Кіріспе

Жеке адамның әл-ауқатының деңгейі

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы өмір сапасын "адамның өмірдегі өз орнының, өмір сүріп жатқан мәдениеті мен құндылық жүйелерінің аясындағы және оның мақсаттары, күтулері, талаптары мен алаңдауларына қатысты сезімі" деп анықтайды. Өмір сапасының стандартты көрсеткіштері: байлық, жұмыспен қамту, қоршаған орта, дене және психикалық денсаулық, білім, демалыс және бос уақыт, әлеуметтік байланыс, діни наным, қауіпсіздік, қорғаныш және еркіндік. Өмір сапасы халықаралық даму, денсаулық сақтау, саясат және жұмыспен қамту салаларында кеңінен қолданылады. Денсаулыққа қатысты өмір сапасы (HRQOL) – өмір сапасының және оның денсаулықпен байланысының бағалануы.

Санаттық өлшеу

Қаржылық тұрғыдан өлшеуге болатын жан басына шаққандағы ЖІӨ немесе өмір сүру деңгейінен өзгеше, ұлттардың немесе басқа да адамдар тобының өмір сүру сапасын объективті немесе ұзақ мерзімді өлшеу қиын. Зерттеушілер соңғы кезде жеке әл-ауқаттың екі аспектісін ажырата бастады: эмоционалдық әл-ауқат, онда респонденттерге күнделікті эмоционалдық тәжірибелерінің сапасы туралы сұралады – қуаныш, стресс, қайғы, ашу, мейірім сияқты сезімдердің жиілігі мен қарқындылығы және өмірді бағалау, онда респонденттер өз өмірін жалпы тұрғысынан қарап, оны белгілі бір шкала бойынша бағалау сұралады. Мұндай және басқа да өлшем жүйелері мен шкалалары біраз уақыттан бері қолданылып келеді. Зерттеулер өмір сүру сапасы мен өнімділік арасындағы байланысты зерттеуге тырысты. Денсаулық сақтау, байлық және материалдық игіліктер тұрғысынан өмір сапасын өлшеудің көптеген әдістері бар. Дегенмен, адамның ниеттерін мағыналы түрде білдіруін өлшеу әлдеқайда қиын. Мұны істеудің бір жолы – адамдардың өз идеалдарын қаншалықты орындағанын бағалау. Өмір сапасы жай ғана бақытты білдіруі мүмкін, ол – жекелей сананың субъективті жағдайы. Осы көзқарас бойынша, дамып келе жатқан елдердің азаматтары денсаулық сақтау, білім беру және балаларды қорғау сияқты негізгі қажеттіліктерімен қанағаттанғандықтан, оларды жоғары бағалайды. Экологиялық экономист Роберт Костанцаның айтуынша: «Тұрмыс сапасы (ТСС) ұзақ уақыттан бері ашық немесе жасырын саясат мақсаты болғанымен, оны тиімді анықтау және өлшеу қиын болып келді. Әртүрлі пәндер мен деңгейлердегі әртүрлі «объективті» және «субъективті» көрсеткіштер, сондай-ақ субъективті әл-ауқат (СӘӘ) сауалнамалары және бақыт психологиясы бойынша жүргізілген соңғы зерттеулер жаңа қызығушылықты тудырды».

Адам дамуының индексі

Мүмкін, дамудың ең көп қолданылатын халықаралық өлшемі – Адам дамуының индексі (АДИ), ол өмір сүру ұзақтығы, білім және тұрмыс деңгейін өлшеуді біріктіреді. Бұл, белгілі бір қоғамдағы жеке тұлғаларға қол жетімді мүмкіндіктерді сандық тұрғыда бағалауға бағытталған. АДИ Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы өздерінің Адам дамуы жөніндегі есебінде пайдаланады. Дегенмен, 2010 жылдан бастап Адам дамуы жөніндегі есепте Теңсіздікке түзетілген Адам дамуының индексі (ТТ-АДИ) енгізілді. Алғашқы АДИ әлі де пайдалы болса да, онда «ТТ-АДИ – бұл теңсіздікті ескере отырып, адам дамуының нақты деңгейі, ал бастапқы АДИ – теңсіздік болмаған жағдайда қол жеткізілуі мүмкін «потенциалды» адам дамуының индексі (немесе АДИ-нің ең жоғары деңгейі) ретінде қарастырылуы мүмкін» деп айтылған.

Дүниежүзілік бақыт туралы есеп

Дүниежүзілік бақыт туралы есеп – әлемдік бақыттың жай-күйін зерттеудегі маңызды зерттеме. Ол 156 елді бақыт деңгейі бойынша саптайды, бұл бақыт пен жан-жақсылықты адам дамуының сапасын бағалау индикаторы ретінде қолдануға артықша қызығушылық танытуын көрсетеді. Оның мақсатының кеңеюі үкіметтерге, қауымдастықтар мен ұйымдарға бақытты өлшеу үшін қажетті деректерді пайдаланып, жақсырақ өмірді қамтамасыз етуге бағытталған саясатты жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Есептерде бүгінгі күнгі әлемдегі бақыттың жағдайы талданды және бақыт туралы ғылым жеке және ұлттық бақыттың айырмашылықтарын қалай түсіндіретіні көрсетіледі. Біріккен Ұлттар Ұйымының қайта әзірлеген және жақында Адами Даму Индексімен (HDI) бірге жариялаған бұл есеп елдерді бақыт деңгейі бойынша саптайтын объективті және субъективті өлшемдерді біріктіреді, бұл жоғары сапалы өмірдің соңғы нәтижесі саналады. Ол Gallup сауалнамаларын, жан басына шаққандағы нақты ЖІӨ, салауатты өмір сүру ұзақтығы, сенімді серікке ие болу, өмірлік таңдау жасаудағы еркіндік, сыбайлас жемқорлықтан құтылу және жомарттық туралы мәліметтерді пайдаланып, түпкі нәтижені шығарады. Бақыт әлемдік мемлекеттік саясатта маңызды ұғым ретінде мойындалды. Дүниежүзілік бақыт туралы есепте кейбір аймақтарда соңғы жылдары бақыттың теңсіздігі күшейіп бара жатқаны көрсетілген.

Басқа шаралар

Физикалық өмір сапасының индексі (PQLI) – 1970 жылдары әлеуметтанушы М.Д. Моррис жасаған өлшем, ол негізгі сауаттылық деңгейі, нәрестелер өлімі және өмір күтілуіне негізделген. Басқа өлшемдердей күрделі болмаса да, қазіргі кезде Адам дамуының индексімен алмастырылған, PQLI Моррис жасаған «кем фаталистік пессимизмдік көрініс» көрсету әрекетімен ерекшеленеді. Ол кезде әлемдік өмір сапасы жақсарып жатқан үш салаға назар аудару арқылы, жалпы ұлттық өнім және басқа да жақсармаған мүмкін көрсеткіштерді ескермеген. 2006 жылы ұсынылған «Бақытты планета» индексі өмір сапасын өлшеуде бірегей болып табылады, себебі ол әл-ауқаттың стандартты детерминанттарымен қатар, әр елдің экологиялық іздерін индикатор ретінде пайдаланады. Осының нәтижесінде Еуропа мен Солтүстік Америка елдері бұл өлшемде үстемдік танытпайды. 2012 жылғы тізімде Коста-Рика, Вьетнам және Колумбия көш бастап тұр. 2010 жылы Гэллап зерттеушілері әлемдегі ең бақытты елдерді анықтауға тырысқанда Данияның тізімде бірінші орында тұрғанын анықтады. 2014–2016 жылдар аралығында Норвегия Данияны басып өтіп, тізімде көшбасшы болды. 2010 жылы Принстон университетінің екі профессоры АҚШ-тың 1000 тұрғынын кездейсоқ таңдап, ұзақ мерзім бойы зерттеді. Зерттеудің қорытындысы бойынша, олардың өмірге қатысты бағалаулары – яғни, өмірлерін бірден онға дейінгі шкала бойынша бағалаулары – табыспен бірге тұрақты түрде өседі. Алайда, олардың күнделікті эмоционалдық тәжірибелерінің сапасы (қуаныш, сүйіспеншілік, стресс, қайғы немесе ашу сезімдері туралы хабарлаулары) белгілі бір табыс деңгейінен кейін (2010 жылы шамамен 75 000 доллар) деңгейге жетеді. 75 000 доллардан жоғары табыс бақыттың артуына немесе бақытсыздық пен стрестен арылуға әкелмейді. Осы деңгейден төмен табысқа ие адамдар бақыттың төмендеуі мен қайғының және стрестің күшеюі туралы мәлімдеді, бұл өмірдегі қиындықтардың, соның ішінде аурудың, ажырасудың және жалғыздық сезімінің кедейлікпен күшейедін көрсетеді. Бутан және Ұлыбритания үкіметтері жалпы ұлттық бақыт және бақыттың басқа да субъективті өлшемдерін пайдалануда. Колумбия университеті жариялаған «Әлемдік бақыт» есебі – бұл әлемдегі бақыттың мета-талдауы және GNH-ді қолданатын елдер мен белсенділердің шолуын ұсынады. ЭЫДҰ 2013 жылы субъективті әл-ауқат көрсеткіштерін пайдалану бойынша нұсқаулық шығарды. АҚШ-та қалалар мен қауымдастықтар жергілікті деңгейде GNH метрикасын қолдануда. Әлеуметтік прогресс индексі елдердің өз азаматтарының әлеуметтік және экологиялық қажеттіліктерін қамтамасыз ету деңгейін өлшеуге арналған. Адамның негізгі қажеттіліктері, әл-ауқаттың негізі және мүмкіндіктер салаларындағы 52 көрсеткіш елдердің салыстырмалы нәтижелерін көрсетеді. Индекс жеткілікті деректер болған кезде немесе мүмкіндігінше жақын проксилерді пайдаланады. Күнді қайта құру әдісі – бақыттылықты өлшеудің тағы бір тәсілі. Зерттеушілер өздерінің қатысушыларынан өткен күні жасаған әртүрлі істерді еске түсіруді және әрбір іс-әрекет кезіндегі көңіл күйін сипаттауды сұрады. Бұл әдіс қарапайым және қолжетімді болғандықтан, есте сақтау қабілетін талап етеді және тәжірибелер адамдардың берген жауаптары әрбір қатысушыны қайта-қайта еске түсіргендерге ұқсас екенін растады. Алайда, бұл әдіс ақырында, көбірек күш-жігерді және ойластырылған жауаптарды талап еткендіктен, күнделікті өмірдегі әрбір әрекетті жазуды сұраған адамдарға келмейтін түсіндірулер мен нәтижелерді қамтиды. «Цифрлық өмір сапасының индексі» – Surfshark ұйымы жасаған 121 елдегі цифрлық әл-ауқат туралы жылдық зерттеу. Ол әрбір елді халықтың цифрлық өмір сапасына әсер ететін бес тірек бойынша индекстейді: интернетке қолжетімділік, интернет сапасы, электрондық инфрақұрылым, электрондық қауіпсіздік және электрондық үкімет.

Өркендеу мүмкіндігі

Өмір сапасы термині саясаткерлер мен экономистердің белгілі бір қаланың немесе елдің өмір сүруге жарамдылығын өлшеу үшін де қолданылады. Қонысқа жарамдылықты бағалаудың екі кеңінен танымал өлшемі – Economist Intelligence Unit-тің «Дүниеге келген орын» индексі және Mercer компаниясының «Өмір сүру сапасы» есебі. Бұл екі өлшем әлем елдері мен қалаларының қонысқа жарамдылығын, тиісінше, өмірге қанағаттандыру туралы жеке пікірлерді және ажырасу көрсеткіштері, қауіпсіздік, инфрақұрылым сияқты өмір сапасын анықтайтын объективті факторларды ескере отырып есептейді. Мұндай өлшемдер жеке өмір сапасына емес, қаланың, штаттың немесе елдің тұрғындарына қатысты. Қала құрылысында қонысқа жарамдылықтың ұзақ тарихы мен дәстүрі бар, ал LEED ND сияқты ауданды жобалау стандарттары көбінесе қонысқа жарамдылыққа әсер ету мақсатымен қолданылады.

Қылмыстар

Мүлікке қарсы кейбір қылмыстар (мысалы, граффити және вандализм) және кейбір "зардап шеккені жоқ қылмыстар" "өмір сапасының қылмыстары" деп аталады. Американдық әлеуметтанушы Джеймс Кью. Уилсон бұл пікірді "сынық терезелер теориясы" деп түйіндеді, ол назарсыз қалған шағын мәселелердің (мысалы, қоқыс, граффити немесе баспанасыз адамдардың ашық жерде зәр тастауы) жалпы тәртіпсіздікке төзімділік танытатындығын және салдарынан, одан да ауыр қылмыстар жасалатындығын көрсетеді (теңеу ретінде, жөнделмеген сынық терезе жалпы құлдыраудың көрінісін береді). Уилсонның теориялары көптеген белгілі американдық қала әкімдері, әсіресе Лас-Вегастың Оскар Гудманы, Лос-Анджелестің Ричард Риорданы, Нью-Йорктің Рудольф Джулиани және Сан-Францисконың Гэвин Ньюсом нөлдік төзімділік саясатын қолдануды негіздеу үшін пайдаланылды. Мұндай саясат тіпті ең ұсақ қылмыстарға да төзбейді; жақтаушылары бұл жергілікті тұрғындардың өмір сапасын жақсартады деп мәлімдейді. Дегенмен, нөлдік төзімділік саясатын сынаушылар мұндай саясаттың әрбір жағдайды жеке қарастырып тергеуді ескермейтінін және қылмыстар үшін шамадан тыс қатал жазаларға алып келуі мүмкін деп санайды.

Денсаулық сақтау саласында

Денсаулық сақтау саласында өмір сүру сапасы көбінесе нақты аурудың науқасқа жеке деңгейде қалай әсер ететіні тұрғысынан қарастырылады. Бұл өмірге қауіп төндірмейтін әлсіздік болуы мүмкін; өмірге қауіп төндіретін, бірақ соңына дейін жетпейтін ауру; соңына дейін жеткізетін ауру; егде жастағы адамның күтілетін, табиғи денсаулықтың нашарлауы; жақындарыңыздың күтпеген психикалық/денелік құлдырауы; немесе созылмалы, соңғы сатыдағы ауру процестері. Торонто университетінің Өмір сапасын зерттеу бөлімінің ғалымдары өмір сүру сапасын "адамның өміріндегі маңызды мүмкіндіктерді пайдалану деңгейі" деп анықтайды (UofT). Олардың Өмір сапасы моделі "болу", "қатысу" және "даму" категорияларына негізделген; тиісінше, адамның кім екені, оның қоршаған ортамен байланысы және жеке мақсаттарына, үміттері мен тілектеріне жетуі. Тәжірибелік зерттеулер соматикалық симптомдар мен өмір сүру сапасы арасындағы байланыстың әртүрлі адамдарда айтарлықтай өзгешелігін көрсетеді. Хехт және Шиль өмір сүру сапасын "науқастың қалыпты өмірлік қызметтерден ләззат алу қабілеті" деп өлшейді, себебі өмір сүру сапасы денсаулыққа байланысты және ауру мен емдеуден зардап шекпей, жақсы күйзеліспен тығыз байланысты. Денсаулыққа қатысты өмір сүру сапасын өлшеуге арналған бірнеше бағалаулар бар, мысалы, AQoL 8D, EQ5D – Euroqol, 15D, SF 36, SF 6D, HUI.

Халықаралық дамуда

Өмір сапасы халықаралық даму саласында маңызды ұғым болып саналады, себебі ол дамуды тұрмыс деңгейінен гөрі толыққандырақ деп қабылданатын өлшем бойынша талдауға мүмкіндік береді. Алайда, даму теориясы шеңберінде, белгілі бір қоғам үшін қажетті өзгерістерді анықтайтын әртүрлі пікірлер бар. Сондықтан, өмір сапасының институттар тарапынан әртүрлі анықталуы, осы ұйымдардың оны жақсарту жөніндегі жұмысына әсер етеді. Мысалы, Дүниежүзілік банк сияқты ұйымдар «кедейліктен азат әлемді құруға жұмыс істеу» мақсатын жариялайды, ал кедейлік – тамақ, су, баспана, бостандық, білім алу, денсаулық сақтау немесе жұмыс сияқты негізгі адам қажеттіліктерінің жетіспеушілігі ретінде қарастырылады. Басқаша айтқанда, кедейлік – төмен өмір сапасының белгісі. Осы анықтаманы пайдалана отырып, Дүниежүзілік банк кедейлікті азайту және адамдарға жақсырақ тұруға көмектесу арқылы өмір сапасын жақсартуға ұмтылады. Дегенмен, басқа ұйымдар да өмір сапасын жақсарту үшін сәл өзгеше анықтамалар мен айтарлықтай ерекшеленетін әдістерді қолдануы мүмкін. Көптеген ҮЕҰ (Үкіметтік емес ұйымдар) ұлттық немесе халықаралық деңгейде кедейлікті азайтуға емес, жеке адамдар мен қоғамдардың өмір сапасын жақсартуға бағытталған. Мысалы, нақты адамдарға материалдық көмек көрсететін демеушілік бағдарламалары. Мұндай ұйымдардың көпшілігі әлі де кедейлікпен күресу туралы айтса да, қолданатын әдістері едәуір өзгеше. Өмір сапасын жақсарту үшін ҮЕҰ ғана емес, үкіметтер де қатысуы керек. Егер үкіметтер сыртқы саясатына адам қауіпсіздігінің аспектілерін енгізсе, онда жаһандық денсаулық саяси аренада белсендірек бола алады. Адамның денсаулыққа, тамаққа, баспанаға және бостандыққа қатысты негізгі құқықтарын қамтамасыз ету, бүгінгі қоғамға кері әсер ететін маңызды салааралық мәселелерді шешуге көмектеседі және одан әрі шаралар мен ресурстарды жұмылдыруға мүмкіндік береді. Жаһандық денсаулық сақтау мәселелерін сыртқы саясатқа интеграциялау, қорғаныс және дипломатияның басты рөлдерімен қалыптасқан тәсілдермен шектелуі мүмкін.