Кіріспе

Персиялық бағаналар немесе Персеполь бағаналары – ежелгі Парсының Ахеменидтер сәулетінде дамыған ерекше бағана түрі, шамамен б.з.б. 500 жылға дейін пайда болған болуы мүмкін. Олар негізінен Персеполь қаласынан белгілі, ондағы массивті бағаналар негізге, тікшелі шахтаға және екі жануар бейнесінен тұратын капительге ие, көбінесе бұқалар бейнеленген. Ахеменидтер сарайларында апдана деп аталатын үлкен гипостильді залдар болды, олардың ішінде бағаналардың бірнеше қатары тіреу қызметін атқарды. Персепольдегі 70 × 70 метрлік "Трон залы" немесе "Жүз бағаналы зал" Ахеменид патшасы Артаксеркс I салған. Ападана залы одан да ірі. Мұндай залдарда патша отыратын тақ орналасқан, сондай-ақ, олар әсем салтанатты жиындар үшін пайдаланылған. Персеполь мен Сузадағы ең ірі залдарға бір мезгілде он мың адам сыйып отырған. Ахеменидтер тас сәулет өнерінде көп тәжірибе жинақтамаған, бірақ Месопотамия, Египет, Анатолиядағы Лидия және Парсыдағы Эламнан әсер алған гибридтік императорлық стильді дамыту үшін империяның түкпір-түкпірінен суретшілер мен шеберлерді шақыртқан. Бұл стиль, шамамен, Дарийдің Сузадағы сарайында қалыптасқан, бірақ ең көп және жақсы сақталғандары Персепольде, онда бірнеше бағаналар бүгінге дейін тік тұр. Императорлық стильдегі құрылыстар Ұлы Александрдың б.з.б. 330 жылы Персепольді басып алып, өртеген кезде күрт тоқтатылды.

Сипаттама

Бағаналар мен бас әріптердің пішіндері әртүрлі ғимараттарда шамалы өзгешеленеді. Жалпы, бас әріптер бағанадан сыртқа қарай шығып тұрған, екі жағынан тірелген, әсем әшекейленген жануарлармен ойылып жасалған. Бұл тіректер архитравты немесе шатырдың ағаш конструкциясын ұстап тұруға арналған, ал жануарлардың жалпақ арқалары тік бұрышта орналасқан ағаштарды қолдайды (Луврдегі реконструкцияны төменде қараңыз). Сыртқа шығып тұрғандықтан, бұл жануарлар протома деп аталады. Бұқа ең көп кездесетін жануар, бірақ арыстан, ассириялық ламассу стиліндегі адам басы бар бұқалар, және бүркіт басы мен арыстан денесі бар грифтер де кездеседі. Бұқалар мен арыстандар көктемгі күн мен түн теңелуіне орайтын, парсылардың жаңа жылы – Наурыздың символикасын көрсетеді, онда мәңгі соғысып тұратын бұқа айды, ал арыстан күнді бейнелейді. Бұл күні тәуелді елдер патшаға жылдық салықтарын табыс ететін, Персеполистегі қабырғадағы бейнелерде көрсетілгендей, және Персеполис Наурыз мерекесі үшін арнайы салынған деген пікір бар. Бас әріптердің ұзындығы басқа көптеген стильдегі бағаналарға қарағанда әлдеқайда артық. Кейбір кішкентай бағаналар жануарлардан тікелей төменгі тегіс бөлігіне өтеді, ал ең ірі және сәнді мысалдарда жоғары жағында екі еселенген бұрыштар және ұзын тікбұрышты аймақтың төменгі жағында кері бұрыштар бар, бірақ бағананың өзі дөңгелек пішіндес. Дөңгелек тікбұрышты бөліктің жоғарғы жағында екі бөлік орналасқан, олар өсімдіктерден жасалған, жоғарғысы "пальма бас әріпі" пішіндес, биікке көтерілген сайын кеңейеді, ал төменгісі төмен қарай салқындаған жапырақтарды еске түсіреді. Басқа бас әріптерде жануарлар мен төменгі екі өсімдік элементтері бар, бірақ аралықтағы бұрыштар жоқ; Чикагодағы мысал осы типке жатады. Әртүрлі элементтердің арасында грек стиліне тән түрлі кішкентай өрнектер бар. Жануарлардың мүйіздері мен құлақтары көбінесе жеке бөліктер болып, төртбұрышты тығындар арқылы басына бекітіледі. Бағаналар жылтыратылған, ал кем дегенде бас әріптері боялған, ағаштан жасалғандары гипспен қапталған. Бұл стиль Персия империясы бағындырған көптеген мәдениеттердің, соның ішінде Мысыр, Вавилон және Лидия, сондай-ақ парсылардың уақытша табысқа жеткен Грекияның ықпалын көрсетеді; соңғы нәтиже ерекше парсылық стильде жасалған.

Шахта және негіз

Тастан жасалған бағаналардың қазірге дейін сақталғандары бұрын ағаштан жасалған нұсқаларымен алдын ала жасалған деп есептеледі, және олар қолданыла беруі мүмкін. Ерте дорлық ғибадатханалар да 20 жолақ стандартқа айналудан бұрын ұқсас қағидаға ие болған сияқты. Жолақтау классикалық парсы бағанасының басқа бөліктерінде де кездеседі. Базалары көбінесе жолақталған, ал капительдің "қоңырау" бөлігі жолақтауға ұқсас стильдегі өсімдік өрнектерімен безендірілген. Мұның үстінде әдетте төрт жалпақ жолақты спиральдардан тұратын биік бөлім орналасқан.

Пайдалануы және әсері

Парсы бағанасының толық нысаны Ахеменидтер дәуірінде империя шегінен тыс, Арменияда және тіпті Ибериядағы Левант колонияларында бірнеше ғана жерде қолданылған сияқты. Бұл бағаналар Ұлы Александр Персия империясын жойғаннан кейін 80 жыл өткен соң Үндістанда орнатылған Ашока бағаналарына, сондай-ақ Маурья империясының сәулетіндегі басқа да императорлық құрылыстарға әсер етті. Біздің заманымыздың I ғасырындағы Матурадағы арыстан басының капителі айқын ықпалын көрсетеді. Оларды біздің заманымыздың II немесе III ғасырында Гандарадағы буддалық ступалардың рельефтік әшекейлеуінде, ал парсы бағаналары Карла және Насик үңгірлерін безендіреді. Бұл стиль Персияда дамыған жоқ, бірақ кейінгі династиялар тұсында ислам келгенге дейін оның элементтері пайда болып тұрды. XIX ғасырдан бастап бағананың толық персепольдік нысаны қайта жаңғыртылды, бастапқыда Үндістандағы парстар мен Еуропадағы эклектикалық сәулетшілер қолданды, ал кейіннен 1925 жылдан бастап Пахлави әулеті тұсында Ирандағы қоғамдық ғимараттарда қолданылды. Алайда, 1863 жылғы Афиф Абад саябағындағы бұрынғы патша сарайы капительдердің кейбір элементтерін сынақтан өткізіп пайдаланды. Иранның алғашқы Пахлави шахы Реза Шах, ирандық ұлтшылдықты нығайту және өзінің режимінің заңдылығын қолдау мақсатында Ахеменидтерге деген қызығушылықты түрлі жолдармен қолдады. Тегерандағы маңызды ғимараттардың стилінің нақтылығын еуропалық археологтар – әсіресе Андре Годар, Максим Сиру (екеуі де сәулетшілер) және Эрнст Герцфельд қадағалады. Олар Иранға қазба жұмыстарын жүргізу, студенттерді оқыту және білім беру үшін шақырылған еді. Бұл ғимараттардың қатарында полиция бас штабы мен Bank Melli Iran бас кеңсесі бар.