Кіріспе

Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі Саратов облысындағы кәсіпорындардың қоқыс тастайтын орындары мен қоймаларында 24 миллион тонна өнеркәсіптік қалдықтар орналасқан: 1-қауіп класы – 3,5 мың тонна; ("Танталус", "Еңбек байрағы", "SAZ", "АИТ", "ЭЛМАШ", "СЕПО"), 2-қауіп класы – шамамен 5 мың тонна; 3-қауіп класы – шамамен 3 миллион тонна; 4-қауіп класы – шамамен 21 миллион тонна. 1998 жылы аймақта 1–4 қауіптілік сыныптағы шамамен 1,5 миллион тонна өнеркәсіптік қалдықтар, 2 миллион тонна қатты тұрмыстық қалдықтар пайда болды. 1997 жылмен салыстырғанда өнеркәсіптік қалдықтардың жалпы көлемі 11%-ға төмендеді, бұл өндіріс көлемінің азаюымен байланысты. Саратовтағы АИТ зауыты – ерекше қауіпті кәсіпорын, ол тек өз аумағын ғана емес, сонымен қатар іргелес тұрғын үй аумағын да ластайды. Бұл кәсіпорын ұзақ уақыт бойы Александр ауылының қоқыс тастауына никель және кадмий бар өндірістік қалдықтарды шығарып келді. Балкаводағы "Иргиз" АҚ-ның өндірістік қызметінен 19 миллион тоннадан астам (жобалық қуаты 10,84 миллион тонна) фосфогипс жинақталды. Мұнда ластану деңгейі фосфаттар, хлоридтер, темір, аммиак және нитраттар үшін ең жоғары рұқсат етілген концентрациядан он есе жоғары. Ең өткір мәселелердің бірі – техникалық және тұрмыстық қоқыстарды жинау және жою мәселесі. Рұқсатсыз қоқыс тастайтын жерлердің саны артып келеді. Бүгінгі күні муниципалдық бірліктер мен Саратов облысының Үкіметі тарапынан ешқандай бақылау жүргізілмейді. Бірден-бір шара – Саратов облысының қоғамдық ұйымдарының бастамасымен және көктем мен күзде өткізілетін "субботниктер" арқылы муниципалитеттер аумағында бір реттік қоқыс жинау.

Атмосфераның экологиялық жағдайы

Саратов кәсіпорындары жыл сайын атмосфераға 50 миллион тоннаға дейін зиянды заттар шығарады. Оларға көміртек монооксиді, азот оксидтері, күкірт диоксиді, көмірсутектер, альдегидтер, ауыр металдар, аммиак және атмосфералық шаң жатады. Антропогенді аэрозольдік ластанудың негізгі көздері – көмірді пайдаланатын жылу-электр станциялары (ЖЭС). Көмірді өртеу, цемент өндірісі және шойынды қорыту процестері атмосфераға жылына барлығы 170 миллион тонна шаң шығарады. 2011 жылы Саратов ауаның ластану деңгейі аса жоғары қалалардың Ресей тізімінен алынып тасталды.

Сейсмикалық белсенділік

Бұл аймақта тарихи және қазіргі заманғы жер сілкіністері белгілі. Аймақ аумағындағы сейсмикалық белсенділік деңгейі Ресей Федерациясы аумағының жалпы сейсмикалық аймақтандыруының ресми жарияланған картасына (OSR 97 C) сәйкес, Медведев–Спонхейер–Карник шкаласы бойынша 7 балға дейін қоса алғандағы жер сілкінісінің болу ықтималдығымен анықталады.

Тарихқа дейінгі кезең

Саратов облысының аумағында палеолит дәуірінде Арияш Новобурасский ауданының жанындағы және Озинский ауданы Неприхин елді мекенінің жанындағы тұрақтар табылды. Хлопков Бугор қорымынан табылған екі ер адамның бас сүйегі энеолит дәуіріне жатады. Красноармейский ауданындағы Паницкий 6Б обасының жасы IV мыңжылдықтың соңы – III мыңжылдықтың басына дейін саналады. Хвалинск қаласынан энеолиттік Хвалинск мәдениеті (б.з.д. V-IV мыңжылдықтар) аталды.

Алтын Орда және Қазан хандығы

XIII ғасырдың ортасында моңғолдар басып алған түрлі елдерден әкелінген тұтқындар қазіргі Саратов облысы аумағында Алтын Орданың ең алғашқы және ірі қалаларының бірі – Увек қаласын салған (Марко Поло 1262 жылы қалаға келген венециялықтар туралы айтады). 1334 жылы араб саяхатшысы Ибн Батута Укек қаласына сапар шегіп, оның "орташа өлшемді, бірақ сәнді салынған, мол мүмкіндіктері бар және аязды суық" екенін жазған. XIV ғасырдың соңында қала Тамерлан тарапынан қиратылған. Келесі 200 жыл бойында даланың азат аймақтарында ноғайлар, одан кейін калмактардың көшпелі лагерлері, казактар және орыс монастырьларының балық аулау артельдері сирек кездесетін халықты құрады. Осы уақытта Алтын Орданың ыдырауынан кейін, 1552 жылы Ресей патшасы Иван IV жаулап алған Қазан улусының жерінде Қазан хандығы құрылды.

Ресей патшалығы және Ресей империясы

1708 жылы Қазанды басып алғаннан кейін және Петр I жүргізген аумақтық-мемлекеттік реформадан соң, жаулап алынған Қазан хандығы Ресей мемлекетімен біріккен, формалды түрде тәуелсіз Қазан патшалығына айналды. 1708 жылы Қазан патшалығы Қазан губернаторлығы болып қайта құрылды. 1717 жылы одан Астрахан губернаторлығы бөлініп шықты. 1769 жылдың 25 желтоқсанында Астрахан губернаторлығының құрамында Саратов провинциясы құрылды. 1780 жылдың 11 қаңтарында Екатерина II Астрахан губернаторлығының солтүстік аудандарынан (Саратов, Хвалинск, Вольск, Кузнецк, Сердобск, Аткарск, Петровск, Балашов және Камышинск) Саратов вице-регенттігін құру туралы жарлық шығарды. Император Павел I-нің 1796 жылғы 12 желтоқсандағы жарлығымен Саратов вице-корольдігі таратылып, оның уездері Пенза және Астрахан губернаторлықтары арасында бөлісті. 1891 жылдың күзінен 1892 жылдың жазына дейін Саратов губернаторлығының аумағы құрғақшылықтан туындаған егіншілік дағдарысының негізгі аймағына кірді (1891-92 жылғы Ресей ашаршылығын қараңыз).

Кеңес Одағы

1918 жылы Саратов губернаторлығының аумағының бір бөлігі, Волга бойындағы немістердің жаңа құрылған автономиялық облысына қосылды. 1928 жылы провинция таратылып, оның аумағы Төменгі Волга облысының құрамына кірді, бірақ көп ұзамай Төменгі Волга аймағына айналды. 1934 жылдың 10 қаңтарында Төменгі Волга аймағы Саратов және Сталинград аймақтарына бөлінді. 1936 жылдың 5 желтоқсанында қабылданған КСРО Конституциясына сәйкес, Саратов аймағы Саратов облысына қайта ұйымдастырылды, сонымен бірге Волга немістерінің Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы құрылды. 1941 жылдың 7 қыркүйегінде КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының қаулысымен Саратов облысына бұрынғы Волга немістерінің Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасының 15 кантонының (Балзер, Золотовский, Каменск, Терновский, Кукус, Зельман, Красноярск, Марксштадт, Унтервальден, Федоров, Гнаденфляй, Краснокутский, Лисандержский, Мариенталь және Экхайм) аумақтары қосылды. 1957 жылдың 19 қарашасындағы РСФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының қаулысымен Балашов облысы таратылғаннан кейін, бұл қалалар мен аудандар Саратов облысына қайтарылды.

Қазіргі тарих

1997 жылғы 4 шілдеде Саратов, Брянск, Челябинск, Магадан және Вологда қалалары Ресей үкіметімен билікті бөлісу туралы келісімге қол қойып, автономия мәртебесіне ие болды. Аталған келісім 2002 жылғы 9 ақпанда күшін жойды.

Саясат

Кеңес дәуірінде облыстағы жоғары билік үш адам арасында бөлісті: Саратов КПСС комитетінің бірінші хатшысы (іс жүзінде ең көп билікке ие болған), облыстық Совет төрағасы (заң шығару билігі) және облыстық Атқару комитетінің төрағасы (атқару билігі). 1991 жылы КПСС барлық билігін жоғалтты, ал облыс әкімшілігінің басшысы, соңында губернатор, сайланған аймақтық парламентпен бірге тағайындалды немесе сайланды. Саратов облысының хартасы – облыстың негізгі заңы. Саратов облысының Заң шығару жиналысы – облыстың тұрақты заң шығарушы (өкілдік) органы. Заң шығару жиналысы өз өкілеттіктерін заңдар, қаулылар және басқа да құқықтық актілерді қабылдау арқылы, сондай-ақ қабылдаған заңдар мен басқа да құқықтық актілердің орындалуын және сақталуын қадағалау арқылы жүзеге асырады. Жоғары атқарушы орган – облыстық үкімет, оның құрамына аудандық әкімшіліктер, комитеттер және комиссиялар сияқты аумақтық атқарушы органдар кіреді, олар облыстың дамуына көмектеседі және күнделікті басқаруды жүзеге асырады. Облыс әкімшілігі губернатордың қызметін қолдайды, ол – жоғары лауазымды тұлға және Ресей Конституциясына сәйкес облыс хартасының сақталуына кепілдік береді.

Дін

2012 жылғы сауалнама бойынша Саратов облысы халқының 30% орыс православие шіркеуіне жатады, 4% - дінге жатпайтын христиандар, 1% - православие сенімін білдіретін, бірақ ешқандай шіркеудің мүшесі емес немесе орыс православиесінен басқа шіркеулердің мүшелері. 2% - мұсылман, 1% - халық Родновери (славян халық діні) және 0,5% - индуизмнің (Ведизм, Кришнаизм немесе Тантризм) түрлерін ұстанады. Сонымен қатар, халықтың 38% өзін "рухани, бірақ діни емес" деп жарияласа, 16% - атеист, ал 7,5% - басқа діндерді ұстанады немесе сұраққа жауап берген жоқ.