Кіріспе

1939 жылы Раймонд Чандлер жазған роман. "Үлкен ұйқы" (1939) – американдық-британдық жазушы Раймонд Чандлердің детектив Филип Марлоуды алғаш рет таныстыратын қылмыстық романы. Ол екі рет, 1946 және 1978 жылдары фильмге бейімделген. Оқиға Лос-Анджелесте өрбуімен көзге түседі. Роман өте күрделі, кейіпкерлер бір-бірін алдап, бүкіл оқиға барысында сырлар ашылады. Роман атауы өлімді эвфемизм ретінде көрсетеді; кітаптың соңғы беттерінде "үлкен ұйқыға кете беру" туралы ойлар қозғалады. 1999 жылы бұл кітап Le Monde журналының "Ғасырдың 100 кітабы" тізімінде 96-шы орынды иеленді. 2005 жылы Time журналының "100 үздік роман" тізіміне енгізілді.

Сюжет

Жеке тергеуші Филип Марлоу бай және қарт генерал Стернвудтың үйіне шақырылады. Ол Марлоуның Артур Гайгер есімді кітап сатушының өзінің жас қызы Карменді шантаждау әрекетімен айналысуын қалайды. Бұрын оны Джо Броди деген адам шантаждаған. Стернвуд оның басқа үлкен қызы Вивианның сүйіспеншіліксіз некеде екенін айтады. Марлоудың кетіп бара жатқанда Вивиан оны Реганды табу үшін жалдаған ба деп ойлайды, бірақ Марлоу айтпай қалады. Марлоу Гейгердің кітап дүкенін зерттеп, кеңсе қызметкері Агнеспен кездеседі. Ол дүкеннің заңсыз порнографиялық кітапхана екенін анықтайды. Ол Гейгердің артынан үйіне барады, үйін қоршап, Карменнің кіргенін көреді. Кейіннен ол айқай-шуды естіп, артынан оқ атылып, екі көлік тездетіп кетіп барады. Ол Гейгердің өлі, Карменнің есірткіден жарақаттанған, бос камераның алдында тұрғандығын көруге асығады. Ол қызды үйіне алып кетеді, бірақ қайтып келгенде, Гейгердің денесі жоқ. Ол тез кетеді. Келесі күні полиция оған Стернвудтардың көлігі кемежайдан табылғанын хабарлап, оның ішінде шофері өлтірілгенін айтады. Көлік суға түсіп кетпей тұрып, оның басына соққы түскен. Полиция Марлоудың Реганды іздеп жүргенін де сұрады. Марлоу кітап дүкенін бақылап, оның кітаптарын Броудидің үйіне апарып жатқанын көреді. Вивиан оның кеңсесіне келіп, Карменді өткен түні түсірілген жалаңаш суреттермен шантаж жасап жатыр дейді. Ол сондай-ақ Эдди Марстың казиносында құмар ойындар ойнайтынын және Эддидің әйелі Монаның Растимен бірге қашып кеткенін айтады. Марлоу Гейгердің үйіне қайта оралып, Карменнің кіруге тырысып жатқанын көреді. Олар суреттерді іздеді, бірақ ол өткен түн туралы ақымақ ойнады. Кенеттен Эдди кіреді; ол Гейгердің үй иесі екенін және оны іздеп жүргенін айтады. Эдди Марлоудың неге бар екенін білгісі келеді; Марлоу оған назар аудармайды және ол оған қауіп төндірмейді деп мәлімдейді. Марлоу Броудидің үйіне барып, оны кітап дүкенінің қызметкері Агнеспен кездестіреді. Марлоу Броудиге олардың кітапхананы басып алып, Карменге жалаңаш суреттерін беріп шантаж жасап жатқанын білетінін айтады. Кармен қарумен кіріп, суреттерді талап етеді, бірақ Марлоу оның қаруын алып, оны кетуге мәжбүрлейді. Марлоу Броудиден одан әрі жауап алып, оқиғаның түйіндерін біріктіреді: Гейгер Карменді шантаждап отырды; отбасылық жүргізуші Оуэн Тейлорға ұнамады, сондықтан ол Гейгерді өлтіріп, Карменнің фильмін алды. Брод үйді де аңдып жүрді, жүргізушіге шабуыл жасап, оны есінен танып, фильмді ұрлап, машинаны теңіз жағасынан сүртіп жіберген. (Романда бір тергеуші шофердің өз-өзіне қол жұмсағанын айтады. Ол Карменменен бас тартты, Карменнің порнографиялық пайдаланушысын өлтірді, содан кейін қасақана теңізден шығып кетті.) Кенеттен есіктің қоңырауы шыңғырады және Броуди өлтіріледі; Марлоу қууға шығады және Гейгердің сүйіктісі Кэрол Лундгренді ұстайды, ол Броуди Гейгерді өлтірді деп ойлап атып жіберді. Ол сонымен қатар Гейгердің денесін жасырып қойған, сондықтан полиция қастандық туралы хабар алмастан бұрын өзінің заттарын алып кетуге мүмкіндік алды. Істің аяқталғаны рас, бірақ Марлоу Растидің жоғалуынан қиналып жүр. Полиция оның Монамен бірге қашып кеткенін мойындайды, өйткені ол да жоғалып кетті, ал Эдди өзін айқын күдікті деп санайтын кісі өлтіруді тәуекелге салмайды. Марс Марлоуды өзінің казиносына шақырады және барлық нәрсеге бейқам болып көрінеді. Вивиан да сол жерде, Марлоу Марспен оның арасында бірдеңе бар екенін сезінеді. Ол оны үйіне апарады, ал ол оны азғыруға тырысады, бірақ ол оның ұсыныстарын қабылдамайды. Ол үйге келгенде Карменнің төсегіне кіргенін көріп, оны да қабылдамайды. Гарри Джонс есімді Агнестің жаңа серіктесі Марлоуға келіп, Монаның қайда екенін айтуды ұсынады. Марлоу онымен кейін кездесуді жоспарлайды, бірақ Эддидің қолбасшысы Лэш Канино Джонс пен Агнестің ниетіне күдікпен қарайды және Джонсты алдымен өлтіреді. Марлоу Агнеспен кездесіп, ақпаратты алады. Ол Реалитодағы орынға, артында үйі бар жөндеу цехына барады, бірақ Канино - Арт Хактың көмегімен гаражшы - оған секіріп, оны нокауттады. Марлоу оянғанда, ол байланған, ал Мона онымен бірге. Ол Растиді бірнеше айдан бері көрмегенін айтады; ол тек Эддиге көмектесу үшін жасырынған және ол Растиді өлтірмегенін айтады. Ол Марлоуды босатып, Каниноны өлтіреді. Келесі күні Марлоу генерал Стернвудқа барады, ол Растидің қайда екеніне қызығады және Марлоуға оны таба алса, қосымша 1000 доллар төлейді. Жолда Марлоу Карменнің қаруын қайтарып бер�...

Өмірбаян

"Ұлы ұйқы", Чендлер романдарының көпшілігі сияқты, ол өзінің қысқа әңгімелерін "кәнебұлдандыру" арқылы жазды. Чендлер "Black Mask" журналында жариялаған әңгімелерін біріктірілген романға айналдырады. Үлкен ұйқыда романның негізгі екі оқиғасы - "Күллі жаңбыр" (1935 жылы жарық көрген) және "Керме" (1936 жылы жарық көрген). Бұл әңгімелер өз-өзінше және кейіпкерлері жоқ болса да, олардың кейбір ұқсастықтары бар, сондықтан оларды біріктіру логикалық болды. Екі әңгіменің де басты кейіпкері - өздігінен қыңыр қызына қатты күйзелген құдіретті әке. Чандлер екі атаны жаңа кейіпкерге біріктірді және екі қыз үшін де солай етті, нәтижесінде генерал Стернвуд пен оның жабайы қызы Кармен пайда болды. Чендлер сонымен қатар "Бір саусақ адам" және "Мандариннің нефриті" атты екі әңгіменің кішігірім бөліктерін де алды. Бұл процесс, әсіресе кесу мен жапсыру қағазды кесу және жапсыру арқылы жасалатын уақытта, кейде бірнеше еріген ұштарын бар сюжет шығарды. "Ұлы ұйқы" кітабындағы жауапсыз қалған сұрақ - жүргізушіні кім өлтірді деген сұрақ. Говард Хоукс романы түсірген кезде, оның жазу тобы бұл сұраққа таңғалды, оған Chandler өзінің білмейтінін айтты. Бұл Чендлердің криминалистік фантастика стилі мен алдыңғы авторлардың стилі арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Чендлер үшін сюжет атмосфера мен кейіпкерлердің сипатынан маңызды емес еді. Әр сұраққа жауап беретін, сюжеттің әрбір желісін тығыз байланыстыратын, аяқтайтын оқиға Чендлер үшін қисынды кейіпкерлер мен сенуге болатын мінез-құлықтан гөрі маңызды емес еді. Чендлер өз әңгімелерін романға біріктіргенде, ол сюжеттің әрбір бөлшегін толықтай біріктіруге қарағанда, Марлоудың адамдары мен жерлері туралы түсініктерін кеңейтуге көбірек күш салды. "Керме" романында О'Мара ханымның бөлмесінің сипаттамасы жағдайды анықтау үшін жеткілікті: Бұл бөлме қабырғадан қабырғаға дейін ақ кілемге ие болды. Көптеген терезелердің ішінде қара түстегі төбелердегі төбелерге қарап тұрған ақ кілемде биік пил сүйегі перделері жай ғана құлап жатты. Шыны артындағы ауа да қараңғы еді. Жаңбыр жауған жоқ, бірақ атмосферада қысым сезілді. "Үлкен ұйқыда" Чендлер бөлменің сипаттамасын кеңейтіп, жаңа детальдарды (мысалы, ақ пен "қанды" қарама-қарсылық, жаңбыр жауу) пайдаланып, миссис Риганның (түпнұсқадағы миссис О'Мара) күйеуінің қарындасы өлтіргенін жасырып жатқанын және жаңбыр жаууды көп өлім әкелетінін болжады. Бөлме тым үлкен, төбе тым биік, есіктер тым биік болды, және қабырғадан қабырғаға созылатын ақ кілем Ароухед көлінде жаңа қар құлағандай көрінді. Осында толық көлемді айналар мен кристаллдан жасалған суреттер бар еді. Құс сүйегінен жасалған жиһаздың үстінде хром бар еді, ал үлкен құс сүйегі перделері терезелерден бір метр қашықтықта ақ кілемге құлап түсті. Ақ түсті пил сүйегі лас, ал пил сүйегі ақ түсті қанды етіп шығарады. Терезелер қараңғы төбелерге қарай тұрып жатты. Жақында жаңбыр жауады. Ауада қысым болды. Гейгер кейіпкерінің тарихи ықтималдығы туралы Джей А. Герцман былай деп жазды: Тәжірибелі эротикалық дилерлер қатал болуы керек еді, бірақ міндетті түрде жыртқыш емес, ал бизнес қорқынышты немесе абайсыз адамдар үшін емес. Бірақ эротикалық заттар сатушылардың қылмыстылығы кітап сатудан тыс ұйымдасқан рэкетке дейін созылмады; Аль Капоне мен Мейер Лански үлгіге ие болған жоқ. А. Г. Гейгер сияқты адам, Раймонд Чандлердің "Биг Слеп" (1939) кітабындағы кірпіш кітаптар рэкетші, ол өзінің бизнес қызметін Холивудтағы порнографиялық кітапхананың иесі ретінде жыныстық оргиялар ұйымдастыру және бай клиенттерді шантаж ету арқылы толықтырады, бұл қызықты, бірақ қорқынышты ашады. Фильмдегі кейіпкерлер шантажға қаншалықты бейім болса да, кітап сатушылар бұны істемейтін.

Сыни қабылдау

"Ұлы ұйқы" сыншылардың жоғары бағасына ие болды. 2019 жылдың 5 қарашасында BBC News "Ұлы ұйқыны" ең ықпалды 100 романның тізіміне қосты. The Pequod кітапты сынға алып, 9.5 (10.0-ден) баға берді және былай деді: "Бұл Реймонд Чандлердің ең жақсы кітаптарының бірі. Нағыз ләззат сюжетте емес, Чандлердің атмосфералық суреттемелерінде". "Нью-Йорк Таймс" газеті де кітапты жоғары бағалады: "Жамандыққа қатысты зерттеу ретінде бұл оқиға өте жақсы, ал Марлоу ондағы дерлік жалғыз адал адам ретінде ерекше көзге түседі".