Кіріспе

Адамның бойы – тік тұрғандағы адам денесінің табанынан бас шаңына дейінгі арақашықтығы. Ол стадиометрмен сантиметрлерде (метрикалық немесе СИ жүйесінде) немесе футтар мен дюймдерде (АҚШ стандарттық өлшемдері немесе империялық жүйеде) өлшенеді. Антропометриялық зерттеулер тарихының бастапқы кезеңдерінде, тамақтану деңгейін бағалау үшін биіктікті өлшеу әдістеріне қатысты сұрақтар көбінесе генетикалық айырмашылықтармен байланысты болды. Биіктік өмір сүру ұзақтығы сияқты денсаулықтың басқа да факторларымен тығыз байланысты болғандықтан маңызды. Алшақтығы аз адамдарда (қысқа бойлы) веналық жеткіліксіздік қаупі төмендейді. Егер халықтың генетикалық және орталық факторлары ұқсас болса, орташа биіктік әдетте сол топтың ерекшелігі болып табылады. Мұндай топтардағы орташа биіктіктен 20%-ға жуық ауытқулар кейде гигантизм немесе нанышалаушылыққа байланысты болуы мүмкін, бұл белгілі бір гендердің немесе эндокриндік бұзылыстардың салдарынан туындайтын медициналық жағдайлар. Адамның бойының дамуы – тамақтану сапасы мен денсаулық сияқты екі маңызды әл-ауқат көрсеткіші ретінде қызмет ете алады. Кедейлік немесе соғыс аймақтарында балалық шақ немесе жасөспірімдік кезеңдегі созылмалы нашар тамақтану сияқты орталық факторлар, тіпті осы медициналық жағдайлардың болмауына қарамастан, өсудің тежелуіне және/немесе ересектердегі бойдың айқын қысқаруына әкелуі мүмкін.

Өсудің факторлары

Биіктікті зерттеу ауксология деп аталады. Өсім ұзақ жылдар бойы адамдардың денсаулығын бағалау өлшемі ретінде танылған, сондықтан өсу кестелерін пайдаланудың себебі де осы. Жеке адамдар үшін денсаулық проблемаларын көрсететін көрсеткіш ретінде өсу трендтері маңызды ауытқулар үшін қадағаланады, сондай-ақ өсім генетикалық болжамдардан айтарлықтай кемшіліктер үшін де бақыланады. Генетика адамдардың бойын анықтауда маңызды рөл атқарады, бірақ популяциялар арасындағы айырмашылықтарға одан әлдеқайда аз әсер етеді. Халықтың денсаулығы мен әл-ауқатының деңгейі мен өмір сүру сапасын өлшеу үшін орташа биіктік маңызды. Адамдар (ана құрсағындағы кезеңнен басқа) нәресте және сәби кезінде ең жылдам өседі, туған кезде максималды өсу қарқыны шамамен 2 жасқа дейін тез төмендейді, содан кейін баяу төмендеуге дейін, ал кейін жасөспірім кезеңдегі өсу қарқынында (орташа қыз 10 жасында, ал орташа ұл 12 жасында жасөспірім кезеңге еніп, өсу қарқынына жетеді) екінші максималдық деңгейге жетеді (орташа әйел үшін 11-12 жаста, ал орташа еркек үшін 13-14 жаста), одан кейін нөлге дейін тұрақты төмендеу байқалады. Әйелдердің орташа өсу жылдамдығы шамамен 15-16 жаста нөлге жетеді, ал еркектердің қисығы шамамен 3 жылға созылады, 18-19 жасқа дейін нөлге төмендейді, бірақ еркектерде 19 жастан кейін де биіктік шамалы өсуін көрсететін зерттеулер бар. Бұл кезеңдерде де нашар тамақтану (немесе тіпті балалық шақта қатал қанағатсыздық) сияқты стресс факторларының ең күшті әсері байқалады. Сонымен қатар, ананың өмірі бойы, әсіресе маңызды кезеңде және жүктілік кезіндегі денсаулығы да маңызды рөл атқарады. Дені сау бала мен ересек адамның денесі жақсы жағдайды қамтамасыз ете алады. Осы зерттеулер жас анадан туған балалардың білім және мінез-құлық дамуы орташа деңгейден төмен болуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл таза биологиялық түсіндірмеден гөрі, ресурстар мен отбасылық жағдайға байланысты екенін көрсетеді. Дегенмен, 2013 жылы кері нәтижелер алынды. Зерттеу авторлары себептің әлеуметтік-экономикалық сипатта болуы мүмкін екенін ұсынады.

Генетика

Генетика мен қоршаған орта арасындағы нақты қатынас күрделі және белгісіз. Адамның бойындағы айырмашылықтар бірнеше егіздерді зерттеулерге сәйкес 60–80% мұрагерлікпен беріледі және жүз жыл бұрынғы Мендельдік биометриялық пікірталас кезінен бері полигендік деп есептеледі. 180 000-нан астам адамды қамтитын геномдық кең ассоциация (GWA) зерттеуі ересек адамның бойымен байланысты кем дегенде 180 локуста жүздеген генетикалық варианттарды анықтады. Содан бері зерттеуге қатысқан адамдар саны 253 288-ге дейін өсті, ал 423 генетикалық локуста анықталған генетикалық варианттардың саны 697-ге жетті. Басқа зерттеуде дене пропорциясын зерттеу үшін отыру биіктігінің арақатынасы қолданылды, нәтижесінде осы 697 вариантты 3 нақты классқа бөлуге болады: (1) негізінен аяқ ұзындығын анықтайтын варианттар, (2) негізінен омыртқа мен бас ұзындығын анықтайтын варианттар немесе (3) жалпы дене мөлшеріне әсер ететін варианттар. Бұл 697 генетикалық варианттың жалпы бойға қалай әсер ететіні туралы түсінік береді. Бұл локустар тек бойды ғана емес, басқа да белгілерді анықтайды. Мысалы, бас көлемі үшін бұрын анықталған 7 локустың 4-і адамның бойы үшін де анықталған. Бой, басқа фенотиптік белгілер сияқты, генетика мен қоршаған орта факторларының үйлесімімен анықталады. Баланың бойы ата-анасының бойына байланысты орташа мәнге қарай регрессияға түседі, сондықтан өте биік немесе аласа ата-аналардың ұрпақтары да сәйкесінше биік немесе аласа болады, бірақ олардың ұрпақтары ата-аналарына қарағанда орташа бойға жақын болады. Генетикалық потенциал және бірнеше гормондар, аурулар ескерілмегенде, бойды анықтайтын негізгі факторлар болып табылады. Басқа факторларға диета, жаттығулар, қоршаған орта және өмірлік жағдайлар сияқты сыртқы факторларға генетикалық жауап кіреді.

Экологиялық және эпигенетикалық әсерлері

Айналадағы ортаның бойға тигізетін әсерін антрополог Барри Богин және оның әріптестері АҚШ-та тұратын Гватемалалық майя балаларының зерттеулері арқылы көрсетілген. 1970 жылдардың басында Богин Гватемалаға алғаш рет келгенде, майя еркектерінің орташа бойы және әйелдерінің орташа бойы екенін байқады. Гватемалалық Азамат соғысынан кейін, шамамен миллион гватемалық АҚШ-қа қашқаннан соң, Богин тағы бір серия өлшемдер жүргізді. Ол 6-12 жас аралығындағы майя босқындарының Гватемаладағы әріптестерінен айтарлықтай биік екенін анықтады. 2000 жылға қарай американдық майялардың бойы сол жастағы гватемалалық майялардан ұзын болды, бұл негізінен жақсырақ тамақтану мен денсаулық сақтаудың нәтижесі болды. Суданның нилот халықтары, мысалы, шиллук және динка халықтары әлемдегі ең биік халықтардың бірі деп есептеледі. Робертс 1953-1954 жылдары зерттеген Динка Рувенг еркектерінің орташа бойы болды, ал шиллук еркектерінің орташа бойы шамамен еді. Нилот халықтарының ұзын аяқтары, жіңішке денесі және қысқа мойны ыстық ауа райына бейімделудің белгісі болып табылады. Алайда, 1995 жылы Оңтүстік-Батыс Эфиопияда өлшенген динка және шиллук босқындарының еркектерінің орташа бойы тиісінше және құрады. Зерттеуде айтылғандай, нилот халықтары «балалық және жасөспірім шағында жағдайлардың қолайлы болуы және генетикалық материалдың толыққанды дамуына мүмкіндік беру арқылы биіктей алады». Бұл босқындар қашқанға дейін 1955 жылдан бері жалғасып келе жатқан азамат соғыстарының салдарынан қиын жағдайға тап болды. Еуропаның кейбір аймақтарында бойдың ұзаруының себебі ретінде 2004 жылғы мәліметтерге сәйкес, тиісті медициналық көмек пен жеткілікті тамақтанудың тең бөлінуі қарастырылады. Тағамдық ресурстардың тең емес таралуы, ресурстарға қолжеткізімі жоғары адамдардың биік өсуіне мүмкіндік береді, ал ресурстарға қолжеткізімі төмен адамдардың биік өсу мүмкіндігі төмендейді. Азия халықтарында диетаның өзгеруі, денсаулық сақтау сапасының және тұрмыс деңгейінің жалпы жақсаруы маңызды факторлар болып табылады. Жетесіз тамақтану, соның ішінде созылмалы және жедел жетесіз тамақтану әртүрлі халықтарда өсудің тоқтауына әкеп соқтырады. Бұл Солтүстік Кореяда, Африканың кейбір аймақтарында, тарихи Еуропаның кейбір бөліктерінде және басқа да халықтарда байқалады. Гватемала сияқты дамушы елдерде 5 жасқа дейінгі балалардың өсуінің тоқтауы Тотоникапанда 82,2%, ал жалпы ел бойынша 49,8% құрайды. Ұлттың орташа бойы ақуыз сапасымен байланысты. Ет, сүт өнімдері, жұмыртқа және балық түрінде көбірек ақуыз тұтынушы халықтардың бойы ұзын, ал дәнді дақылдардан ақуыз алатындардың бойы қысқа болады. Сондықтан, мал басы жоғары және сүт өнімдерін көп тұтынушы халықтар ұзақ өмір сүреді және биік болады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл 19-ғасырдың басында АҚШ, Аргентина, Жаңа Зеландия және Австралияда байқалады. Сонымен қатар, сүт пен сиыр етінің өндірісі мен тұтынылуын ескерсек, Рим империясының сыртында тұрған герман халықтарының ішінде тұрғандардан неліктен биік болғанын түсінуге болады.

Денсаулықпен байланысты

Зерттеулер көрсеткендей, кішкентай бойлылық пен ұзақ өмір сүру арасында байланыс бар. Кішкентай бойлы адамдардың қан қысымы көбінесе төмен болады және олардың қатерлі ісікке шалдығу қаупі азырақ. Гавайи университетінің зерттеулері қартаюдың әсерін азайтатын «ұзақ өмір сүру гені» FOXO3 кішкентай денелі адамдарда жиі кездесетінін көрсетті. Сондай-ақ, қатерлі ісікке шалдығу қаупі бойдың ұзаруымен бірге артады. Ғалымдар биіктіктің Альцгеймер ауруының қаупін азайтуға қорғаныш әсер ететінін де байқады, бірақ бұл факт биіктік пен ми көлемі арасындағы генетикалық байланысқа және биіктікке әсер ететін, Альцгеймер ауруының этиологиясына қатысты биологиялық механизмдерге (мысалы, инсулин тәрізді өсу факторы 1 (IGF 1)) әсер ететін генетикалық варианттардың нәтижесі болуы мүмкін. Дегенмен, қазіргі батыстық көзқарастар биіктік пен денсаулық арасындағы байланысты әлемдік биіктік вариацияларын ескермейді. Кавалли Сфорца мен Кавалли Сфорцаның пікірінше, әлемдегі биіктік айырмашылықтарының бір бөлігі әртүрлі ортадан туындаған эволюциялық қысымға байланысты. Бұл эволюциялық қысымдар биіктікке байланысты денсаулық салдарына әкеледі. Еуропадағыдай суық климатта биік болу бейімделудің артықшылығы болса, жылы климаттық аймақтарда кішкентай болу дене жылуын таратуға көмектеседі. 2005 жылы Швецияда жүргізілген зерттеу швед ер адамдары арасында биіктік пен өзіне-өзі қол жұмсау арасында кері байланыс бар екенін көрсетті. Адамдар мен жануарларға қатысты көптеген зерттеулер кішкентай денелі адамдардың баяу қартайтынын, созылмалы аурулардың аз болуын және ұзақ өмір сүретінін көрсетеді. Мысалы, бір зерттеу «кішкентай адамдар ұзақ өмір сүреді» деген тұжырымды қолдайтын сегіз дәлел келтірді. Бұл дәлелдерге ұзақ өмір сүру, өмір сүру ұзақтығы, жүз жасқа толғандар, ерлер мен әйелдердің ұзақ өмір сүру арасындағы айырмашылықтар, кішкентай адамдардың өлім-жітім көрсеткіштерінің жақсы болуы, тірі қалу нәтижелері, калорияны шектеуден туындаған дене мөлшерінің кіші болуы және түр ішіндегі дене мөлшерінің айырмашылықтары туралы зерттеулер кірді. Олардың барлығы кішкентай адамдардың сау ортада және дұрыс тамақтанумен ұзақ өмір сүретінін көрсетеді. Алайда, ұзақ өмір сүру арасындағы айырмашылық айтарлықтай емес. Көптеген зерттеулерде бойдың әрбір сантиметріне (1,2 жыл/дюйм) 0,5 жылдық өмір сүру ұзаруы байқалды. Бірақ бұл жағдай барлық биік адамдар жасқа дейін өледі дегенді білдірмейді. Көптеген адамдар қартайған шағына дейін өмір сүреді, ал кейбіреулері жүзден асып кетеді. Медицинада баланың дамуын бақылау үшін биіктік өлшенеді, бұл салмақтан гөрі өсудің жақсы көрсеткіші болып табылады. Ересектерде биіктіктің шамадан тыс төмендеуі остеопороздың белгісі болуы мүмкін. Биіктік дене бетінің ауданы немесе дене массасының индексі сияқты көрсеткіштерді есептеу үшін де қолданылады.

Кәсіптік жетістік

Психология, экономика және адам биологиясы салаларында жүргізілген көптеген зерттеулер бірнеше физикалық ерекшеліктердің (мысалы, дене бітімі) және кәсіби жетістіктердің арасындағы байланысты бағалады. Бітімі мен жетістік арасындағы байланыс ондаған жылдар бұрын зерттелді. Күтпегенінен қысқа бойлы адамдар кейбір спорт түрлерінде (мысалы, гимнастика, автокөлік жүргізу және т.б.) артықшылыққа ие деп саналады, ал көптеген басқа спорт түрлерінде ұзын бойлы адамдар айқын артықшылыққа ие. Көптеген кәсіби салаларда дене бітімі адамдардың жұмысты қаншалықты жақсы атқара алатынына тікелей қатысы жоқ; алайда, бірнеше зерттеулер жетістіктің дене бітімімен оң байланыста екенін көрсетті, бірақ бұл айырмашылықты түсіндіруге болатын жыныс немесе әлеуметтік-экономикалық жағдай сияқты биіктікпен байланысты басқа факторлар болуы мүмкін. Биіктік пен жетістік арасындағы байланыстың мысалын саясаттан табуға болады. АҚШ президент сайлауларында 20 ғасырда өткен 25 сайлаудың 22-сінде ең биік кандидат жеңіске жетті. Дегенмен, иезуиттер орденінің негізін қалаушы Игнатий Лойола, сондай-ақ 20 ғасырдың бірнеше көрнекті әлемдік лидерлері, мысалы Владимир Ленин, Бенито Муссолини, Николае Чаушеску және Иосиф Сталин орташа бойдан төмен болды. Алайда, бұл мысалдардың барлығы заманауи мультимедиа құралдарының, яғни теледидардың пайда болуына дейін болды, ол қазіргі қоғамда биіктік бойынша кемсітуді күшейте алады. Бұдан өзге, күшейіп келе жатқан дәлелдер биіктік адамның сенімділігінің көрсеткіші болуы мүмкін екенін көрсетеді, ал сенімділік те кәсіби жетістікпен тығыз байланысты.

Төтенше жағдайлар

Қазіргі кездегі ең биік адам – Түркиялық Сұлтан Кесен, ал ең биік әйел – де Түркиялық Румейса Гелги. Қазіргі заман тарихындағы ең биік адам – Роберт Уэдлоу (1918–1940), АҚШ-тың Иллинойс штатынан, ол қайтыс болған кезде . Ресми тіркелген ең кішкентай ересек адам – Непалдың Чандра Бахадур Данги, ал ең кішкентай әйел – Джоти Амге. Ең биік үйленген жұбайлар – бұрынғы баскетболшылар Яо Минг пен Е Ли (екеуі де Қытайдан), олардың бойы тиісінше және , олардың жалпы биіктігі . Олар 2007 жылдың 6 тамызында Қытайдың Шанхай қаласында үйленді.

Қазіргі заманға дейінгі кезең

Жалпы алғанда, дамыған елдерде тұратын қазіргі адамдар ежелгі ата-бабаларынан биік, бірақ бұрын осылай болмаған.

Қазіргі заманға дейінгі кезең

Кейбір ежелгі адамдар өте биік болған, тіпті қазіргі ең биік елдердің орташа биіктігінен де асып кеткен. Мысалы, палеолит дәуірінде Еуропада және мезолитте Үндістанда өмір сүрген кейбір аңшы-жинақшылардың ерлердің орташа биіктігі шамамен 180 см, ал әйелдердікі 160 см болған. Адамның биіктігі бүкіл әлемде неолиттік революция кезінде күрт төмендеді, бұл, мүмкін, аңшы-жинақшылармен салыстырғанда, егіншілердің протеин тұтынуының едәуір төмендеуіне байланысты. Қола дәуірінде биіктік аймаққа қарай айтарлықтай өзгерді. Инд өзені өркениетінің халқы әлемдегі ең биік адамдардың бірі болды, ерлердің орташа биіктігі 178 см, ал әйелдердікі 163 см шамасында болған. Ежелгі Египет халқының ерлердің орташа биіктігі 168 см, ал әйелдердікі 157 см шамасында болған. Ежелгі гректердің ерлердің орташа биіктігі 170 см, ал әйелдердікі 158 см болған. Римдіктер сәл биік болған, ерлердің орташа биіктігі 173 см, ал әйелдердікі 160 см шамасында болған.

18 ғасыр

XVIII ғасырдың бірінші жартысында ағылшын еркегінің орташа бойы , ал ирланд еркегінің орташа бойы , – экономист Джон Комлос пен Франческо Циннирелланың зерттеуіне сәйкес. Англия, Германия және Шотландия сарбаздарының шамамен орташа биіктігі – осы кезең үшін, ал ирландтардың орташа биіктігі болды. Солтүстік Америкадағы құлдар мен сотталғандардың орташа бойы болды. XIX ғасырдың ортасына дейін бойдың өсу мен төмендеу кезеңдерінен тұратын циклдар байқалды; алайда, егіншілікке көшумен байланысты болған төмендеуден басқа, қаңқаларды зерттеу нәтижелері неолиттік революциядан 1800 жылдардың басына дейін биіктікте едәуір өзгерістерді көрсетпейді.

19 ғасыр

XVIII-XIX ғасырларда Солтүстік Америкадағы еуропалықтардың бойы еуропалықтардан әлдеқайда ұзын болды және әлемдегі ең ұзын адамдар саналды. Кейбір зерттеулер биіктік пен нақты жалақы арасындағы байланысты көрсетеді, сонымен қатар, бұл байланыс дамып келе жатқан елдерде күштірек болды. Әртүрлі әлеуметтік топтарға жататын балалардың бойларының айырмашылығы екі жасқа келгенде-ақ байқалатын болды. Америкалықтар мен еуропалықтардың орташа бойы қарқынды индустриялану кезеңінде төмендеді, мұның себебі халықтың тез өсуі және экономикалық жағдайдың жалпы төмендеуі болуы мүмкін. Бұл ерте индустриялық өсу жұмбағы (АҚШ контекстінде Антебелл жұмбағы) деп белгілі болды. Англияда XIX ғасырдың басында ағылшын жоғарғы сыныбының жастарының (Сандхерст әскери академиясының студенттері) және ағылшын жұмысшы сыныбының жастарының (Теңізшілер қоғамының жігіттері) орташа бойы арасындағы айырмашылық ең жоғары деңгейге жеткен. Жалпы алғанда, XIX ғасырда аймақтық биіктік деңгейлерінде айтарлықтай айырмашылықтар болған жоқ. Бұл салыстырмалы түрде біркелкі биіктік үлестірілімінен ерекшелік ететін англосаксон қоныстарындағы адамдар орташадан биік, ал Оңтүстік-Шығыс Азиядан келгендер орташа биіктіктен төмен болды. Дегенмен, XIX ғасырдың соңында және бірінші жаһандану кезеңінің ортасында бай және кедей елдер арасындағы биіктік айырмашылықтары көріне бастады. Бұл айырмашылықтар екі дүниежүзілік соғыстың деглобализация кезеңінде де жойылған жоқ. 2014 жылы Батен мен Блумның зерттеуі бойынша XIX ғасырда биіктіктің маңызды факторлары – жергілікті мал, ет және сүттің болуы, сондай-ақ жергілікті аурулардың таралуы болды. Алайда, ХХ ғасырдың соңында технологиялар мен сауда маңыздырақ атанды, бұл ауыл шаруашылығы өнімдерінің жергілікті қолжетімділігінің әсерін азайтты.

Нидерланды

Жерлеуден алынған деректер 1850 жылға дейін Нидерландының Лейден қаласында ерлер мен әйелдердің орташа бойы сәйкесінше және 1865 жылы 19 жастағы голландиялық жетімдердің орташа бойы құрады. 1830 жылдан 1857 жылға дейін голландиялықтардың орташа бойы азайды, тіпті голландиялық жан басына шаққандағы нақты ЖІӨ жылына 0,5%-дан астам орташа қарқынмен өсіп отырды. Ең үлкен төмендеу 1847 жылы қалаларда байқалды, сол кезде қалалық аймақтардағы бойдың кемдігі болды. Қалалардағы өлім-жітім де ауылдық аймақтарға қарағанда әлдеқайда жоғары болды. 1829 жылы орташа қалалық және ауылдық голландтардың бойы болса, 1856 жылы орташа ауылдық голландтардың бойы және қалалық голландтардың бойы құрады. ХІХ ғасырдың соңында Нидерланды бойы шағын халқымен танымал болды, бірақ 2012 жылға қарай голландтар әлемдегі ең бойлы халықтың қатарына кірді, жас ерлердің орташа бойы жетті.

Қазіргі заман

XIX ғасырдың ортасынан бері 150 жыл ішінде өнеркәсіптік дамыған елдерде адам бойының орташа мөлшері дейін өсті. Алайда, осы өсімдердің көп бөлігі тоқтаған сияқты. 2004 жылғы баяндамада, 2003 жылғы ЮНИСЕФ-тің Солтүстік Кореядағы тамақтандырудың нашарлауының салдары зерттеуіне сілтеме жасап, "бір-бірінен кейін келген ашаршылықтар" салдарынан жас ересек еркектердің айтарлықтай төмен екені анықталды. Керісінше, аштықсыз, батыстық диетаның әсеріне түскен Оңтүстік Кореялықтардың бойы ұзарып келеді. Солтүстіктегі экономикалық жағдай оңтүстікке шамалас болған кезде өскен, қырық жастан асқан корейлер үшін биіктік айырмашылығы минималды, ал 1990-шы жылдардың ортасында өскен корейлер үшін биіктік айырмашылығы ең көп байқалады – осы кезеңде Оңтүстік Кореялықтар солтүстік кореялықтардан шамамен биік, себебі солтүстіктегі аштық кезінде жүздеген мыңдаған, тіпті миллиондаған адам аштықтан көз жұмды. Оңтүстік Корея антропологтары Қытайға қашқан Солтүстік Кореялық балаларды зерттегенде, он сегіз жастағы еркектердің бойы жастарындағы оңтүстік кореялықтардан төмен екенін анықтады, себебі олар тамақтандырудың нашарлауынан зардап шекті. Қиын жылдары өскен британдық балалардың бойы төмендеді: 2019 жылғы мәліметтерге сәйкес, бес жастағы орташа ұлдың бойы ал, орташа қыздың бойы болды. Олар еуропалық құрдастарындарынан қысқа және семіз болды. Халықтар арасында ересектердің бойы жиі айтарлықтай ерекшеленеді. Мысалы, Чехиядан келген әйелдердің орташа бойы Малавиден келген еркектерден үлкен. Бұл генетикалық айырмашылықтарға, балалық шақтағы өмір салтының айырмашылықтарына (тамақтану, ұйқы, физикалық еңбек) немесе екеуіне де байланысты болуы мүмкін. Жынысқа, генетикалық және қоршаған орта факторларына байланысты кейбір адамдарда орта жастан бастап бойшаңдық төмендеуі мүмкін, бірақ ең қарт адамдарда бұл әдетте жалпыға ортақ. Бұл биіктіктің төмендеуіне себептер омыртқа аралық дискілердің құрғауынан, жұмсақ тіндердің атрофиясынан және дегенеративтік ауруларға байланысты дене күйінің өзгеруінен туындаған факторлар болып табылады. Индонезия деректеріне сүйенген Бэтен, Штегль және ван дер Энгтің зерттеуі экономикалық даму мен орташа бойдың арасындағы оң байланысты көрсетеді. Индонезияда адам бойы табиғи немесе саяси соққылармен бірге төмендеді.

Дүниежүзі бойынша орташа көрсеткіш

Кез келген статистикалық деректердегідей, нәтижелердің дәлдігі күмәнде болуы мүмкін. Бұл жағдайда, келесі себептерге байланысты: Кейбір зерттеулер қатысушыларға өздерінің мәліметтерін беруге мүмкіндік береді. Жалпы алғанда, өздігінен хабарланған бой өлшенген бойдан жоғары болады, бірақ бойдың шамадан тыс бағалануы хабарлаған адамның бойына, жасына, жынысына және аймағына байланысты. Сынаққа тартылған қатысушылар кездейсоқ іріктеме алудың орнына таңдалып алынған болуы мүмкін, бұл іріктемеде қателіктерге әкелуі мүмкін. Кейбір елдерде әртүрлі аймақтар арасында биіктік айырмашылығы айтарлықтай болуы мүмкін. Мысалы, бір зерттеу Германиядағы ең биік және ең төмен штат арасындағы айырмашылықты көрсетті. Мұндай жағдайда, егер үлгі барлық аймақтардан дұрыс алынбаса және әртүрлі аймақтық топтардың салмақты орташасы қолданылмаса, орташа бой жалпы халықты көрсетпеуі мүмкін. Әртүрлі әлеуметтік топтар әртүрлі орташа бойды көрсетуі мүмкін. Францияда жүргізілген зерттеуге сәйкес, басшылар мен мамандар, сондай-ақ университет студенттері ұлттық орташадан биік. Бұл жағдайдан көрініп тұрғандай, нақты бір әлеуметтік топтан алынған деректер кейбір елдердегі жалпы халықты көрсетпеуі мүмкін. Биіктік өлшемі күні бойында өзгеруі мүмкін, мысалы, өлшеуге дейін жасалған жаттығудан кейін төмендеу (яғни, кері байланыс) немесе ұзақ уақыт бойы жатудан кейін өсу (яғни, тікелей байланыс) сияқты факторларға байланысты. Мысалы, бір зерттеу 100 баланың бойының орташа көрсеткіші таңертең төсектен тұрғаннан сол күні сағат 4-тен 5-ке дейін төмендегенін көрсетті. Мұндай факторлар жоғарыдағы барлық зерттеулерде ескерілмеген болуы мүмкін. Босния және Герцеговина, Нидерланды, Черногория және Сербиядан келген еркектердің орташа бойы ең биік. 2005 жылғы зерттеу Динар Альпынан келген жасөспірімдердің әлемдегі ең биік адамдар екенін көрсетті. Динка халқы көбінесе олардың биіктігімен танымал, ал Руанданың тутсилері Африкадағы ең биік халық деп саналады. 52 Динка Агаар үлгісінде Робертс пен Бэйнбридж орташа биіктігін көрсетті, ал 227 Динка Рувенгте олар көрсетті. Бұл көрсеткіштер 1953-1954 жылдарға қатысты. Тибеттегі Хампа тайпасы биіктігімен танымал. Еркек Хампаның орташа бойы .

Өлшем

Биіктік өлшеулері тіпті бір адам үшін де статистикалық қателіктерге ұшырайды. Клиникалық жағдайда биіктік көбінесе кабинетке бір рет келіп қарағанда ғана өлшенеді, яғни үлгі алу бір аптадан бірнеше айға дейін үзілістермен жүзеге асырылуы мүмкін. Жоғарыда көрсетілген 50-ші пайыздық ерлер мен әйелдердің өсу қисықтары – туылған сәттен бастап 20 жасқа дейінгі кезеңде іріктелген мыңдаған адамдардың жиынтық мәндері. Шындығында, бір адамның өсу қисығы үлкен жоғары және төмен секірістерді көрсетеді, бұл өсу жылдамдығындағы нақты айырмашылықтарға және өлшеу қателіктеріне байланысты. Мысалы, шамамен плюс немесе минус қатесі 0,5 см нақты өсуді толығымен жоюы мүмкін, бұл алдыңғы қаралымда асыра бағалаумен және келесідегі бағалаудың төмендеуіне байланысты 0,5 см "теріс" өсуге немесе (алдыңғы қаралымда бағалаудың төмендеуі және екіншіде асыра бағалау) бірдей өлшеу аралығында өсуге әкелуі мүмкін. 2 жастағы өсу қисықтарындағы үзіліске назар аударыңыз, ол нәрестелер мен кішкентай балаларды өлшеу үшін қолданылатын (бала арқасында) жатқандағы ұзындық пен 2 жастан бастап өлшенетін тік тұрған биіктік арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Бас-жамбас ұзындығы – адам эмбриондары мен ұрықтарының басының ең жоғарғы нүктесінен (бас) артқы жамбасына дейінгі ұзындығы. Ол әдетте ультрадыбыс суреттері арқылы анықталады және жүктілік жасын бағалау үшін қолданылуы мүмкін. Екі жасқа дейін нәрестелерді өлшеу үшін жатқандағы ұзындық қолданылады. Ұзындық биіктікпен бірдей өлшемді білдіреді, бірақ биіктік тік тұрғанда, ал ұзындық жатқанда өлшенеді. Дамыған елдерде жаңа туған нәрестенің орташа дене ұзындығы шамамен , бірақ мерзімінен бұрын туған нәрестелер әлдеқайда кішкентай болуы мүмкін. Екі жастан асқан балаларды және көмексіз тұра алатын ересектерді өлшеу үшін тік тұрған биіктік қолданылады. Өлшеу стадиометрмен жүргізіледі. Жалпы, тік тұрған биіктік жатқандағы ұзындықтан кем болады. Тік тұрған биіктік пен жатқандағы ұзындықты өлшеу қиын болған жағдайларда, аралық биіктік өлшеулері қолданылады. Мысал ретінде, Chumlea формуласында тізе биіктігі бойдың көрсеткіші ретінде қолданылады. Басқа әдістерге: қол аралығы, отыру биіктігі, шыбық сүйегінің ұзындығы және т.б. жатады.