Кіріспе
Аурудың алдын алу және денсаулықты нығайту
Денсаулық сақтау – аурулардың, жарақаттардың және басқа да физикалық және психикалық кемістіктердің алдын алу, диагностикалау, емдеу, жақсарту немесе жазылу арқылы денсаулықты жақсарту болып табылады. Денсаулық сақтауды денсаулық сақтау мамандары және олармен байланысты салалар қамтамасыз етеді. Медицина, стоматология, фармация, акушерлік, медбикелік, оптометрия, аудиология, психология, еңбек терапиясы, физиотерапия, спорттық жаттығулар және басқа да денсаулық сақтау салалары денсаулық сақтаудың құрамына кіреді. Бұл терминге алғашқы, екінші және үшінші деңгейдегі медициналық көмек көрсету, сондай-ақ қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы жұмыстар да кіреді. Денсаулық сақтауға қолжетімділік елдер, қоғамдар және жеке адамдар арасында әлеуметтік және экономикалық жағдайлармен, сондай-ақ денсаулық сақтау саясатымен байланысты түрлі болуы мүмкін. Денсаулық сақтау қызметтерін ұсыну – "көңіл көтерілген денсаулықты қамтамасыз ету үшін жеке денсаулық сақтау қызметтерін уақтылы пайдалану" дегенді білдіреді. Денсаулық сақтауға қолжетімділіктің факторына қаржылық шектеулер (мысалы, сақтандыру), географиялық және логистикалық кедергілер (мысалы, қосымша көлік шығындары және қызметтерді пайдалану үшін жұмыстан ақы төленетін демалыс алу мүмкіндігі), әлеуметтік-мәдени үміттер және жеке шектеулер (денсаулық сақтау ұстанымдарымен байланыс құру қабілетінің болмауы, денсаулық сауаттылығының төмендігі, кірістің аздығы) жатады. Денсаулық сақтау қызметтеріне қолжетімділіктің шектелуі медициналық қызметтерді пайдалануға, емдеудің тиімділігіне және жалпы нәтижеге (денсаулық, өлім-жітім көрсеткіштері) теріс әсер етеді. Денсаулық сақтау жүйелері – белгілі бір топтардың денсаулық сақтау қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін құрылған ұйымдар. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) мәліметінше, тиімді денсаулық сақтау жүйесіне қаржыландыру механизмі, жақсы білім берілген және лайықты жалақы алатын кадрлар, шешімдер мен саясатты негіздеуге болатын сенімді ақпарат, сондай-ақ сапалы дәрі-дәрмектер мен технологияларды жеткізуге арналған жақсы күтілген денсаулық сақтау мекемелері қажет. Тиімді денсаулық сақтау жүйесі елдің экономикасына, дамуына және индустрияландыруына маңызды үлес қоса алады. Денсаулық сақтау – бүкіл әлемдегі адамдардың жалпы физикалық және психикалық денсаулығын және жақсылығын жақсартудың маңызды факторы болып табылады. Мысалы, 1980 жылы ДДҰ-ның жариялауынша, шешек ауруы адамзат тарихында денсаулық сақтау шаралары арқылы жойылған алғашқы ауру болып табылады.
Жеткізу
Қазіргі заманғы денсаулық сақтауды ұйымдастыру үшін білікті мамандар мен парапрофессионалдардың салааралық командалар құрып жұмыс істеуі қажет. Бұл медицина, психология, физиотерапия, медбикелік, тіс дәрігерлігі, акушерлік және осымен байланысты басқа да салалардағы мамандарды, сондай-ақ қоғамдық денсаулық сақтау мамандары, денсаулық сақтау жұмыскерлері және көмекші персоналды қамтиды. Олар жеке және халыққа бағытталған алдын алу, емдеу және оңалту қызметтерін жүйелі түрде ұсынады. Денсаулық сақтаудың түрлерінің анықтамалары мәдени, саяси, ұйымдық және салалық перспективаларға байланысты өзгеше болуы мүмкін. Алайда, бастапқы медициналық көмек – үзділіссіз денсаулық сақтау процесінің алғашқы кезеңі екені және оған екінші және үшінші деңгейдегі медициналық көмек кіруі мүмкін деген жалпы пікір қалыптасқан. Денсаулық сақтау мемлекеттік немесе жекеменшік болып бөлінеді.
Бастапқы медициналық көмек
Бастапқы медициналық көмек – денсаулық сақтау жүйесіндегі барлық науқастар үшін алғашқы кеңес алатын орын ретінде қызмет ететін денсаулық сақтау мамандарының жұмысы. Мұндай маман әдетте жалпы практика дәрігері немесе отбасылық дәрігер болады. Басқа маман – лицензияланған тәуелсіз практик, мысалы, физиотерапевт, немесе дәрігер емес алғашқы медициналық көмек көрсетуші, мысалы, дәрігердің көмекшісі немесе медбике болуы мүмкін. Жергілікті жағдайға және денсаулық сақтау жүйесінің ұйымдасқандығына байланысты науқас алдымен басқа денсаулық сақтау маманына, мысалы, фармацевтке немесе медбикеге жүгінуі мүмкін. Науқастың денсаулық жағдайына қарай, олар екінші немесе үшінші деңгейлі көмекке жолдануы мүмкін. Бастапқы медициналық көмек көбінесе жергілікті қоғамда денсаулық сақтау қызметтерін ұсынатын термин ретінде қолданылады. Ол әртүрлі жағдайларда ұсынылуы мүмкін, мысалы, сол күні кездесулерді ұсынатын немесе кез келген уақытта қызмет көрсететін шұғыл көмек орталықтарында. Бастапқы медициналық көмекке барлық жастағы пациенттер, әртүрлі әлеуметтік-экономикалық және географиялық шығу тегі бар пациенттер, денсаулықтарын сақтауға тырысатын пациенттер және барлық түрдегі жедел және созылмалы физикалық, психикалық және әлеуметтік денсаулық мәселелері бар пациенттер, соның ішінде бірнеше созылмалы аурулары барлар да кіреді. Сондықтан, бастапқы медициналық көмек көрсететін маман көптеген салаларда кең білімге ие болуы керек. Үздіксіздік – бастапқы медициналық көмектің маңызды ерекшелігі, өйткені пациенттер әдетте тұрақты тексерулер мен профилактикалық күтім, денсаулық сақтау туралы білім алу және жаңа денсаулық мәселесі бойынша алғашқы кеңес алу үшін бір маманға жүгінуді қалайды. Бастапқы медициналық көмектің халықаралық жіктелімі (ICPC) – пациенттің келу себебіне байланысты бастапқы медициналық көмектегі шаралар туралы ақпаратты түсіну және талдау үшін стандартталған құрал. Бастапқы медициналық көмекте жиі кездесетін созылмалы ауруларға мысалдар: гипертония, қант диабеті, астма, ЖОҚТ, депрессия және алаңдаушылық, арқаның ауыруы, артрит немесе қалқанша безінің дисфункциясы. Бастапқы медициналық көмекке ана мен баланың денсаулығын сақтауға қатысты көптеген негізгі қызметтер де кіреді, мысалы, отбасылық жоспарлау және вакцинация. АҚШ-та 2013 жылғы Ұлттық денсаулық сақтау сауалнамасы бойынша тері аурулары (42,7%), остеоартрит және буын аурулары (33,6%), арқа аурулары (23,9%), липид метаболизмі бұзылыстары (22,4%) және жоғарғы тыныс алу жолдарының аурулары (22,1%, астманы қоспағанда) дәрігерге жүгінудің ең көп таралған себептері болып табылды. АҚШ-та бастапқы медициналық көмек көрсететін дәрігерлер тікелей бастапқы медициналық көмек арқылы, сақтандыру төлемдері жүйесінен тыс қызмет көрсетуді бастады, бұл көбінесе таныс concierge медицинасының бір бөлігі болып табылады. Бұл модельдегі дәрігерлер пациенттерге қызметтер үшін тікелей төлем алады, ол алдын ала айлық, тоқсандық немесе жылдық төлем түрінде болуы мүмкін, немесе кеңседегі әрбір қызмет үшін төлем алады. Тікелей бастапқы медициналық көмек көрсететін практикаларға Колорадодағы Foundation Health және Вашингтондағы Qliance жатады. Әлемде халықтың қартаюына байланысты қарт адамдардың саны артып, олардың созылмалы жұқпалы емес ауруларға шалдығу қаупі жоғарылағандықтан, дамыған және дамушы елдерде бастапқы медициналық көмек қызметтеріне сұраныс күрт өсуі күтілуде. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы бастапқы медициналық көмек көрсетуді инклюзивті бастапқы денсаулық сақтау стратегиясының ажырамас бөлігі деп санайды. Екінші деңгейлі көмекке жедел көмек кіреді: қысқа мерзімді, бірақ ауыр ауру, жарақат немесе басқа да денсаулық жағдайы үшін қажетті емдеу. Мұндай көмек көбінесе аурухананың шұғыл жәрдем бөлімінде көрсетіледі. Екінші деңгейлі көмекке сондай-ақ бала туғанда көмек көрсету, жансақтау және медициналық бейнелеу қызметтері де кіреді. "Екінші деңгейлі көмек" термині кейде "емханалық көмек" терминімен синоним ретінде қолданылады. Алайда, көптеген екінші деңгейлі көмек көрсететін мамандар, мысалы, психиатрлар, клиникалық психологтар, еңбек терапевтері, көптеген тіс дәрігерлері немесе физиотерапевтер міндетті түрде ауруханада жұмыс істемейді. Кейбір бастапқы медициналық көмек қызметтері ауруханаларда көрсетіледі. Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінің ұйымдық құрылымы мен саясатына байланысты, пациенттер екінші деңгейлі көмекке қол жеткізу үшін алдымен бастапқы медициналық көмек көрсететін маманға жүгінуі қажет болуы мүмкін. Аралас нарықтық денсаулық сақтау жүйесінде жұмыс істейтін елдерде кейбір дәрігерлер бастапқы медициналық көмек көрсететін маманға жүгінуді талап ету арқылы екінші деңгейлі көмекпен ғана айналысады. Бұл шектеу жеке немесе топтық денсаулық сақтару жоспарларындағы төлем шарттарына сәйкес қойылуы мүмкін. Басқа жағдайларда, медициналық мамандар пациенттерді жолдамасыз қабылдауы мүмкін, ал пациенттер өздері тікелей жүгінуді жөн көреді. Кейбір елдерде пациенттердің екінші деңгейлі көмек үшін медициналық мамандарға тікелей жүгінуі сирек кездеседі, өйткені басқа дәрігерден (бастапқы медициналық көмек көрсететін дәрігер немесе басқа маман) алдын ала жолдама алу қажет деп есептеледі, төлем жеке сақтандыру схемаларынан немесе ұлттық денсаулық сақтарудан түскендігіне қарамастан. Физиотерапевтер, тыныс алу терапевтері, еңбек терапевтері, сөз терапевтері және диетологтар сияқты қосымша денсаулық сақтау мамандары да көбінесе екінші деңгейлі көмекте жұмыс істейді, пациенттердің тікелей жүгінуі немесе дәрігердің жолдамасы арқылы қол жеткізіледі.
Үшінші деңгейдегі көмек
Үшінші деңгейдегі медициналық көмек – бұл жоғары мамандандырылған консультативтік медициналық көмек, көбінесе стационарлық емделушілерге және бірінші немесе екінші деңгейдегі медицина қызметкерінің жолдамасы бойынша, кеңейтілген медициналық зерттеулер мен емдеуді жүргізуге қажетті персонал мен жабдықтары бар мекемеде, мысалы, үшінші деңгейдегі ауруханада көрсетіледі. Үшінші деңгейдегі медициналық көмек қызметтерінің мысалдары: қатерлі ісіктерді басқару, нейрохирургия, жүрек хирургиясы, пластикалық хирургия, ауыр күйіктерді емдеу, жоғары деңгейдегі неонатологиялық қызметтер, паллиативтік көмек және басқа да күрделі медициналық және хирургиялық араласулар.
Төртінші кезеңдегі күтім
Кватернарлық көмек термині кейде жоғары мамандандырылған және кеңінен қолжетімді емес медицинаның ең жоғары деңгейлеріне сілтеме жасау үшін үшінші деңгейдегі көмектің жалғасы ретінде қолданылады. Эксперименталды медицина және сирек кездесетін кейбір диагностикалық немесе хирургиялық процедуралар кватернарлық көмекке жатады. Мұндай қызметтер көбінесе тек шектеулі сандағы аймақтық немесе ұлттық денсаулық сақтау орталықтарында ғана ұсынылады.
Үй және қоғамдық күтім
Көптеген денсаулық сақтау шаралары медициналық мекемелердің сыртында жүзеге асырылады. Оларға қоғамдық денсаулыққа қатысты көптеген маңызды шаралар кіреді, мысалы, азық-түлік қауіпсіздігін бақылау, презервативтер тарату және жұқпалы аурулардың алдын алу үшін ине алмасу бағдарламалары. Бұған қоса, тұрғын үйлерде және қоғамдық ортада мамандардың өз-өзіне күтім, үй күтімі, ұзақ мерзімді күтім, көмектесетін тұру, есірткіге тәуелділікті емдеу және басқа да денсаулық сақтау мен әлеуметтік қызметтер көрсетуі де жатады. Қоғамдық оңалту қызметтері аяқ-қолдарды жоғалту немесе функцияларды жоғалту жағдайында қозғалыс және тәуелсіздікке қол жеткізуге көмектеседі. Бұл протездер, ортопедиялық бұйымдар немесе мүгедектер коляскасын қамтуы мүмкін. Көптеген елдер қарттық мәселесімен күресіп жатыр, сондықтан денсаулық сақтау жүйесінің басымдықтарының бірі – қарт адамдарға өз үйлерінде толық және тәуелсіз өмір сүруге көмектесу болып табылады. Дәрігерге бару-келу сияқты күнделікті іс-әрекеттерде қарт адамдарға көмек көрсетуге бағытталған денсаулық сақтаудың жекелеген саласы бар, сондай-ақ олардың денсаулығы мен әл-ауқаты үшін маңызды басқа да көптеген қызметтер ұсынылады. Үйде күтімді бірлесіп жүзеге асырғанмен, отбасы мүшелері мен күтімшілердің ортақ күш-жігеріне қатысты көзқарастары мен құндылықтары әртүрлі болуы мүмкін. Бұл жағдай үйде күтімді автоматтандыру үшін АКТ (ақпараттық-коммуникациялық технологиялар) жүйелерін жобалауда қиындықтар тудырады. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, 80 миллионнан астам американдық жақындарына күтім жасау үшін негізгі жұмысынан уақытша босатылған, сондықтан көптеген елдер отбасы мүшелеріне кірісінен айырылмастан жақындарына күтім жасауға мүмкіндік беретін, мысалы, «Тұтынушыға бағытталған жеке көмекші» бағдарламасы сияқты бағдарламаларды енгізе бастады. Балалардың семіздігі күрделі мәселеге айналып келе жатқандықтан, денсаулық сақтау мекемелері мектептерде балаларды дұрыс тамақтану әдеттеріне үйрету, дене шынықтыру сабақтарын міндетті ету және жасөспірімдерде өзіне сенімділік сезімін қалыптастыру мақсатында бағдарламалар ұйымдастырады.
Денсаулық сақтаумен қамтамасыз ету
Денсаулық сақтауға қол жеткізу әр елде, әр қауымдастықта және жеке адамдар үшін әртүрлі болуы мүмкін, бұл әлеуметтік және экономикалық жағдайлармен, сондай-ақ денсаулық сақтау саясатымен байланысты. Денсаулық сақтау қызметтерін ұсыну – "жайлы денсаулық сақтау нәтижелерін алу үшін жеке денсаулық сақтау қызметтерін уақтылы пайдалану" дегенді білдіреді. немесе басқа да осымен байланысты салалардағы мамандықтар. Сонымен қатар, салалық және нарықтық жіктелімдерге сәйкес, мысалы, Global Industry Classification Standard және Industry Classification Benchmark, денсаулық сақтауға медициналық жабдықтардың, құралдардың және қызметтердің көптеген түрлері кіреді, оның ішінде биотехнология, диагностикалық зертханалар мен заттар, дәрі-дәрмектерді өндіру және жеткізу. Мысалы, фармацевтикалық өнімдер және басқа медициналық құралдар Еуропа мен АҚШ-тың басты жоғары технологиялық экспорт тауарлары болып табылады. АҚШ биофармацевтикалық саласында көш бастап, әлемдік биотехнологиялық кірістің үштен екі бөлігінен астамын құрайды.
Зерттеу
Көптеген денсаулық сақтау араласымдарының саны мен сапасы ғылымның нәтижелері арқылы жақсарылады, мысалы, диагностика және тиімді емдеу арқылы ауруды жоюға бағытталған медициналық денсаулық моделі арқылы. Денсаулық сақтау, биомедициналық және фармацевтикалық зерттеулер арқылы көптеген маңызды жетістіктерге қол жеткізілді, олар дәлелдерге негізделген медицина мен денсаулық сақтау саласындағы дәлелдерге негізделген практиканың негізін құрайды. Денсаулық сақтау зерттеулері жиі пациенттермен тікелей байланыста болады, сондықтан оларды зерттеуге белсенді түрде қатыстыруға тырысқанда кіммен және қалай байланысу керектігін қарастыру маңызды. Барлық жағдайға ең жақсы практика жоқ болғанымен, пациенттердің қатысуына қатысты жүйелі шолудың нәтижелері пациенттерді іріктеу үшін қолданылатын зерттеу әдістері пациенттердің қолжетімділігі мен қатысуға дайындығын ескеруі керек екенін көрсетеді. Денсаулық сақтау зерттеулері денсаулық сақтау және мүгедектіктің әлеуметтік моделі арқылы денсаулық сақтау араласымдарын тиімдірек және теңдікпен жеткізуге мүмкіндік береді, бұл халықтың денсаулығын жақсарту үшін жасалуы мүмкін әлеуметтік өзгерістерге баса назар аударады. Денсаулық сақтау зерттеулерінің нәтижелері денсаулық сақтау жүйесіндегі дәлелді саясаттың негізін құрайды. Денсаулық сақтау зерттеулеріне клиникалық тұрғыдан пайдалы, уақтылы, өзгерістерге сезімтал, мәдени ерекшеліктерді ескеретін, жүктемесі төмен, төмен құнды, стандартты процедураларға енгізілген және пациентті қатыстыратын денсаулықты бағалау жүйелерін әзірлеу үшін жасанды интеллект саласындағы бастамалар да көмектеседі.