Кіріспе
Дәрігерлік және денсаулық сақтау салаларында, белгілі бір медициналық тест үшін салыстырмалы түрде қалыпты саналатын өлшенген мәндер. Медицина мен денсаулыққа қатысты салаларда анықтамалық диапазон немесе аралық – бұл сау адамдардың физиологиялық өлшемдері үшін қалыпты деп есептелетін мәндердің диапазоны немесе аралығы (мысалы, қандағы креатинин мөлшері немесе оттегінің жартылай қысымы). Бұл дәрігердің немесе басқа денсаулық сақтау маманының нақты пациенттің тест нәтижелерін түсіндіру үшін пайдаланатын салыстыру негізі. Медицинадағы маңызды анықтамалық диапазонның мысалдары – қан тесттері мен зәр тесттері үшін анықтамалық диапазон. Анықтамалық диапазонның стандартты анықтамасы (әдетте, басқаша көрсетілмесе) жалпы (яғни, толық) халықтан алынған анықтамалық топта ең көп кездесетін мәндерге негізделген. Бұл жалпы анықтамалық диапазон. Дегенмен, денсаулыққа оңтайлы әсер ететін диапазон (жақсы денсаулықты қамтамасыз ететін диапазон) және нақты жағдайларға немесе күйлерге арналған диапазон (мысалы, жүктілік кезінде гормон деңгейінің анықтамалық диапазоны) да бар. Анықтамалық диапазон шегіндегі (WRR) мәндер қалыпты шектердегі (WNL) мәндер болып табылады. Бұл шектер жоғарғы анықтамалық шек (URL) немесе қалыптылықтың жоғарғы шегі (ULN) және төменгі анықтамалық шек (LRL) немесе қалыптылықтың төменгі шегі (LLN) деп аталады. Денсаулық сақтаумен байланысты жарияланымдарда стильдік нұсқаулар кейде "қалыпты" сөзіне қарағанда "анықтамалық" сөзін қолдануды ұсынады, бұл "қалыпты" сөзінің техникалық емес мағынасын статистикалық мағынасымен шатастырудан сақтайды. Анықтамалық диапазоннан тыс мәндер міндетті түрде патологиялық емес және статистикалық мағынада қалыптан тыс емес. Дегенмен, олар патологияның ықтимал белгілері болуы мүмкін. Кейде себебі анық болады, ал кейде диагнозды нақтылау үшін және оны қалай емдеу керектігін анықтау үшін күрделі дифференциалдық диагноз қажет. Шегіш немесе порог – бұл екілік жіктеу үшін қолданылатын шек, көбінесе қалыпты және патологиялық (немесе ықтимал патологиялық) арасында. Шегішті белгілеу әдістеріне анықтамалық диапазонның жоғарғы немесе төменгі шегін пайдалану кіреді.
In medicine and health related fields, a reference range or reference interval is the range or the interval of values that is deemed normal for a physiological measurement in healthy persons (for example, the amount of creatinine in the blood, or the partial pressure of oxygen). It is a basis for comparison for a physician or other health professional to interpret a set of test results for a particular patient. Some important reference ranges in medicine are reference ranges for blood tests and reference ranges for urine tests. The standard definition of a reference range (usually referred to if not otherwise specified) originates in what is most prevalent in a reference group taken from the general (i. e. total) population. This is the general reference range. However, there are also optimal health ranges (ranges that appear to have the optimal health impact) and ranges for particular conditions or statuses (such as pregnancy reference ranges for hormone levels). Values within the reference range (WRR) are those within normal limits (WNL). The limits are called the upper reference limit (URL) or upper limit of normal (ULN) and the lower reference limit (LRL) or lower limit of normal (LLN). In health care–related publishing, style sheets sometimes prefer the word reference over the word normal to prevent the nontechnical senses of normal from being conflated with the statistical sense. Values outside a reference range are not necessarily pathologic, and they are not necessarily abnormal in any sense other than statistically. Nonetheless, they are indicators of probable pathosis. Sometimes the underlying cause is obvious; in other cases, challenging differential diagnosis is required to determine what is wrong and thus how to treat it. A cutoff or threshold is a limit used for binary classification, mainly between normal versus pathological (or probably pathological). Establishment methods for cutoffs include using an upper or a lower limit of a reference range.
Стандартты анықтама
Белгілі бір өлшем үшін анықтамалық диапазонның стандартты анықтамасы – эталондық популяцияның 95% құрамындағы мәндердің аралығы ретінде беріледі, яғни 2,5% жағдайда мән осы аралықтың төменгі шегінен кем болады, ал 2,5% жағдайда – жоғарғы шегінен артық болады, бұл мәндердің таралуына қарамастан. Осы анықтамаға сәйкес берілген анықтамалық диапазон кейде стандартты диапазон деп аталады. Диапазон – ең кіші және ең үлкен мәндер арасындағы аралықты сипаттайтын нақты статистикалық шама (диапазон (статистика)), сондықтан көптеген мамандар, соның ішінде Халықаралық клиникалық химия федерациясы, анықтамалық диапазон орнына анықтамалық аралық терминін қолдануды ұсынады. Мақсатты популяцияға қатысты, егер басқаша көрсетілмесе, стандартты анықтамалық диапазон әдетте дені сау адамдардың немесе анықталатын диапазонға тікелей әсер ететін белгілі бір жағдайы жоқ адамдардың аралығын білдіреді. Бұл көрсеткіштер де дені сау популяциядан алынған эталондық топтарды пайдалану арқылы анықталады және кейде қалыпты диапазон немесе қалыпты мәндер (ал кейде «әдеттегі» диапазон/мәндер) деп аталады. Алайда, «қалыпты» терминін қолдану шартты болуы мүмкін, өйткені аралықтан тыс мән көрсеткен әрбір адамның дені сау емес екенін білдірмейді, ал белгілі бір жағдайы бар адамдардың мәндері осы аралыққа кіруі мүмкін. Дегенмен, анықтамалық диапазонды аурулары мен жағдайлары бар және жоқ, бүкіл популяциядан алынған үлгілер негізінде де белгілеуге болады. Кейбір жағдайларда, ауруға шалған адамдар популяция ретінде қарастырылып, олардың арасында анықтамалық диапазон анықталады. Ұсынылатыны – өлшеуге әсер ететін кез келген факторға ие халықтың әрбір кіші тобы үшін ерекше анықтамалық диапазонды пайдалану, мысалы, әрбір жыныс, жас тобы, нәсіл немесе басқа да жалпы анықтағыштар үшін жеке диапазон.
Құру әдістері
Анықтамалық диапазонды белгілеу әдістері қалыпты үлестіруді немесе логарифмдік қалыпты үлестіруді қабылдауға, немесе қызығушылық тудыратын проценттерден тікелей есептеуге негізделуі мүмкін, бұл туралы толық мәліметтер келесі бөлімдерде берілген. Екі жақты органдардан (мысалы, көру немесе есту) анықтамалық диапазонды белгілеу кезінде бір адамнан алынған екі нәтиже де қолданылуы мүмкін, алайда бір адам ішіндегі корреляция ескерілуі тиіс.
Лог-нормалды үлестірілім
Шындығында, биологиялық параметрлер қалыпты немесе Гаусс таралуына қарағанда логнормальді таралуға бейім. Биологиялық параметрлер үшін осы логнормальді таралудың себебі мынада: Үлгінің орташа немесе медиананың жартысына тең болу ықтималдығы, сол үлгінің орташа немесе медиананың екі есесіне тең болу ықтималдығымен шамалас. Сонымен қатар, логнормальді таралу ғана биологиялық параметрлердің көпшілігінің теріс мәнге ие болу мүмкін еместігін (кем дегенде абсолюттік шкалаларда өлшенгенде) толықтыра алады, нәтижесінде жоғары мәндердегі аномалиялардың (шектейтін мәндердің) мөлшеріне ешқандай шектеу қойылмайды, бірақ олар ешқашан нөлден төмен болмайды, бұл оң қисайтуға әкеледі. Оң жақтағы диаграммада көрсетілгендей, егер стандартты ауытқу (орташаға қарағанда) салыстырмалы түрде кіші болса, бұл құбылыс аз әсер етеді, себебі логнормальді таралу қалыпты таралуға ұқсас болады. Сондықтан, ыңғайлылық үшін кішкентай стандартты ауытқулар кезінде қалыпты таралуды, ал үлкен стандартты ауытқулар кезінде логнормальді таралуды қолдану қолайлы. Логнормальді таралуда геометриялық стандартты ауытқулар мен геометриялық орташа мәндер 95% болжам аралығын арифметикалық аналогтарына қарағанда дәлірек бағалайды.
Логарифмдік үлгілер мәндерінен
Логарифмдік нормалық үлестірімі бар параметрдің эталондық диапазонын бағалау әдісі – барлық өлшемдерді кез келген негізге (мысалы, e) логарифмдеу, осы логарифмдердің орташа және стандартты ауытқуын есептеу, 95% болжам аралығы үшін орташадан 1,96 стандартты ауытқуға тең арақашықтықта орналасқан логарифмдерді анықтау, содан кейін осы екі логарифмді көрсеткіштер ретінде пайдаланып, логарифмдеу үшін қолданылған сол негізді қолдану. Соның нәтижесінде алынған екі мән 95% болжам аралығының төменгі және жоғарғы шегін көрсетеді. Бұл әдістің келесі мысалы алдыңғы бөлімде қолданылған қандағы глюкозаның бірдей мәндеріне негізделген, е негізін пайдаланып: аурудың болмауы жағдайында нәтиже орташа мәннен кем дегенде осы қашықтықта болу мүмкіндігі 0,5% құрайды.
Оңтайлы денсаулық диапазоны
Оптималды (денсаулық) диапазон немесе терапиялық мақсат (биологиялық мақсатпен шатастырмау керек) – бұл халық арасындағы қалыпты таралуға негізделген стандартты диапазон емес, оңтайлы денсаулықпен немесе байланысты асқынулар мен аурулардың минималды тәуекелімен байланысты концентрацияларға немесе деңгейлерге негізделген анықтамалық диапазон немесе шек. Мысалы, фолат үшін осы әдісті қолдану орындырақ, себебі Солтүстік Америка халқының шамамен 90 пайызы фолат тапшылығынан аз-көп дәрежеде зардап шегуі мүмкін, бірақ ең төменгі деңгейі бар 2,5 пайызы ғана стандартты анықтама диапазонынан төмен түседі. Осы жағдайда, оңтайлы денсаулық үшін қажетті фолий қышқылының нақты диапазоны стандартты анықтамалық диапазоннан әлдеқайда жоғары болады. Д витамині де осыған ұқсас бейімділікке ие. Керісінше, мысалы, несеп қышқылының деңгейі стандартты анықтама диапазонынан аспаса да, подагра немесе бүйрек тастарының пайда болу қаупін толығымен жоққа шығаруға болмайды. Сонымен қатар, көптеген токсиндер үшін стандартты анықтамалық диапазон әдетте токсикалық әсердің деңгейінен төмен болады. Оңтайлы денсаулық диапазонының бір мәселесі – диапазонды бағалаудың стандартты әдісінің жоқтығы. Шекті деңгейлер денсаулық тәуекелі белгілі бір шектің артында басталғанда анықталуы мүмкін, бірақ әртүрлі өлшемдер (мысалы, фолат және D витамині) арасындағы және тіпті бір өлшем үшін де (мысалы, А витаминінің тапшылығы мен уыттылығы) әртүрлі тәуекел профильдері стандарттауды қиындатады. Нәтижесінде, әртүрлі көздерден алынған оңтайлы денсаулық диапазондары параметрдің әртүрлі анықтамаларынан туындаған қосымша өзгергіштікке ие. Сондай-ақ, стандартты анықтамалық диапазон сияқты, жыныс, жас сияқты мәндерге әсер ететін әртүрлі факторлар үшін де арнайы диапазон болуы керек. Идеалды жағдайда, әрбір жеке адам үшін оңтайлы мәнді бағалау қажет, барлық маңызды факторларын ескере отырып – бұл зерттеулермен қол жеткізу қиын міндет, бірақ дәрігердің ұзақ клиникалық тәжірибесі осы әдісті анықтамалық диапазонды пайдаланудан тиімдірек ете алады.
Бір жақты шекті мәндер
Көп жағдайларда, диапазонның бір жағы ғана қызығушылық тудырады, мысалы, қатерлі ісік антигені 19-9 сияқты патология маркерлерінде, онда халық арасындағы қалыпты көрсеткіштен төмен мән әдетте ешқандай клиникалық маңызға ие болмайды. Сондықтан, мұндай көрсеткіштер көбінесе анықтамалық диапазонның бір ғана шегімен беріледі, және қатаң айтқанда, мұндай мәндер шекті мән немесе порогтық мән болып табылады. Олар стандартты диапазонды да, ең оңтайлы денсаулық диапазонды да көрсете алады. Сонымен қатар, олар салауатты адамды нақты бір аурудан ажыратуға қажетті мәнді білдіруі мүмкін, бірақ әртүрлі ауруларды ажырату себепті қосымша айырмашылықтар туындайды. Мысалы, NT proBNP үшін, ацианоздық жүрек ауруы бар нәрестелерден салауатты нәрестелерді ажырату үшін қолданылатын шекті мән, туа біткен сфералық емес анемиясы бар нәрестелерден салауатты нәрестелерді ажырату үшін қолданылатын шекті мәннен төмен болады.