Денсаулық: маңыздылығы мен эволюциясы

Кіріспе

Тірі организмнің функционалдық немесе метаболикалық тиімділігінің қажетті деңгейі – адамның денсаулық жағдайы.

Денсаулықтың әртүрлі анықтамалары бар, олар уақыт өте келе түрлі мақсаттар үшін қолданылып келді. Денсаулықты жүйелі дене жаттығулары мен жеткілікті ұйықтау сияқты пайдалы әрекеттерге ұмтылдыру арқылы, сондай-ақ темекі шегу немесе артық стресс сияқты зиянды әрекеттерден немесе жағдайлардан аулақ болу арқылы нығайтуға болады. Денсаулыққа әсер ететін кейбір факторлар жеке таңдауға байланысты, мысалы, қауіпті мінез-құлыққа бару, ал басқалары қоғамның құрылымына байланысты, яғни қоғам адамдарға қажетті медициналық көмек алуды жеңілдетуі немесе қиындатуы мүмкін. Тағы да басқа факторлар жеке адамның да, топтың да таңдауына қатысты емес, мысалы, генетикалық аурулар.

Тарих

Денсаулық ұғымы уақыт өте келе өзгеріп келді. Биомедициналық көзқарасқа сәйкес, денсаулықтың алғашқы анықтамалары дене функциясының қабілетіне бағытталған; денсаулық – аурулар кез келген уақытта бұзылуы мүмкін қалыпты жұмыс істеу күйі ретінде қарастырылды. Мұндай денсаулық анықтамасының мысалы: "анатомиялық, физиологиялық және психологиялық тұтастығымен сипатталатын жағдай; жеке бағаланатын отбасылық, жұмыс және қоғамдық рөлдерді атқару қабілеті; физикалық, биологиялық, психологиялық және әлеуметтік стресске төтеп беру қабілеті". 1948 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) бұрынғы анықтамалардан түбегейлі өзгеше болып, денсаулықты "физикалық, психикалық және әлеуметтік жақсылық күйі" деп, ауру мен кемістіктің болмауы ғана емес, денсаулық пен әл-ауқатты байланыстыра отырып, жоғары мақсатты анықтама ұсынды. Бұл анықтаманы кейбір адамдар инновациялық деп бағалағанмен, оны тұжырымдамасы түсініксіз, тым кең және өлшеуге болмайтын деп сынға алды. Ұзақ уақыт бойы бұл тәжірибеге жарамсыз идеал ретінде қарастырылды, денсаулық туралы пікірталастардың көпшілігі биомедициналық модельдің практикалық тұрғысына оралды. Ауруды жағдай ретінде қарастырудан процесс ретінде қарастыруға ауысқандай, денсаулықты анықтауда да осындай өзгеріс болды. ДДҰ 1980-жылдары денсаулықты нығайту қозғалысының дамуына ықпал еткенде де жетекші рөл атқарды. Бұл денсаулықты жаңаша түсінікке айналдырды, ол жай-күй ретінде емес, керісінше, тұрақтылық динамикасы ретінде, яғни "өмір сүру үшін ресурс" ретінде қарастырылды. 1984 жылы ДДҰ денсаулықтың анықтамасын қайта қарастырды, оны "жеке адамның немесе топтың арманын жүзеге асыра алу және қажеттіліктерін қанағаттандыра алу, сондай-ақ қоршаған ортаны өзгерте алу немесе оған бейімделе алу деңгейі" деп анықтады. Денсаулық – өмірдің мақсаты емес, күнделікті өмірдің ресурсы; бұл оң түсінік, әлеуметтік және жеке ресурстарды, сондай-ақ физикалық мүмкіндіктерді ерекше атап өтеді". Осылайша, денсаулық – гомеостазды сақтау және жағымсыз оқиғалардан қалпына келу қабілеті. Психикалық, интеллектуалды, эмоционалдық және әлеуметтік денсаулық – адамның стрессті жеңу, дағдыларды игеру, қарым-қатынастарды сақтау қабілеті, олардың барлығы тұрақтылық пен тәуелсіз өмір сүру үшін ресурстар құрайды. Әр онжылдықта "Дені сау адамдар" кітабының жаңа нұсқасы шығарылады, онда жаңартылған мақсаттар және келесі он жыл ішінде денсаулықты жақсарту үшін тақырыптық бағыттар мен сандық мақсаттар анықталады, содан кейін жетістіктер немесе жетіспеушіліктер бағаланады. Көптеген мақсаттар бойынша жетістіктер шектеулі болды, бұл орталықтандырылмаған және үйлестірілмеген АҚШ денсаулық сақтау жүйесінің жағдайында нәтижелерді қалыптастыруда "Дені сау адамдар" бағдарламасының тиімділігі туралы алаңдаушылық тудырды. "Дені сау адамдар 2020" бағдарламасы денсаулықты нығайту және алдын алу тәсілдеріне көбірек көңіл бөледі және денсаулықтың әлеуметтік факторларын шешудің маңыздылығына баса назар аударады. Бұрынғыдай үлкен баспа кітаптарын қолдану мен таратуды жеңілдететін жаңа кеңейтілген цифрлық интерфейс енгізілді. Бұл өзгерістердің "Дені сау адамдар" бағдарламасына әсері алдағы жылдары анықталады. Денсаулық сақтау саласының қызметкерлері денсаулық мәселелерін алдын алу немесе емдеу және адамдардың жақсы денсаулығын қолдау үшін жүйелі шаралар жүргізеді. Жануарлардың денсаулығына қатысты қолданулар ветеринария ғылымдарымен қамтылады. "Дені сау" термині тірі емес ұйымдардың көптеген түрлері мен олардың адам баласының игілігі үшін тигізетін әсерлері, мысалы, сау қоғамдастықтар, сау қалалар немесе сау орта мағынасында кеңінен қолданылады. Денсаулық сақтау шаралары мен адамның қоршаған ортасынан басқа да бірқатар факторлар адамның денсаулығына әсер ететіндігі белгілі. Бұл "денсаулықты анықтайтын факторлар" деп аталады, оларға адамның тегі, өмір салты, экономикалық жағдайы, әлеуметтік жағдайы және рухани жағдайы жатады. Зерттеулер көрсеткендей, стрестің жоғары деңгейі адамның денсаулығына кері әсер етеді. XXI ғасырдың алғашқы онжылдығында денсаулықты қабілет ретінде қарастыру адамның денсаулығын жақсартуға бағытталған шаралардың нәтижелерін бағалаудың негізгі көрсеткіші ретінде өзін-өзі бағалауға мүмкіндік берді. Сондай-ақ, бұл әр адамның бірнеше созылмалы аурулармен немесе өлім аузында жатқан жағдайда да өзін сау сезінуіне және денсаулықты анықтайтын факторларды қайта қарастыруға (дәстүрлі тәсілден, аурулардың таралуын азайтуға бағытталған) мүмкіндік тудырды.

The meaning of health has evolved over time. In keeping with the biomedical perspective, early definitions of health focused on the theme of the body's ability to function; health was seen as a state of normal function that could be disrupted from time to time by disease. An example of such a definition of health is: "a state characterized by anatomic, physiologic, and psychological integrity; ability to perform personally valued family, work, and community roles; ability to deal with physical, biological, psychological, and social stress". Then, in 1948, in a radical departure from previous definitions, the World Health Organization (WHO) proposed a definition that aimed higher, linking health to well being, in terms of "physical, mental, and social well being, and not merely the absence of disease and infirmity". Although this definition was welcomed by some as being innovative, it was also criticized for being vague and excessively broad and was not construed as measurable. For a long time, it was set aside as an impractical ideal, with most discussions of health returning to the practicality of the biomedical model. Just as there was a shift from viewing disease as a state to thinking of it as a process, the same shift happened in definitions of health. Again, the WHO played a leading role when it fostered the development of the health promotion movement in the 1980s. This brought in a new conception of health, not as a state, but in dynamic terms of resiliency, in other words, as "a resource for living". In 1984, WHO revised the definition of health defined it as "the extent to which an individual or group is able to realize aspirations and satisfy needs and to change or cope with the environment. Health is a resource for everyday life, not the objective of living; it is a positive concept, emphasizing social and personal resources, as well as physical capacities." Thus, health referred to the ability to maintain homeostasis and recover from adverse events. Mental, intellectual, emotional and social health referred to a person's ability to handle stress, to acquire skills, to maintain relationships, all of which form resources for resiliency and independent living. In each decade, a new version of Healthy People is issued, featuring updated goals and identifying topic areas and quantifiable objectives for health improvement during the succeeding ten years, with assessment at that point of progress or lack thereof. Progress has been limited to many objectives, leading to concerns about the effectiveness of Healthy People in shaping outcomes in the context of a decentralized and uncoordinated US health system. Healthy People 2020 gives more prominence to health promotion and preventive approaches and adds a substantive focus on the importance of addressing social determinants of health. A new expanded digital interface facilitates use and dissemination rather than bulky printed books as produced in the past. The impact of these changes to Healthy People will be determined in the coming years. Systematic activities to prevent or cure health problems and promote good health in humans are undertaken by health care providers. Applications with regard to animal health are covered by the veterinary sciences. The term "healthy" is also widely used in the context of many types of non living organizations and their impacts for the benefit of humans, such as in the sense of healthy communities, healthy cities or healthy environments. In addition to health care interventions and a person's surroundings, a number of other factors are known to influence the health status of individuals. These are referred to as the "determinants of health", which include the individual's background, lifestyle, economic status, social conditions and spirituality; Studies have shown that high levels of stress can affect human health. In the first decade of the 21st century, the conceptualization of health as an ability opened the door for self assessments to become the main indicators to judge the performance of efforts aimed at improving human health. It also created the opportunity for every person to feel healthy, even in the presence of multiple chronic diseases or a terminal condition, and for the re examination of determinants of health (away from the traditional approach that focuses on the reduction of the prevalence of diseases).

Мүмкін болатын мәселелер

Дүние жүзінде денсаулыққа қатысты көптеген мәселелер кең таралған. Ауру – олардың ең көп кездесетінінің бірі. GlobalIssues.org сайтының мәліметінше, жыл сайын шамамен 36 миллион адам жүрек-қан тамырлары аурулары, қатерлі ісік, қант диабеті және созылмалы өкпе аурулары сияқты жұқпайтын (яғни, жұқпалы емес) аурулардан көз жұмады. Көп жағдайда, денсаулықтың нашарлауына өмір салтының таңдалуы себеп болады. Мұның ішінде темекі шегу, сондай-ақ дұрыс тамақтанбау – артық тамақтану немесе тым шектеулі диета да кіруі мүмкін. Денсаулық мәселелеріне қозғалыс жетіспеушілігі, сондай-ақ ұйқының жетіспеуі, алкогольді шамадан тыс ішу және ауыз гигиенасын ұмыту да себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар, генетикалық бұзылыстар бар, олар мұрагерлікпен беріледі және адамға қаншалықты әсер ететіні (және қашан пайда болатыны) бойынша әртүрлі болуы мүмкін. Бұл денсаулық мәселелерінің көпшілігін алдын алуға болысады, бірақ әлемдік денсаулықтың нашарлауына себеп болатын маңызды фактор – шамамен 1 миллиард адамның денсаулық сақтау жүйесіне қолжетімділігінің болмауы.

Сақтау

Денсаулыққа қол жеткізу және оны сақтау – денсаулық сақтау туралы білім мен тәжірибенің дамуымен қатар, салауатты өмір салған үшін жеке стратегиялар мен ұйымдастырылған шаралар арқылы дамитын үздіксіз процесс.

Диета

Адамның жеке денсаулығын сақтаудың маңызды жолы – салауатты тамақтану. Салауатты тамақтануға өсімдік және жануар текті әртүрлі тағамдар кіреді, олар организмге қажетті қоректік заттарды жеткізеді. Мұндай қоректік заттар организмге энергия береді және оның қалыпты жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Қоректік заттар сүйектерді, бұлшық еттерді және сіңірлерді нығайтуға және құруға көмектеседі, сондай-ақ дене процестерін (мысалы, қан қысымын) реттейді. Су – өсу, көбею және жақсы денсаулық үшін өте қажет. Макронутриенттер – ақуыздар, көмірсулар, майлар және май қышқылдары – салыстырмалы түрде көп мөлшерде қолданылады. Микронутриенттер – витаминдер мен минералдар – салыстырмалы түрде аз мөлшерде қолданылады, бірақ организмнің процестері үшін өте маңызды. Тағамдық пирамида – салауатты тағамдардың пирамида пішіндес нұсқауы, ол бөлімдерге бөлінген. Әр бөлімде әрбір тағам тобының (яғни, ақуыз, май, көмірсулар және қанттар) ұсынылатын мөлшері көрсетілген. Салауатты тағамдарды таңдау жүрек аурулары және кейбір қатерлі ісіктердің пайда болу қаупін азайтуға және салмақты қалыпты деңгейде ұстауға көмектеседі. Жерорта теңізі диетасы көбінесе денсаулықты жақсартумен байланысты. Бұл кейде фенолды қосылыстар, изопреноидтар және алкалоидтар сияқты биоактивті қосылыстардың болуымен байланысты.

Жаттығу

Дене шынықтыру физикалық күшті арттырады немесе сақтайды, сондай-ақ жалпы денсаулықты және әл-ауқатты жақсартады. Ол сүйектер мен бұлшық еттерді нығайтады және жүрек-қан тамырлар жүйесін күшейтеді. Ұлттық денсаулық сақтау институттарының мәліметінше, жаттығудың төрт түрі бар: шыдамдылық, күш, икемділік және тепе-теңдік. Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) мәліметінше, дене шынықтыру жүрек аурулары, қатерлі ісік, 2-ші типті диабет, жоғары қан қысымы, семіздік, депрессия және дауылпаздық қаупін азайтады. Мүмкін болатын қауіптерге қарсы тұру мақсатында, дене шынықтыруды біртіндеп бастау жиі ұсынылады. Дене шынықтырудың кез келген түрі, тіпті үй шаруасы, бақша жұмысы, серуендеу немесе телефонмен сөйлескенде тұрып қалу да денсаулық үшін ештеңеден жақсы деп есептеледі.

Ғылымның рөлі

Денсаулық ғылымы – денсаулыққа бағытталған ғылым саласы. Денсаулық ғылымында екі негізгі бағыт бар: адамның (және жануарлардың) қалай жұмыс істейтінін түсіну үшін организмді және денсаулыққа қатысты мәселелерді зерттеу, сондай-ақ осы білімді денсаулықты жақсарту, аурулардың алдын алу және оларды емдеу, сонымен қатар физикалық және психикалық кемістіктерді жою үшін қолдану. Бұл ғылым биология, биохимия, физика, эпидемиология, фармакология, медициналық социология сияқты көптеген салаларға негізделген. Қолданбалы денсаулық ғылымдары денсаулық сақтау білімі, биомедициналық инженерия, биотехнология және қоғамдық денсаулық сияқты салалардағы қолданулар арқылы адам денсаулығын жақсырақ түсінуге және жақсартуға тырысады. Денсаулықты жақсартуға бағытталған, денсаулық ғылымдары арқылы жасалған принциптер мен процедураларға сүйенген ұйымдастырылған шараларды медицина, медбикелік, диетология, фармация, әлеуметтік жұмыс, психология, еңбек терапиясы, физиотерапия және басқа да денсаулық сақтау мамандықтарында білім алған мамандар жүзеге асырады. Клиникалық тәжірибемен айналысатын дәрігерлер көбінесе жеке адамдардың денсаулығына назар аударады, ал қоғамдық денсаулық мамандары қауымдастықтар мен халықтың денсаулығын жалпы тұрғысынан қарастырады. Компаниялар қызметкерлерінің денсаулығы мен әл-ауқатын жақсарту мақсатында жұмыс орнындағы денсаулықты нығайту бағдарламаларын енгізіп келеді, сондай-ақ балалардың денсаулығы мен әл-ауқатын жақсарту үшін мектептерде де денсаулық сақтау қызметтері ұсынылуда.

Медицина мен медицина ғылымының рөлі

Қазіргі заманғы медицина көбінесе денсаулық сақтау жүйелерінде жүзеге асырылады. Заңдық, куәлік беру және қаржыландыру аясын жеке үкіметтер белгілейді, кейде халықаралық ұйымдар, мысалы, шіркеулер оны толықтырады. Кез келген денсаулық сақтау жүйесінің ерекшеліктері медициналық көмек көрсету жолына маңызды әсер етеді. Ежелгі заманнан бері христиандық ізгілікке берілген назар жүйелі медбикелік пен ауруханалардың дамуына себеп болды, ал католик шіркеуі бүгінде әлемдегі ең ірі мемлекеттік емес медициналық қызметтердің провайдері болып табылады. Дамыған индустриалды елдер (АҚШ-тан басқа) және көптеген дамушы елдер медициналық қызметтерді жалпыға бірдей денсаулық сақтау жүйесі арқылы ұсынады, оның мақсаты – барлық адамдарға медициналық көмекке қолжетімділікті кепілдік ету, бір төлемші жүйесі немесе міндетті жеке немесе кооперативтік медициналық сақтандыру арқылы. Бұл халықтың барлығына қажеттіліктеріне қарай медициналық көмекке қолжетімділігін қамтамасыз ету үшін жасалған. Қызмет көрсету жеке медициналық практикалар, мемлекеттік ауруханалар мен клиникалар немесе қайырымдылық ұйымдары арқылы, көбінесе олардың барлығының үйлесімділігі арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Көптеген тайпалық қоғамдар халықтың денсаулығына кепілдік бермейді. Мұндай қоғамдарда денсаулық сақтауды төлей алатындар ғана немесе өздерін сақтандырғандар (тікелей немесе еңбек шарты арқылы) немесе үкімет немесе тайпа қаржыландыратын көмекпен қамтылғандар ала алады. Ақпараттың ашықтығы – қызмет көрсету жүйесін анықтайтын тағы бір фактор. Аурулар, емдеулер, сапа және баға туралы ақпаратқа қол жеткізу пациенттердің/тұтынушылардың таңдауына және, демек, медицина қызметкерлерінің ынталандыруына үлкен әсер етеді. АҚШ-тың денсаулық сақтау жүйесі ашықтық жетіспеуі үшін сынға ұшыраса, жаңа заңнама оны көбірек ашықтыққа итермелеуі мүмкін. Ашықтық қажеттілігі мен пациенттердің құпиялылығы және ақпаратты коммерциялық пайда үшін пайдалану сияқты мәселелер арасында керіспірлік бар деп есептеледі.

Contemporary medicine is in general conducted within health care systems. Legal, credentialing and financing frameworks are established by individual governments, augmented on occasion by international organizations, such as churches. The characteristics of any given health care system have significant impact on the way medical care is provided. From ancient times, Christian emphasis on practical charity gave rise to the development of systematic nursing and hospitals and the Catholic Church today remains the largest non government provider of medical services in the world. Advanced industrial countries (with the exception of the United States) and many developing countries provide medical services through a system of universal health care that aims to guarantee care for all through a single payer health care system, or compulsory private or co operative health insurance. This is intended to ensure that the entire population has access to medical care on the basis of need rather than ability to pay. Delivery may be via private medical practices or by state owned hospitals and clinics, or by charities, most commonly by a combination of all three. Most tribal societies provide no guarantee of healthcare for the population as a whole. In such societies, healthcare is available to those that can afford to pay for it or have self insured it (either directly or as part of an employment contract) or who may be covered by care financed by the government or tribe directly. Transparency of information is another factor defining a delivery system. Access to information on conditions, treatments, quality, and pricing greatly affects the choice by patients/consumers and, therefore, the incentives of medical professionals. While the US healthcare system has come under fire for lack of openness, new legislation may encourage greater openness. There is a perceived tension between the need for transparency on the one hand and such issues as patient confidentiality and the possible exploitation of information for commercial gain on the other.

Жеткізу

Медициналық көмек көрсету негізгі, екінші және үшінші деңгейлі көмек түрлеріне жіктеледі. Негізгі медициналық көмек қызметтерін дәрігерлер, дәрігердің көмекшілері, тәжірибелі медбикелер немесе медициналық көмекке жүгінген науқаспен алғашқы байланысты қамтамасыз ететін басқа да денсаулық сақтау мамандары көрсетеді. Бұл көмек дәрігерлердің кеңселерiнде, емханаларда, зейнеткерлер үйлерiнде, мектептерде, үйге барып қызмет көрсету арқылы және науқастарға жақын жерлерде ұсынылады. Медициналық сапарлардың шамамен 90% негізгі медициналық көмек берушімен шешіледі. Оларға жедел және созылмалы ауруларды емдеу, профилактикалық көмек және барлық жастағы, екі жыныстағы адамдарға денсаулық сақтау туралы білім беру кіреді. Екінші деңгейлі медициналық көмек қызметтерін мамандар өз кеңселерiнде немесе клиникаларында, немесе жергілікті ауруханаларда, алғашқы медициналық көмек беруші бағыттап жіберген науқастарға көрсетеді. Бұл бағыттар пациенттерге мамандардың біліктілігі немесе олардың орындайтын процедуралары қажет болған жағдайларда беріледі. Оларға амбулаториялық және стационарлық қызметтер, шұғыл жәрдем бөлімдері, жансақтау медицинасы, хирургиялық қызметтер, физиотерапия, босану және еңбек бөлімдері, эндоскопия кабинеттері, диагностикалық зертханалар мен медициналық бейнелеу қызметтері, паллиативтік көмек орталықтары және т.б. кіреді. Кейбір негізгі медициналық көмек берушілер ауруханада жатқан науқастарға да көмек көрсетеді және екінші деңгейлі медициналық көмек орталығында босандыруды жүзеге асырады. Үшінші деңгейлі медициналық көмек мамандандырылған ауруханалар немесе аймақтық орталықтар арқылы ұсынылады, олар жергілікті ауруханаларда кеңінен қолжетімді емес диагностикалық және емдеу құралдарымен жабдықталған. Оларға травматологиялық орталықтар, күйік орталықтары, жаңа туған нәрестелерді күтіммен қамту бөлімдері, мүшелерді трансплантациялау, жоғары тәуекелді жүктілік, сәулелік онкология және т.б. кіреді. Қазіргі заманғы медициналық көмек ақпаратқа да тәуелді, ол көптеген денсаулық сақтау орталықтарында әлі де қағаз түрінде ұсынылады, бірақ қазіргі уақытта көбінесе электрондық түрде қол жетімді. Төмен кірісті елдерде заманауи медициналық көмек орташа адам үшін тым қымбат болуы мүмкін. Халықаралық денсаулық сақтау саясатын зерттеушілер осы аймақтарда қолжетімділікті қамтамасыз ету үшін «төлемдерді жоюды» ұсынды, бірақ олар жойылғаннан кейін де маңызды шығындар мен кедергілер сақталады. Рецепт жазу және таратуды бөлу – медицина және фармация салаларында дәрігердің медициналық рецептін беруімен фармацевттен тәуелсіздік принципі. Батыс әлемінде фармацевттерді дәрігерлерден бөлудің ғасырларға созған дәстүрі бар. Азия елдерінде дәрігерлердің дәрі-дәрмектерді де ұсынуы дәстүрлі.

Provision of medical care is classified into primary, secondary, and tertiary care categories. Primary care medical services are provided by physicians, physician assistants, nurse practitioners, or other health professionals who have first contact with a patient seeking medical treatment or care. These occur in physician offices, clinics, nursing homes, schools, home visits, and other places close to patients. About 90% of medical visits can be treated by the primary care provider. These include treatment of acute and chronic illnesses, preventive care and health education for all ages and both sexes. Secondary care medical services are provided by medical specialists in their offices or clinics or at local community hospitals for a patient referred by a primary care provider who first diagnosed or treated the patient. Referrals are made for those patients who required the expertise or procedures performed by specialists. These include both ambulatory care and inpatient services, Emergency departments, intensive care medicine, surgery services, physical therapy, labor and delivery, endoscopy units, diagnostic laboratory and medical imaging services, hospice centers, etc. Some primary care providers may also take care of hospitalized patients and deliver babies in a secondary care setting. Tertiary care medical services are provided by specialist hospitals or regional centers equipped with diagnostic and treatment facilities not generally available at local hospitals. These include trauma centers, burn treatment centers, advanced neonatology unit services, organ transplants, high risk pregnancy, radiation oncology, etc. Modern medical care also depends on information – still delivered in many health care settings on paper records, but increasingly nowadays by electronic means. In low income countries, modern healthcare is often too expensive for the average person. International healthcare policy researchers have advocated that "user fees" be removed in these areas to ensure access, although even after removal, significant costs and barriers remain. Separation of prescribing and dispensing is a practice in medicine and pharmacy in which the physician who provides a medical prescription is independent from the pharmacist who provides the prescription drug. In the Western world there are centuries of tradition for separating pharmacists from physicians. In Asian countries, it is traditional for physicians to also provide drugs.

Халық денсаулығының рөлі

Қоғамдық денсаулық сақтау – «аурудың алдын алу, өмірді ұзарту және денсаулықты қоғамның, ұйымдардың, мемлекеттік және жеке тұлғалардың, қауымдастықтардың және жеке адамдардың ұйымдасқан күш-жігері мен хабардар таңдаулары арқылы нығайтудың ғылымы мен өнері» деп сипатталады. Ол халық денсаулығын талдау негізінде, қоғамның жалпы денсаулығына қауіп төндіретін факторлармен айналысады. Зерттелетін халықтың саны ондаған адамнан бастап, бірнеше континенттің барлық тұрғындарына дейін (мысалы, пандемия кезінде) жете алады. Қоғамдық денсаулық сақтаудың көптеген тармақтары бар, бірақ олардың ішінде эпидемиология, биостатистика және денсаулық сақтау қызметтері сияқты салааралық категориялар ең көп кездеседі. Экологиялық денсаулық, қауымдық денсаулық, мінез-құлқы денсаулығы және кәсіби денсаулық та қоғамдық денсаулықтың маңызды салалары болып табылады. Қоғамдық денсаулық сақтау шараларының негізгі мақсаты – аурулардың, жарақаттардың және басқа да денсаулық проблемаларының алдын алу және басқару, сондай-ақ жағдайларды қадағалау, салауатты мінез-құлықты, қауымдастықтарды және (адам денсаулығына қатысты мәселелерде) ортаны қолдау. Оның мақсаты – білім беру бағдарламаларын іске қосу, саясатты әзірлеу, қызметтерді ұйымдастыру және зерттеулер жүргізу арқылы денсаулық проблемаларының пайда болуын немесе қайталануын болдырмау. Көп жағдайда, ауруды емдеу немесе патогенді бақылауда ұстау, оның басқаларға таралуын болдырмау үшін маңызды болады, мысалы, індет кезінде. Емдеу бағдарламалары және жұқпалы аурулардың таралуын тоқтату үшін презервативтерді тарату – бұл қоғамдық денсаулық сақтаудың кең таралған профилактикалық шаралары, сондай-ақ вакцинацияны және презервативтерді қолдануды насихаттау (соның ішінде оларға қарсылықты жеңу) бойынша білім беру кампаниялары да осыған жатады. Қоғамдық денсаулық сақтау елдің әртүрлі аймақтарындағы, кейде континенттегі немесе әлемдегі денсаулықтың теңсіздіктерін азайту үшін де шаралар қабылдайды. Мұнда жеке адамдар мен қауымдастықтардың денсаулық сақтауға қолжетімділігіндегі қаржылық, географиялық немесе әлеуметтік-мәдени шектеулер маңызды мәселе болып табылады. Қоғамдық денсаулық сақтау жүйесінің салаларына ана мен бала денсаулығы, денсаулық сақтау қызметтерін басқару, төтенше жағдайларға жауап беру, жұқпалы және созылмалы аурулардың алдын алу және бақылау кіреді. Қоғамдық денсаулық сақтау бағдарламаларының оң әсері кеңінен мойындалған. Қоғамдық денсаулық сақтау арқылы әзірленген саясат пен шаралардың нәтижесінде 20-шы ғасырда нәрестелер мен балалардың өлім-жітімі азайды және әлемнің көп бөлігінде өмір сүру ұзақтығы арта түсті. Мысалы, 1900 жылдан бері американдықтардың өмір сүру ұзақтығы отыз жылға, ал 1990 жылдан бері бүкіл әлем бойынша алты жылға ұлғайған деп есептеледі.

Public health has been described as "the science and art of preventing disease, prolonging life and promoting health through the organized efforts and informed choices of society, organizations, public and private, communities and individuals." It is concerned with threats to the overall health of a community based on population health analysis. The population in question can be as small as a handful of people or as large as all the inhabitants of several continents (for instance, in the case of a pandemic). Public health has many sub fields, but typically includes the interdisciplinary categories of epidemiology, biostatistics and health services. environmental health, community health, behavioral health, and occupational health are also important areas of public health. The focus of public health interventions is to prevent and manage diseases, injuries and other health conditions through surveillance of cases and the promotion of healthy behavior, communities, and (in aspects relevant to human health) environments. Its aim is to prevent health problems from happening or re occurring by implementing educational programs, developing policies, administering services and conducting research. In many cases, treating a disease or controlling a pathogen can be vital to preventing it in others, such as during an outbreak. Vaccination programs and distribution of condoms to prevent the spread of communicable diseases are examples of common preventive public health measures, as are educational campaigns to promote vaccination and the use of condoms (including overcoming resistance to such). Public health also takes various actions to limit the health disparities between different areas of the country and, in some cases, the continent or world. One issue is the access of individuals and communities to health care in terms of financial, geographical or socio cultural constraints. Applications of the public health system include the areas of maternal and child health, health services administration, emergency response, and prevention and control of infectious and chronic diseases. The great positive impact of public health programs is widely acknowledged. Due in part to the policies and actions developed through public health, the 20th century registered a decrease in the mortality rates for infants and children and a continual increase in life expectancy in most parts of the world. For example, it is estimated that life expectancy has increased for Americans by thirty years since 1900, and worldwide by six years since 1990.

Өзін-өзі күту әдістері

Жеке денсаулық адамның өз денсаулығына қатысты белсенді, пассивті және көмекші сигналдарды байқауына және қабылдауына ішінара байланысты. Бұл аурудың алдын алу немесе оның әсерін азайтуға бағытталған жеке шараларды қамтиды, әдетте созылмалы жағдайлар үшін, интегративті күтім арқылы. Оларға жұқпалы аурулар мен сырқаттарды болдырмау үшін жеке гигиена шаралары да жатады, мысалы, қолды сабынмен жуу, тістерді тазалау және тіс жіп қолдану, тағамды қауіпсіз сақтау, дайындау және пайдалану сияқты көптеген амалдар. Күнделікті өмірдегі жеке бақылаулардан алынған мәліметтер – мысалы, ұйқы режимі, дене жаттығулары, тамақтану және қоршаған ортаның ерекшеліктері туралы ақпарат – жеке шешімдер мен іс-әрекеттерді (мысалы, «Мен таңертең шаршап оянамын, сондықтан басқа жастыққа ауысып көрейін») және сондай-ақ клиникалық шешімдер мен емдеу жоспарларын (мысалы, аяқ киімі әдеттегіден тар екенін байқаған пациент сол жақ жүрек жеткіліксіздігінің күшеюіне тап болуы мүмкін және сұйықтық артығын азайту үшін диуретиктер қабылдауы қажет болуы мүмкін) анықтау үшін пайдаланылуы мүмкін. Жеке денсаулық адамның әлеуметтік өміріне де ішінара байланысты. Близгі қарым-қатынастарды сақтау, еріктілікпен айналысу және басқа да әлеуметтік іс-шаралар жақсы психикалық денсаулықпен және ұзақ өмір сүрумен байланысты. АҚШ-та 70 жастан асқан адамдар арасында жүргізілген зерттеуде, физикалық денсаулығына қарамастан, еріктілікпен айналыспаған адамдармен салыстырғанда, жиі еріктілікпен айналысу өлім қаупін азайтатыны анықталды. Сингапурдан жасалған тағы бір зерттеуде ерікті зейнеткерлердің когнитивтік көрсеткіштері айтарлықтай жақсы, депрессиялық белгілері аз және зейнеткерлікке шыққан, бірақ еріктілікпен айналыспаған адамдарға қарағанда психикалық денсаулығы мен өмірге қанағаттанғандығы жоғары болды. Ұзаққа созылған психологиялық стресс денсаулыққа кері әсер етеді және қартаюмен байланысты когнитивтік бұзылулардың, депрессиялық аурулардың және сырқаттардың дамуының факторы ретінде қарастырылады. Стресс-менеджмент – стрессті азайту немесе оған төзімділікті арттыруға бағытталған әдістерді қолдану. Салқындату техникалары – стрессті жеңілдету үшін қолданылатын физикалық әдістер. Психологиялық әдістерге когнитивтік терапия, медитация және позитивті ойлау жатады, олар стреске реакцияны азайтуға көмектеседі. Мәселелерді шешу және уақытты басқару сияқты қажетті дағдыларды жетілдіру, белгісіздікті азайтады және сенімділікті арттырады, бұл осы дағдыларды қолдану қажет болатын жағдайларға реакцияны да азайтады.

Personal health depends partially on the active, passive, and assisted cues people observe and adopt about their own health. These include personal actions for preventing or minimizing the effects of a disease, usually a chronic condition, through integrative care. They also include personal hygiene practices to prevent infection and illness, such as bathing and washing hands with soap; brushing and flossing teeth; storing, preparing and handling food safely; and many others. The information gleaned from personal observations of daily living – such as about sleep patterns, exercise behavior, nutritional intake and environmental features – may be used to inform personal decisions and actions (e. g., "I feel tired in the morning so I am going to try sleeping on a different pillow"), as well as clinical decisions and treatment plans (e. g., a patient who notices his or her shoes are tighter than usual may be having exacerbation of left sided heart failure, and may require diuretic medication to reduce fluid overload). Personal health also depends partially on the social structure of a person's life. The maintenance of strong social relationships, volunteering, and other social activities have been linked to positive mental health and also increased longevity. One American study among seniors over age 70, found that frequent volunteering was associated with reduced risk of dying compared with older persons who did not volunteer, regardless of physical health status. Another study from Singapore reported that volunteering retirees had significantly better cognitive performance scores, fewer depressive symptoms, and better mental well being and life satisfaction than non volunteering retirees. Prolonged psychological stress may negatively impact health, and has been cited as a factor in cognitive impairment with aging, depressive illness, and expression of disease. Stress management is the application of methods to either reduce stress or increase tolerance to stress. Relaxation techniques are physical methods used to relieve stress. Psychological methods include cognitive therapy, meditation, and positive thinking, which work by reducing response to stress. Improving relevant skills, such as problem solving and time management skills, reduces uncertainty and builds confidence, which also reduces the reaction to stress causing situations where those skills are applicable.

Кәсіби

Қауіпсіздік тәуекелдерінен өзге, көптеген жұмыстар ауру, сырқат және басқа да ұзақ мерзімді денсаулық проблемаларына да қауіп тудырады. Кәсіби аурулардың ең көп таралған түрлерінің қатарында пневмокониоздың әртүрлі формалары бар, оның ішінде силикоз және көміршілердің пневмокониозы (қара өкпе ауруы). Астма – көптеген жұмысшылардың денсаулығына қауіп төндіретін тағы бір тыныс алу ауруы. Жұмысшылар экзема, дерматит, қышыма, күн күйігі және тері қатерлі ісіктері сияқты тері ауруларына да ұшырауы мүмкін. Басқа маңызды кәсіби ауруларға карпальді туннель синдромы және қорғасынмен улану жатады. Дамыған елдерде қызмет көрсету саласындағы жұмыс орындарының көбеюімен бірге, көптеген жұмыстар отырықшы болып келеді, бұл өндіріс және алғашқы сектормен байланысты денсаулық проблемаларынан өзгеше мәселелер тудырады. Көптеген елдерде семіздік деңгейінің өсуі және стресс пен шамадан тыс жұмыс жүктемесі сияқты қазіргі заманғы мәселелер жұмыс пен денсаулық арасындағы байланысты одан әрі күрделендірді. Көптеген үкіметтер еңбек денсаулығын әлеуметтік мәселе деп қарастырады және жұмысшылардың денсаулығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін мемлекеттік ұйымдар құрды. Мысалы, Ұлыбританияның Денсаулық және қауіпсіздік басқармасы, ал АҚШ-та Еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау жөніндегі Ұлттық институт (кәсіби денсаулық және қауіпсіздік саласында зерттеулер жүргізеді) және Еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау басқармасы (жұмысшылардың қауіпсіздігі мен денсаулығына қатысты реттеу және саясатты жүзеге асырады).