Кіріспе
Экономикалық талдау әр түрлі іс-қимылдың салыстырмалы шығындарын және нәтижелерін салыстырады. Шығын тиімділігі талдауы (СЭА) – әр түрлі іс-қимылдың салыстырмалы шығындарын және нәтижелерін (әсерлерін) салыстыратын экономикалық талдау түрі. Шығын тиімділігі талдауы, әсерді өлшеуге ақшалай құн қоятын шығын-пайда талдауынан ерекшеленеді. Шығын тиімділігі талдауы көбінесе денсаулық сақтау саласында қолданылады, онда денсаулық әсерін монетизациялау тиімсіз болуы мүмкін. Әдетте, СЭА қатынас түрінде беріледі, онда төменгі бөлігінде денсаулықтың бір өлшемнен (өмір сүру жылдары, ерте туылған балалардың алдын алу, көру қабілетінің қалпына келтірілген жылдары) алынған пайдасы көрсетіледі, ал жоғарғы бөлігінде – денсаулық пайдасына байланысты шығындар көрсетіледі. Ең көп қолданылатын нәтиже өлшемі – сапалық өмір жылдары (QALY). Шығын тиімділігі талдауы нәтижелердің орташа деңгейін барынша арттыруға бағытталған, ал үлестірілімдік шығын тиімділігі талдауы нәтижелердің таралуына қатысты мәселелерді, сондай-ақ олардың орташа деңгейін ескере отырып, CEA негізгі әдістерін кеңейтеді және теңдік пен тиімділік арасындағы айырбас жасауға мүмкіндік береді. Бұл күрделі әдістер денсаулықтағы теңсіздікті жоюға бағытталған шараларды талдағанда ерекше қызығушылық тудырады.
Cost effectiveness analysis (CEA) is a form of economic analysis that compares the relative costs and outcomes (effects) of different courses of action. Cost effectiveness analysis is distinct from cost–benefit analysis, which assigns a monetary value to the measure of effect. Cost effectiveness analysis is often used in the field of health services, where it may be inappropriate to monetize health effect. Typically the CEA is expressed in terms of a ratio where the denominator is a gain in health from a measure (years of life, premature births averted, sight years gained) and the numerator is the cost associated with the health gain. The most commonly used outcome measure is quality adjusted life years (QALY). Cost effectiveness analysis focuses on maximising the average level of an outcome, distributional cost effectiveness analysis extends the core methods of CEA to incorporate concerns for the distribution of outcomes as well as their average level and make trade offs between equity and efficiency, these more sophisticated methods are of particular interest when analysing interventions to tackle health inequality.
Қолданбалар
Шығын тиімділігі ұғымы көптеген ұйымдастырылған іс-әрекеттерді жоспарлау және басқаруға қолданылады. Ол өмірдің көптеген жағдайында кеңінен қолданылады.
Әскери сатып алулар
Мысалы, әскери танктерді сатып алу кезінде бәсекелес үлгілер сатып алу бағасымен ғана емес, сондай-ақ олардың жұмыс радиусы, максималды жылдамдығы, ату жылдамдығы, броньдық қорғау, калибрі және қаруларының броньды тесіп өту қабілеті сияқты факторлар бойынша салыстырылады. Егер танктың осы көрсеткіштер бойынша өнімділігі бәсекелесінен кем болса немесе тіпті сәл төмен болса, бірақ едәуір арзан және өндіруге оңай болса, әскери жоспарлаушылар оны бәсекелесіне қарағанда тиімдірек деп таңдауы мүмкін. Керісінше, егер баға айырмашылығы дерлік болмаса, бірақ қымбат бәсекелес арнайы оқ-дәрілер, радарлық атыс басқару жүйесі және лазерлік қашықтық өлшегіш арқылы жау танктерін қашықтықтан дәл жоюға мүмкіндік беретін айқын артықшылықтар ұсынса, әскери жоспарлаушылар сол шығын тиімділігі принципіне сүйене отырып, оны таңдауы мүмкін.
Фармакоэкономикада
Фармакоэкономика тұрғысынан алғанда, терапиялық немесе профилактикалық шараның тиімділігі – шараның құны мен оның тиімділігін өлшейтін сәйкес көрсеткіш арасындағы қатынас болып табылады. Құн – шараға жұмсалған ресурстарды білдіреді, әдетте доллар немесе фунт стерлинг сияқты ақшалай өлшемдерде есептеледі. Тиімділік көрсеткіші қарастырылып отырған шараға байланысты. Мысалдарға аурудан жазылған адамдардың саны, диастолалық қан қысымының мм рт.ст. төмендеуі және пациенттің белгісіз күндерінің саны жатады. Тиісті тиімділік көрсеткішін таңдау қарастырылып отырған шараның контекстінде клиникалық пікірге негізделуі керек. Құн-тиімділік талдауының (CEA) ерекше жағдайы – шығын-пайдалылық талдауы, онда тиімділік сапаға немесе мүгедектікке түзетілген өмір жылдары сияқты көрсеткіштерді пайдалана отырып, толық денсаулықпен өткізілген жылдармен өлшенеді. Тиімділік әдетте инкременттік құн-тиімділік қатынасы (ICER) ретінде көрсетіледі, яғни құнның өзгеруіне тиімділіктің өзгеруінің қатынасы. Медициналық және денсаулық сақтау саласындағы рецензияланған әдебиеттердегі шығын-пайдалылық талдауларының толық жинағы "Құн-тиімділік талдауларының тізілімі" веб-сайтында қолжетімді. 1995 жылы 500-ден астам өмір сақтайтын шаралардың құн-тиімділігін зерттеу орташа құн-тиімділіктің құтқарылған өмір жылына 42 000 АҚШ долларын құрағанын көрсетті. 2006 жылғы жүйелі шолу индустрия қаржыландырған зерттеулер көбінесе сапалы өмір жылына 20 000 доллардан төмен құн-тиімділік көрсеткіштерімен аяқталатынын, ал сапасы төмен зерттеулер және АҚШ пен ЕО-дан тыс жерлерде жүргізілген зерттеулер бұл шектен төмен болуы аз мүмкін екенін анықтады. Осы мақаладағы екі қорытынды индустрия қаржыландырған ICER көрсеткіштері индустрия емес көздер жариялағандарға қарағанда нашар әдістемелік сапаға ие екенін көрсетсе де, ретроспективті немесе басқа да жарияланбаған жұмыстардың сипатына байланысты жариялау бейтараптығы болуы мүмкін, әдістемелік емес. Ұйым өнімнің құндылығын көрсетпейтін талдау жасауға немесе жариялауға мүдделі болмауы мүмкін. Сонымен қатар, рецензияланған журналдардағы мақалалар мықты және қорғалатын әдістемеге ие болуы керек, өйткені бұл рецензиялау процесінің күтімі.
Энергия тиімділігіне инвестиция салу
CEA ғимараттардағы энергия тиімділігіне жұмсалған инвестициялардың нәтижесінде үнемделген энергияның құнын $/kWh есебімен анықтау үшін қолданылады. Мұндай есептеудегі энергия нақты тұтылмаған, бірақ энергия тиімділігіне инвестиция жасалғандықтан үнемделгендіктен, «виртуалды» деп есептеледі. Мұндай үнемдеуді кейде «негаваттар» деп те атайды. Энергия жүйелерінде CEA тәсілінің артықшылығы – есептеу мақсатында болашақ энергия бағасын болжау қажеттілігін жойып, энергия тиімділігіне инвестицияларды бағалаудағы негізгі белгісіздік көзін сейілтеді.