Кіріспе

Қате тасталған, тиісті емес жерге төгілген қалдықтар. Қоқыс – рұқсатсыз, қолайсыз жерге дұрыс емес тасталған қалдықтар. "Қоқыс" сөзін етістік ретінде де қолдануға болады: қоқыс тастау – алюминий банкалар, қағаз стақандар, тағам қаптамалары, картон қораптар немесе пластик бөтелкелер сияқты, көбінесе адам жасаған заттарды жерге тастап, оларды ұзақ мерзімге немесе басқа біреулер тастауы үшін қалдыру. Ірі және қауіпті қоқыстар, мысалы, шиналар, электр құралдары, электроника, батареялар және ірі өнеркәсіптік контейнерлер кейде оқшауланған жерлерде, мысалы, ұлттық орман шаруашылығы және басқа да қоғамдық жерлерде төгіледі. Қоқыс – адамның қоршаған ортаға тигізетін әсерінің бір түрі және көптеген елдерде маңызды экологиялық проблема болып табылады. Қоқыс қоршаған ортада ұзақ уақыт сақталып, содан кейін ыдырайды және әлемдік мұхиттарға үлкен қашықтықтарға тасымалданады. Қоқыс өмір сапасына әсер етеді. Дүние жүзінде ең көп тасталатын зат – темекі мүжігі, одан жыл сайын 4,5 триллион данасы тасталады. Темекі мүжігінің толық ыдырауына қажетті уақыт 5 жылдан 400 жылға дейін ауысады.

Себептер

Қасақана қоқыс тастаудан басқа, АҚШ жолдарындағы қоқыстың шамамен жартысы кездейсоқ немесе бейсалы қоқыстан тұрады, көбінесе дұрыс бекітілмеген қоқыстан, қайта өңдеу жинау көліктері мен пикаптардан түсетін қалдықтар. Халық саны, көлік тығыздығы және қалдықтарды жою орындарына жақындығы – қоқыс тастау деңгейінің жоғарылауымен байланысты факторлар. Заңсыз төгілген қауіпті қалдықтар, материалды белгіленген орындарға тастау құнына байланысты болуы мүмкін: кейбір орындар қауіпті материалды қабылдау үшін ақы алады. Қауіпті қалдықтарды қабылдайтын жақын жердегі мүмкіндіктердің болмауы оны пайдаланудан жаңқауға себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар, қауіпті қалдықтарды дұрыс тастауға қатысты заңдарды білмеу, оларды бұрыс тастауға әкелуі мүмкін. Голландиялық VROM ұйымы жүргізген зерттеуге сәйкес, адамдардың 80% «әркім көшеде бір қағаз, банка немесе басқа да нәрсе тастайды» дейді. 12-24 жас аралығындағы жастар орташа (голландиялық немесе бельгиялық) адамнан көбірек қоқыс тастайды; қоқыс тастауға бейім адамдардың тек 18% 50 жастан асқан. Алайда, 2010 жылы АҚШ-тағы Мэн, Нью-Гэмпшир және Вермонт штаттарында жүргізілген қоқыс тастау туралы сауалнама, 55 және одан асып кеткен жастағы қоқыс тастаушылардың үлесі 5% төмен екенін көрсетті. Сол зерттеуде қоқыс тастаушылардың 78% еркек екені анықталды. Заңды орындаудың немқұрайлылығы немесе кешірімділігі қоқыс тастауға ықпал етеді. Басқа себептерге ыңғайсыздық, өз құқығына сену және экономикалық жағдайлар жатады. Пенсильваниядағы төгілулер туралы сауалнама, заңсыз төгілулердің көп бөлігі муниципалды қоқыс тасымалы жоқ округтерде орын алғанын көрсетті. Осы есепте сондай-ақ, үйдің алдында қоқыс тастау және қайта өңдеу қызметінің болмауы, заңды орындаудың жеткіліксіздігі және әдет-ғұрыптар да себеп болуы мүмкін деп айтылған. Қоқыстың болуы одан да көп қоқыс тастауға шақырады.

Екі сатылы процесс моделі

Қоқыс тастау мінез-құлқының екі сатылы моделі адамдардың қоқыс тастаудың әртүрлі тәсілдерін сипаттайды. Бұл модельді Крис Сибли мен Джеймс Лю ұсынған, ол қоқыстың екі түрін ажыратады: белсенді және пассивті. Теория нақты бір ортада қоқысты азайтуға бағытталған әртүрлі шараларды түсіну үшін маңызды. Теорияға сәйкес, барлық жағдайлар тең болғанда, пассивті қоқыс тастау екі психологиялық процеске байланысты өзгеріске кедері келтіреді: 1. жауапкершіліктің таралуы, ол адамның қоқысты қоршаған ортаға тастауы мен аумақтан кетуі арасындағы уақыттың ұзаруымен бірге артады, және 2. ұмыту, ол да адамның қоқысты қоршаған ортаға тастауы мен аумақтан кетуі арасындағы уақыттың ұзаруымен қатар жүреді.

Өмірлік цикл

Қоқыс ұзақ уақыт бойы көзге көріне береді, содан кейін бірте-бірте ыдырайды, ал конденсацияланған шыныдан, пенопласттан немесе пластиктен жасалған кейбір заттар миллион жылдан астам уақыт бойы қоршаған ортада қалуы мүмкін. Әдетте, жаңбыр суы арқылы тасымалданатын қоқыстың 18 пайызы жергілікті өзендерге, салаларға және су жолдарына жетеді. Жиналмаған қоқыс жиналып, өзендерге, шығанақтар мен сағаларға ағып кетуі мүмкін. Мұхиттағы қоқыс жағажайларға шайылып немесе Ұлы Тынық мұхиты қоқыс аймағы сияқты мұхит айналымдарында жиналады. Теңіз қалдықтарының 80 пайызы құрлықтағы көздерден келеді. Жиналған қоқыстың бір бөлігін қайта өңдеуге болады, бірақ нашарлаған қоқысты қайта өңдеу мүмкін емес, ол ақырында уытты лайға айналады. Жиналған қоқыстың көп бөлігі полигонға тасымалданады.

Әсерлер

Қоқыс адамдар мен қоршаған ортаға түрлі зиян келтіруі мүмкін.

Адамға әсері

Қауіпті заттар шиналар мен басқа да заңсыз тасталған қоқыстардың ішінде болып, су көздеріне сіңіп, топырақты ластауы және ауаны қалпына келтірмейтіндей етіп бұзуы мүмкін. Шиналар – ең көп тасталатын қауіпті қалдықтар. 2007 жылы АҚШ-та 262 миллион шина өндірілді. 38 штаттың заңдарында бүтін шиналарды полигонға тастауға тыйым салынған. Осы тасталған шиналардың көп бөлігі заңсыз түрде мемлекеттік жерлерге төгіледі. Шиналар жәндіктердің, оның ішінде адамға ауру жұқтыратын жәндіктердің көбею ортасына айналуы мүмкін. Тұншықтырған суда көбейетін масалар Батыс Нил вирусын және безгекті таратады. Кеміргіштер жиналған шиналарға ұя салады және Хантавирус сияқты ауруларды жұқтыруы мүмкін. Тасталған қауіпті заттар, химиялық заттар, шиналар, өткір қалдықтар және қоқыстан пайда болған патогендер адамдарға жазатайым зиян келтіруі мүмкін. Қоқыс экономикаға да елеулі шығын әкеледі. АҚШ-та қоқысты тазалаудың бір тоннасы жүздеген долларға түседі, бұл қоқысты кәдеге жарату құнынан он есе артық, ал жалпы шығын жылына шамамен 11 миллиард долларға жетеді.

Жабайы табиғаттағы жануарларға әсері

Жануарлар өздерінің табиғи ортасында қоқысқа түсіп немесе уланып қалуы мүмкін. Сигарет тұмсықтары мен фильтрлер жануарлар дүниесі үшін қауіпті, олар балықтардың, құстардың және киттердің асқазанында табылған, оларды тамақ деп жаңылысқан. Сонымен қатар, жануарлар қоқысқа ілігіп, қатты қиналуы мүмкін. Мысалы, сусын банкаларын бірге ұстап тұратын пластик жануарлардың мойнына оралып, өскен сайын оларды тұншықтыруы мүмкін. Иттердің, мысықтардың және басқа да кішкентай сүтқоректілердің лапаларын кесіп жарақататтаған сынған шыны сияқты жағдайларда да жануарлар қоқыстан зардап шегуі мүмкін.

Басқа әсерлер

Көп мөлшердегі органикалық қалдықтар судың ластануына және балдырлардың өрбуіне себеп болуы мүмкін. Өрт сөндірілмеген темекілер тасталып қалған жағдайда өртке әкелуі де мүмкін.

Ауқымы

Қоқыс – әлемнің көптеген елдеріндегі экологиялық проблема. Дамып келе жатқан елдерде осы мәселені шешуге қажетті ресурстар жеткіліксіз болса, батыс елдерінің тұтынуға негізделген экономикалары бір рет қолданылатын тауарларды көп пайдалануының нәтижесінде, жан басына шаққандағы қоқыс мөлшері көбірек болады.

Брендті шөп

Бірқатар сенімді зерттеулер көрсеткендей, жылдам тамақ қаптамасы – ең көп кездесетін қоқыстың бірі, ал Макдоналдс – ең көп таралған қоқыс бренді, оның үстіне оны дұрыс тастау туралы ескертулер болғанымен, мысалы, Рональд Макдональдтың "тазалықты сақтайтын адам" белгісі бар. 2013 жылы Keep Britain Tidy ұйымының мәліметінше, Cadbury шоколад қаптамалары, Walkers чиптерінің қаптары және Coca-Cola банкалары Ұлыбритания көшелерінде ең көп кездесетін үш брендтің ішінде болды.

Қоқыс жәшіктері

Жергілікті билік органдары қоғамдық қоқыс контейнерлерін немесе көшедегі қоқыс жәшіктерін қоқысты жинау және тастау үшін ыңғайлы орын ретінде ұсынады. Көбінесе жалпы қоқысқа және қайта өңдеуге арналған опциялар да қарастырылады. Жергілікті кеңестер қоқысты жинап, оны қайта пайдалануға немесе қайта өңдеуге жібереді. Дегенмен, осы тәсілде кейбір мәселелер бар: егер жәшіктер үнемі тазартылмаса, олар толып кетеді және қоқыстың көбеюіне ықпал етеді. Кейбір жергілікті билік органдары тек жәшіктерге салынған қоқысқа ғана жауапкершілік тартады, соның салдарынан қоқыс проблемасы шешілмейді. Адамдар қоқыс тастауға ыңғайсыз жайғастырылған жәшіктердің себепкер екенін айтуы мүмкін. Қауіпті заттар көбінесе жәшіктерге дұрыс тасталмайды, сондай-ақ олар қоқыс іздеушілерді қыбырлатады.

Тазалау

Еріктілер, кейде жеке немесе ұйымдар арқылы үйлестіріліп, қоқысты жинап, оны жояды. Тазалау шаралары ұйымдастырылуы мүмкін, онда қатысушылар белгілі бір аумақты тізбектей аралап өтіп, ешқандай қоқыс қалдырмауға тырысады. Ұйымдар қоқысты тазалау іс-шараларын насихаттауы мүмкін, сондай-ақ қоқыс тастауды болдырмау үшін жеке медиа кампанияларын жүргізе алады. Солтүстік Америкада "Жолды асырау" бағдарламалары танымал, онда компаниялар мен ұйымдар жолдың белгілі бір бөлігін тазалауға міндеттенеді. Keep America Beautiful 1998 жылдан бері бүкіл ел бойынша 20 000-нан астам қауымдастықта "Ұлы Америка тазалауы" атты қоқыс жинау акцияларын өткізіп келеді. Жер күні тазалаулары 1970 жылдан бері бүкіл әлемде өткізіліп келеді. 2019 жылы Earth Day Network, Keep America Beautiful және National Cleanup Day бірлесіп, бүкіл ел бойынша алғашқы Жер күні тазалауын ұйымдастырды. Тазалау шаралары 50 штат, 5 АҚШ территориясы, 5300 орында өткізілді және 500 000-нан астам еріктілер қатысты. Сауда, кеңсе және өнеркәсіптік объектілерде қоқыс жинауға арналған күтім бағдарламалары бар. Бұл қызметті мүлік иелері өздері ұйымдастыруы немесе мүлік басқару компаниялары иесінің атынан әрекет ете отырып, әртүрлі қызмет провайдерлерімен келісімшарт жасауы мүмкін. Қоқыс жинау жұмысы қарапайым қол құралдарын пайдалана отырып, жаяу жүргізіледі. Жұмысшы тротуарлар, тұрақтар және көгалдарды аралап, қоқыс жинау құралына қоқыс материалдарын жинап алады. Жиналған заттар жұмыс орнындағы қоқыс контейнеріне төгіледі. Киваюда, Кения аралда, жиналған қоқыстың бір бөлігі (каптал аяқ киімдері) өнер туындыларын жасау үшін қолданылады, содан кейін олар сатылады.

Қалдық тұзақтары

Құқыс тұзақтары кәріз сулары су жолдарына құйылар кезде қоқысты ұстау үшін қолданылуы мүмкін. Дегенмен, құқыс тұзақтары тек ірі немесе су бетінде қалқып жүзетін қоқысқа ғана тиімді және оларды күтіп ұстау қажет. Жақында өткізілген су алабындағы қоқыс туралы зерттеу көшедегі қоқыстың және кәріз суларындағы қоқыстың құрамының ерекшеленетінін көрсетті.

Демпинг орындарын бақылау

Технологияны пайдаланып, қоқыс төгуге бейім аймақтарды бақылауға бағытталған күш-жігер көбейіп келеді. Жапонияда географиялық ақпараттық жүйелер (ГИС) қолданылып, жер сипаттамаларына сүйене отырып, қоқыс төгілген аймақтар картаға түсірілді. Тағы бір зерттеуде спутниктік суреттер арқылы мүмкін болатын заңсыз қоқыс төгу орындары анықталды.

Контейнерлік депозиттер туралы заңнама

Контейнерлерді сақтау туралы заңнама қоқыс тастауды азайтуға және жергілікті қайта өңдеу бағдарламалары арқылы оларды жинауға ынталандыруға бағытталған, әсіресе алюминий банкалары, шыны және пластик бөтелкелер үшін. Нью-Йоркте пластик су бөтелкелерін де қамтитын кеңейтілген бөтелке заң жобасы қайта өңдеу деңгейін арттырып, 2010 жылы мемлекеттік жалпы қорға иеленбеген салымдардан 120 миллион доллар кіріс әкелді. Германия мен Нидерланды сияқты бірқатар елдерде контейнерлерді және пластик бөтелкелерді сақтауға арналған заңнама қабылданды. Бельгияның кейбір аймақтары да мұндай заңнаманы қабылдауды қарастырып жатыр. Адамдар осы типтегі қалдықтардан ақшалай сыйлық ала алады. Нәтижесінде Германияда жол бойында банкaлар мен пластик бөтелкелерге енді кездесу қиын. Нидерландыда жаңа заң күшіне енгеннен кейін қоқыс мөлшері айтарлықтай азайды және пластик бөтелкелердің 95%-ы қайта өңделеді. Крис Сник пікірінше, контейнерлік сақтау заңнамасы бар елдерде қалдықтарды жинаудан түсетін табыс қаржылық жағынан тиімді болуы мүмкін: ол 1 сағат ішінде 108 банкa мен 31 пластик бөтелке жинап, 13,90 евро (бір банкa/пластик бөтелке үшін 0,10 евро) тапқан. Қарама-қарсылық ретінде, мысалы, тек алюминий құны қайтарылатын елдерде 139 банкaдан тек 1,72 евро (әр банкa үшін 0,0124 евро; бір банкaда 15 грамм алюминий бар деп есептесек, алюминийдің сынығы 0,8267 евро/кг бағасында) түседі.

Қоқысқа қарсы кампаниялар

Көптеген топтар бар, олардың мақсаты - халықтың санасын арттыру және тазалау акцияларын қоса алғанда, науқандар жүргізу. АҚШ-та қоқысқа қарсы науқандарды ұйымдастыратын бірнеше ұйым бар. Keep America Beautiful 1953 жылы құрылды және оның серіктесі Ad Council 1947 жылы таныстырған "litterbug" сөзін таратуға көмектесті. Кем дегенде 38 штат жоғары деңгейдегі, үкімет тарапынан мойындалған ұрандарды пайдаланады, олардың ішінде: "Техаспен ойнамаңыз"; "Нью-Йоркті тазалайық"; "Калифорнияны қоқыстамаңыз"; "Флоридамен мақтанышпен өмір сүріңіз"; "Айованың сұлулығын сақтайық". Австралияда "Австралияны тазалау күні" көптеген ірі австралиялық компаниялар, фирмалар және еріктілер тарапынан қолдауға ие. Қоқысқа қарсы ұйымдардың қатарында 1963 жылы құрылған "Австралияны әдемі ұстау" ұйымы бар. Ол "Do the Right Thing" танымал науқанын жасады, ал оның "Үлгілі қалалар" конкурсы азаматтық мақтанышпен қатысты өте бәсекелестік шара ретінде кеңінен танылды. Keep Britain Tidy – бұл Ұлыбританияның қоршаған ортаны қорғау жөніндегі қайырымдылық қоры жүргізетін британдық науқан, оның қаржыландыруына Ұлыбритания үкіметі де үлес қосады.

Тарих

Адамзат тарихы бойында адамдар керексіз заттарды көшелерге, жол жиегіне, шағын жергілікті полигонға немесе көбінесе шалғай жерлерге тастаған. 19-ғасырдың ортасы мен соңында қалаларда реформалар жүргізілгенге дейін санитария үкіметтің басымдығы болған жоқ. Қоқыстың көбеюі аурулардың таралуына әкеп соқты. Көшеде қоқыс тастауға қарсы заңнама ежелгі Грецияда болған сияқты, мұны Парос аралында табылған жол көрсеткіші дәлелдейді, онда "Кім көшеге қоқыс тастаса, оны талап етуші кез келген адамға 51 драхма төлейді" деп жазылған. АҚШ-та пайда болатын қалдықтардың артуын шешу үшін 1965 жылы қатты қалдықтарды жою туралы заң қабылданды. 1976 жылы Федералды үкімет қатты қалдықтарды жою туралы заңға түзетулер енгізіп, Ресурстарды сақтау және қалпына келтіру туралы заңды (RCRA) жасады, ол қауіпті материалдарды дұрыс өңдеуге "бастауынан соңына дейін" деген қағиданы талап етеді. RCRA Қоршаған ортаны қорғау агенттігіне (EPA) қауіпті қалдықтарды дұрыс жоюды реттеу және қадағалау өкілеттігін береді. Көптеген елдерде заңмен тұрмыстық қауіпті қалдықтарды әдеттегі қоқысқа жібермей, арнайы орында жинау қажет. Тұрмыстық қауіпті қалдықтарға бояулар мен еріткіштер, химиялық заттар, шамдар, люминесцентті шамдар, аэрозольді баллоншалар, бір рет қолданылатын батареялар, сондай-ақ тыңайтқыштар, пестицидтер, гербицидтер және инсектицидтер сияқты аулаға арналған өнімдер жатады. Бұған қоса, үйде пайда болған медициналық қалдықтар да қауіпті қалдықтар саналады және оларды дұрыс жою қажет.