикалық талдау бағыт-бағдар тапсырмалары арқылы ынталандырылады (Чаллис, 1993; Руссо және Маммаралла, 2002). Чаллис сөздерді семантикалық талдаудан кейін жиілікті бағалау тапсырмасын қолдана отырып, мақсатты сөздер үшін аралық әсерін тапты. Алайда, мақсатты сөздер графикалық зерттеу тапсырмасын қолдана отырып, терең емес кодталған кезде аралық әсері байқалған жоқ. Бұл семантикалық бастаудың түйіндік жады тапсырмаларындағы аралық әсерінің негізін құрайтынын көрсетеді. Нысандар жаппай түрде ұсынылған кезде, мақсаттың бірінші пайда болуы семантикалық тұрғыдан осы мақсаттың ақыл-ой бейнелеуін бастайды, сондықтан екінші пайда болған кезде біріншісінен кейін тікелей пайда болған кезде оның семантикалық өңдеуі азаяды. Семантикалық приминг белгілі бір уақыттан кейін жойылады (Кирснер, Смит, Локхарт және Кинг, 1984), сондықтан аралықтағы элементтің екінші пайда болуының семантикалық примингі аз. Семантикалық приминг есебі бойынша екінші презентация көбірек күшті түрде басталады және қайталанулар қысқа уақыт аралығында орналастырылған презентацияларға қарағанда қайталанулар жаппай жиналған кезде семантикалық өңдеуден аз өтеді (Чаллис, 1993). Бұл семантикалық приминг тетігі аралықтағы сөздерді массалық сөздерден гөрі кеңінен өңдеуді қамтамасыз етеді, бұл аралық әсерін тудырады. Аралық әсерді түсіндіруден бұл әсер естелікте семантикалық бейнеленуі жоқ мағынасыз тітіркендіргіштерде болмауы керектігі көрінеді. Бірқатар зерттеулер семантикалық негізделген қайталауды бастау әдісі танымау жадындағы аралық әсерлерін түсіндіруге болмайтынын көрсетті, мысалы, таныс емес беттер және семантикалық талдауға жатпайтын сөз емес сөздер (Руссо, Паркин, Тейлор және Уилкс, 1998; Руссо және басқалар, 2002; Маммарелла, Руссо және Авонс, 2005). Корнольди мен Лонгони (1977) тіпті маңызды аралық әсерін тапты мәжбүрлі таңдауды тану жады тапсырмасы мағынасыз пішіндер мақсатты тітіркендіргіштер ретінде қолданылған кезде. Руссо және басқалар. (1998) беймәлім тітіркендіргіштердің белгісімен есте сақталған кезде, қысқа мерзімді перцептивті негізделген қайталаудың бастапқы механизмі аралық әсерін қолдайды деп ұсынды. Бейтаныс тітіркендіргіштер мақсат ретінде пайдаланылғанда, есте сақтау мақсат туралы құрылымдық қабылдау ақпаратын қайтаруға негізделеді. Егер элементтер топталған түрде ұсынылса, бірінші пайда болған кезде екінші пайда болуды бастайды, бұл екінші презентацияның перцепциялық өңдеуін азайтуға әкеледі. Сөз еместер үшін қысқа мерзімді қайталауды бастау әсерлері prime және мақсатты сынақтар арасындағы кеуде нөлден алтыға дейін азайтылған кезде азайтылады (Маккоун, 1995), сондықтан аралықтағы элементтердің екінші пайда болуына массалық элементтерге қарағанда кеңінен қабылдау процессі беріледі. Сондықтан, массивті түрде берілген мағынасыз элементтер аралық элементтерге қарағанда аз көлемді қабылдау процесін қабылдайды; осылайша, бұл элементтерді іздеу сызықпен байланысты есте сақтау тапсырмаларында нашарлайды. Осы пікірге сәйкес, Руссо және басқалар. (2002) сөзсіз мазмұнның қайта-қайта ұсынылатын қаріпін өзгерту, бұл тіркестердің қысқа мерзімді қабылдауын азайтатынын көрсетті, әсіресе көп мөлшерде элементтер үшін. Есті тануды еске түсіру сынағында зерттеу барысында әртүрлі қаріптерде берілген сөз емес сөздер үшін аралық әсері байқалған жоқ. Бұл нәтижелер қысқа мерзімді қабылдауды бастау деген гипотезаны қолдайды. Бұл механизм бейтаныс тітіркендіргіштер нысана ретінде пайдаланылған кезде, белгілі есте сақтау тапсырмаларында аралық әсерін қолдайды. Сонымен қатар, зерттеу кезеңінде сөздерді қайталап көрсету кезінде қаріп өзгертілгенде, аралық әсерінің төмендеуі байқалған жоқ. Бұл екі факторлы есеппен қаріптің манипуляциясына қарсы тұру күтіледі, өйткені зерттеу кезінде сөздерді семантикалық өңдеу кейінгі есте сақтау сынағында өнімділікті анықтайды, ал қаріптің манипуляциясы өңдеудің бұл түріне қатысы жоқ. Маммарелла, Руссо және Авонс (2002) қайталанатын презентациялар арасында бет-әлпеттің бағытын өзгерту аралық әсерін жоюға қызмет еткенін көрсетті. Бейтаныс бет-әлпеттерде жадында сақталған бейнелер жоқ, сондықтан бұл ынталандырулар үшін аралық эффекті перцепциялық бастаудың нәтижесі болады. Бағытты өзгерту тітіркендіргіштердің физикалық бейнесін өзгертеді, осылайша, жаппай түрде ұсынылған кезде бет-әлпеттің екінші пайда болуында перцепциялық бастауды азайтады. Бұл жаппай және аралық түрде ұсынылған бет-әлпеттер үшін тең есте сақтауға әкелді, осылайша аралық әсерін жойды.

Кодтаудың өзгермелілігі

Кодтаудың өзгермелілік теориясы жад сынағының нәтижелері сынақ кезіндегі және кодтау кезіндегі қолжетімді контексттік ақпараттың үштасып жату деңгейімен анықталады деп тұжырымдайды. Осы көзқарас бойынша, аралас қайталау әдетте ұсынылым контексіндегі өзгермелілікті қамтиды, нәтижесінде есте сақтау белгілерінің саны көбейеді. Керісінше, жинақы қайталауда ұсынылымдар шектеулі болғандықтан, есте сақтау белгілері аз болады. Кодтаудың артуының тиімділігі туралы пікір, кодтаудың тәуелсіздігіне байланысты, бір элементпен байланысты әртүрлі сигналдардың болуымен түсіндіріледі. Аралық эффектіні қарастыратын кодтаудың өзгермелілігінің екі түрі бар. Біріншісі, аралық эффектіні тудыратын элементтердің семантикалық интерпретациясындағы өзгерістерге байланысты деп санайды, ал екіншісі, семантикалық өзгеріске ғана емес, контексттік өзгеріске де байланысты екенін көрсетеді. Зерттеуге қатысушыларға жинақы немесе аралас қайталаулармен ұсынылған сөз тізімдері ұсынылды. Қатысушылардан тізімдегі элемент туралы қарапайым шешім қабылдауды талап ететін әртүрлі «бағдарлау тапсырмаларын» орындау сұралды (мысалы, жағымды немесе жағымсыз, белсенді немесе пассивті). Қатысушылар әр сөздің кездесуі үшін бір тапсырманы немесе әр кездесу үшін әртүрлі тапсырманы орындады. Егер кодтаудың өзгермелілік теориясы дұрыс болса, онда әртүрлі бағдарлау тапсырмалары тіпті жинақы қайталаулар үшін де өзгермелі кодтауды қамтамасыз етуі керек, нәтижесінде күтілгеннен жоғары еске түсіру деңгейі байқалуы тиіс. Бірақ нәтижелер мұндай эффектіні көрсетпеді, бұл кодтаудың өзгермелілігінің маңыздылығына қарсы мықты дәлел болды.

Зерттеу кезеңінің іздеу теориясы

Соңғы уақытта үлкен қызығушылық тудырған теория – зерттеу кезеңіндегі есте сақтау теориясы. Бұл теория бірінші көрсетілім екінші көрсетілім кезінде қайта алынады деп есептейді. Бұл алғашқы естелік іздің кеңеюіне алып келеді. Бір-біріне жақын көрсетілімдер артықшылықтар бермейді, себебі бірінші із екіншісі кезінде белсенді болады, сондықтан ол қайта алынбайды немесе толықтырылмайды. Грин (1989) аралық эффектінің екі факторлы түсіндірмесін ұсынды, бұл жеткіліксіз өңдеу және зерттеу кезеңіндегі есте сақтау түсіндірмелерін біріктіреді. Еркін еске түсірудегі аралық эффектілер зерттеу кезеңіндегі есте сақтау есебімен түсіндіріледі. Еркін еске түсіру контексттік байланыстарға сезімтал деген болжам бойынша, аралықпен берілген элементтер контексттік ақпаратты қосымша кодтау арқылы бір-біріне жақын берілген элементтерге қарағанда артықшылыққа ие. Осылайша, тізімдегі бір элементтің екінші рет кездесуі бақылаушыға сол элементтің бұрынғы кездесуін және оның бұрынғы контексттік ерекшеліктерін еске түсіреді. Әрбір көрсетіліммен әртүрлі контексттік ақпарат кодталады, ал бір-біріне жақын көрсетілген элементтер үшін контексттегі айырмашылық салыстырмалы түрде аз. Демек, аралықпен оқығанда көбірек іздеу сигналдары кодталады, бұл өз кезегінде есте сақтауды жақсартады.

Жарамсыз өңдеу

Кемшілікпен өңдеу көзқарасы бойынша, жаппай қайталау екінші ұсыныстың жеткіліксіз өңделуіне алып келеді – біз кейінгі ұсыныстарға көп көңіл бөлмейміз (Hintzman және басқалар, 1973). Грин (1989) бұл құбылысты ишарамен берілген жад тапсырмаларында (мысалы, тану жады, жиілік бағалау тапсырмалары) орын алады деп ұсынды, мұндай тапсырмалар көбінесе нысан туралы ақпаратқа сүйенетін және контексттік ақпаратқа аз тәуелді болады. Араласқан нысандардың ерікті қайталануы осы жеткіліксіз өңдеуді байқауға мүмкіндік береді. Кездейсоқ оқыту арқылы нысандар зерттелген кезде аралық эффектінің табылмауы осы тұжырымды қолдайды.

Қайтару күш-жігерінің гипотезасы

Пайк пен Роусонның (2009) жүргізген зерттеулеріне сәйкес, жаттығу кезінде табысты, бірақ күш салуды қажет ететін еске түсіру тапсырмалары, қайтару күш-жігері гипотезасы деп аталатын түсіндірме бойынша жадты жақсартады. Анықтамаларды үйрену мен қайта үйрену арасындағы уақытты ұзарту, еске түсіруді қиындатады, бұл элементті тереңдеп өңдеуге мүмкіндік береді.

Жарнама

Аралық эффект және оның негізгі механизмдері жарнама саласында маңызды қолданысқа ие. Мысалы, аралық эффект бір жарнаманы қатарынан көрсетудің (көптеген қайталаулар) тиімді жарнамалық стратегия емес екенін көрсетеді. Аралықпен берілген жарнамалар, қатарынан қайталанған жарнамалардан жақсы есте қалады. Ұзындығы қысқа аралықта ұсынылған макеттың өзгерістері, дәл қайталау арқылы ұсынылған жарнамаларға қарағанда есте сақтауды жақсартады. Егер кодтаудың өзгермелілігі аралық эффектінің маңызды механизмі болса, онда жақсы жарнамалық стратегияға бір жарнаманың әртүрлі нұсқаларын үлестіруді қосу қажет. Appleton Knapp, Bjork және Wickens (2005) аралықтың жарнамаға тигізетін әсерін зерттеді. Олар жарнамалардың аралық қайталануы кодтаудың өзгермелілігіне қарағанда, зерттеу кезеңіндегі іздеу процестеріне көбірек тәуелді екенін анықтады. Сонымен қатар, олар ұзақ аралықта белгілі бір жарнаманың көрсетілуін өзгертудің, қатысушылар арасында жоғары еске түсіру деңгейін қамтамасыз етуде тиімді емес екенін анықтады (айнымалы кодтау бойынша болжалғандай). Бұл нәтижеге қарамастан, ұзақ аралықта жарнаманың өзгеруі тану қабілетіне әсер етпейді.

Білім берудегі қолдану

Зерттеулер ұзақ мерзімді аралық эффектілері оқу процесінде кең таралғанын және айқын оқу үлгерімін қамтамасыз ететінін көрсеткен, әсіресе аралықтар күндер немесе апталармен өлшенгенде. Пәнды жақсы меңгеру үшін аралықтардың пайдалы екендігі және бұрынғы тақырыптарды қайта қарап, жаттығулар жасау қажеттігі қабылданғанымен, оқулықтар осы тұжырымдаманы қолдамайтын жеке тараулар түрінде жазылған. 2006 жылы Рорер екі кезеңнен тұратын зерттеу жүргізді, онда студенттерге математикалық есептерді шешу жолы үйретілді. Бірінші кезеңде студенттер жинақы немесе аралық жаттығулар жасады, ал бір аптадан кейін аралық жаттығулар жинақы жаттығуларға қарағанда айтарлықтай жақсару көрсетті. Эксперименттің екінші кезеңінде жаттығу есептері түрлері бойынша топтастырылды немесе кездейсоқ түрде араластырылды. Кездейсоқ араласқан есептер кезінде туындаған қиындықтар тиімді болды және кездейсоқ араласқан есептерді шешкен студенттердің нәтижелері түрлері бойынша топтастырылған есептерді шешкен студенттерден әлдеқайда жоғары болды. Бұл үлгерімнің себебі студенттер теңдеулерді шешу формуласын біледі, бірақ оны қашан қолдану керектігін әрқашан білмейді. Есептерді араластырып, оларды бірнеше тарауға тарату арқылы студенттер қай формуланы қашан қолдану керектігін анықтауға үйренеді. Ғылыми дәлелдер жинақты қорытынды емтихандар ұзақ мерзімді есте сақтауға көмектесетінін, себебі олар аралықта оқытуды қажет етеді.

Оқу және педагогика

Ауысымның ұзақ мерзімді әсері шет тілін үйрену контекстінде де зерттелді. Бахрик және авторлар (1993) тоғыз жылдық кезеңде жаңадан үйренген шет тілі сөздерінің сақталуын, қайта оқу сессиялары мен сессиялар арасындағы уақыт аралығына байланысты қарастырды. Қайта оқу сессияларының саны және әр сессия арасындағы күндердің саны есте сақтауға маңызды әсер етеді (қайталау эффектісі және аралық эффектісі), алайда бұл екі фактор бір-бірімен байланысты емес. Шет тілі сөздерінің қиындық деңгейінің үш санаттары бойынша, есте сақтау 56 күндік аралықта 28 күндік немесе 14 күндік аралықтан жоғары болды. Сонымен қатар, 56 күндік аралықпен өткізілген 13 сессия, 14 күндік аралықпен өткізілген 26 сессиямен салыстырылатын нәтижелер көрсетті. Бұл тұжырымдар білім беру тәжірибесі үшін маңызды. Қазіргі мектеп және университет оқу бағдарламалары студенттерге бұрынғы білімдерін мерзімді түрде қайта қарау мүмкіндігін сирек ұсынады. Аралықпен қайталаусыз студенттер шет тілі сөздерін ұмытуға бейім.

Созылмалы әсер

Аралық әсері – аралықпен қайталаудың, бірінен соң бірі (жинақы) қайталауға қарағанда есте сақтауды жақсартуға қатысты. Ал "кешігу" термині – оқудың қайталану арасындағы уақыт интервалы ретінде түсіндіріледі. Кешігу әсері – аралық әсерінен туындаған идея, ол оқудан ұзақ уақыт өткен соң есте сақтаудың, қысқа уақыт өткенге қарағанда жақсы болатынын көрсетеді. Майкл Кахананың зерттеуі сөз тізімдерін еске түсіру кезінде кешігу әсерінің бар екенін нақтылады. 2008 жылы Корнелл мен Бьорк индуктивті оқытудың жинақы оқытудан гөрі аралықпен оқыту арқылы тиімдірек екенін көрсеткен зерттеу жариялады. Индуктивті оқыту – үлгілерді бақылау арқылы жүзеге асырылатын оқыту, сондықтан қатысушылар жазбалар түсірмеді немесе есептерді шешпеді. Бұл нәтижелер екінші тәуелсіз зерттеуде қайталанды және расталды.