Кіріспе

Ерігіш ақуыз

Калретикулин, сондай-ақ кальрегулин, CRP55, CaBP3, кальсеквестринге ұқсас ақуыз және эндоплазмалық ретикулумдағы резидент ақуыз 60 (ERp60) – адамдарда CALR генімен кодталатын ақуыз. Калретикулин – Ca2+ иондарын (сигналды трандукциядағы екінші хабаршы) байланыстырып, оны белсенді емес ететін көп функциялы еритін ақуыз. Ca2+ төмен аффинитетпен, бірақ жоғары сыйымдылықпен байланысады және сигнал бойынша босатылуы мүмкін (інозитол трифосфатына қараңыз). Калретикулин эндоплазмалық ретикулуммен байланысты сақтау бөлімдерінде орналасқан және ER резиденттік ақуызы болып саналады. Кейбір дереккөздерде ол кальретикулинмен бірдей деп есептеледі.

Функция

Калретикулин бұрыс бүгілген белоктарға байланысып, олардың эндоплазмалық тордан Гольги аппаратына экспортталуына кедергі жасайды. Сапаны бақылаушы ұқсас молекулалық шаперон – кальнексин де ерігіш белоктарға кальретикулин сияқты қызмет атқарады, бірақ ол мембранаға байланысқан белок. Кальнексин мен кальретикулиннің екеуі де терминальді глюкоза қалдықтарын қамтитын олигосахаридтерге байланысу функциясын атқарады, осылайша оларды ыдырауға бағыттайды. Калретикулин мен Кальнексиннің көмірсуларға байланысу қабілеті оларды лектин белоктар отбасымен байланыстырады. Жасушаның қалыпты қызметінде N-байланысты гликозилдеу кезінде қосылған олигосахаридтерден глюкоза қалдықтарын алып тастау белокты өңдеу процесінің бір бөлігі болып табылады. Егер "қадағалаушы" ферменттер қалдықтардың дұрыс бүгілмегенін анықтаса, rER ішіндегі белоктар глюкоза қалдықтарын қайта қосады, осылайша басқа кальретикулин/кальнексин осы белоктармен байланысып, Гольгиге өтуіне кедергі келтіреді. Бұл бұрыс бүгілген белоктарды ыдырауға бағыттайтын жолға түсіреді. Трансгенді егеуқұйрықтарды зерттеулер кальретикулиннің жүрек эмбрионасының даму кезінде маңызды ген екенін көрсетті. Калретикулин мен кальнексин де МНҚ I класты белоктардың өндірілуінде маңызды рөл атқарады. Жаңа синтезделген МНҚ I класты α- тізбектері эндоплазмалық торға енгенде, кальнексин оларға байланысып, жартылай бүгілген күйде ұстайды. β2 микроглобулин пептидтік жүктеу кешеніне (PLC) байланысқаннан кейін, кальретикулин (ERp57-мен бірге) МНҚ I класты белокты басқару жұмысын қолға алады, ал тапазин кешенді антигенді өңдеумен (TAP) байланысты тасымалдаушы кешенімен байланыстырады. Бұл байланыс МНҚ I класты жасуша бетінде антигенді байланыстыруға дайындайды.

Транскрипцияны реттеу

Калретикулин ядрода да табылады, бұл оның транскрипцияны реттеуде қатысуы мүмкін екенін көрсетеді. Калретикулин ядролық рецепторлар суперотбасының ДНК-мен байланысатын доменіндегі аминқышқылдар тізбегіне өте ұқсас KLGFFKR синтетикалық пептидімен байланысады. Калретикулиннің амин-терминалы глюкокортикоид рецепторының ДНК-мен байланысатын доменімен өзара әрекеттеседі және рецептордың оның арнайы глюкокортикоидты жауап элементіне байланысуына кедергі келтіреді. Калретикулин андроген рецепторының гормонға сезімтал ДНК элементіне байланысуын тежей алады, сондай-ақ андроген рецепторы және ретиноид қышқылы рецепторының транскрипциялық белсенділігін тірі организмде (in vivo), әрі ретиноид қышқылының нәтижесінде болатын нейрондық дифференциацияны тежеуге қабілетті. Осылайша, калретикулин ядролық гормон рецепторларының ген транскрипциясын реттеудегі маңызды модулятор болып табылады.

Клиникалық маңызы

Калретикулин жүйелі қызыл жегі және Шёгрен синдромымен ауырған, анти-Ro/SSA антиденелері бар пациенттердің организмдерінің белгілі бір аймақтарындағы антиденелерге байланысады. Жүйелі қызыл жегі анти-кальретикулин аутоантителоларының деңгейінің жоғарылауымен байланысты, бірақ кальретикулин Ro/SS A антигені емес. Алдыңғы зерттеулерде кальретикулин Ro/SS A антигені деп аталған, бірақ бұл кейіннен жоққа шығарылды. Адам кальретикулиніне қарсы аутоантителоларының жоғары деңгейі IgG және IgM кластарының толық туа біткен жүрек блокадасы бар нәрестелерде кездеседі. 2013 жылы екі топ JAK2-теріс/MPL-теріс эссенциалдық тромбоцитемия және бастапқы миелофиброзбен ауырған пациенттердің көпшілігінде кальретикулин мутацияларын анықтады, бұл CALR мутацияларын миелопролиферативтік ауруларда екінші жиі кездесетін мутацияға айналдырды. Барлық мутациялар (қосылулар немесе жойылулар) соңғы экзонға әсер етті, нәтижесінде алынған белоктың оқу тізбегі бұзылып, жаңа терминалдық пептид пайда болып, эндоплазмалық ретикулумның KDEL ұстап тұру сигналы жойылды.

Қатерлі ісікке әсері

Калретикулин (CRT) көптеген қатерлі жасушаларда өрнектеледі және макрофагтардың қауіпті қатерлі жасушаларды қоректенуіне (фагоцитозға) көмектеседі. Көптеген жасушалардың жойылмауының себебі CD47 сигналы бар тағы бір молекуланың болуында, ол CRT-ні тежеп тұрады. Сондықтан CD47-ні тежеуші антиденелер қатерлі ісікке қарсы ем ретінде пайдалы болуы мүмкін. Миелоидты лейкемия және Ходжкин емес лимфома модельдерінде CD47-ге қарсы антиденелер қатерлі жасушаларды жоюда тиімді болды, ал қалыпты жасушаларға ешқандай әсер етпеді.

Өзара әрекеттесулер

Калретикулин Перфоринмен және NK2 homeobox 1-мен өзара әрекеттесетіні көрсетілген.