Кіріспе
Тарихқа дейінгі көлдегі тұрақ. Кранног (crannog) – әдетте Шотландия, Уэльс және Ирландияның көлдері мен теңіз жағалауларында салынған, жартылай немесе толыққандай жасанды арал. Альпі таулары маңындағы тарихқа дейінгі суға батып қалған үйлерден айырмашылығы, кранногтар судың ішінде салынған, осылайша жасанды аралдар құрылған. Кранногтар Еуропалық неолит дәуірінен бастап 17-ші, тіпті 18-ші ғасырларға дейін бес мың жыл бойы тұрғын үй ретінде пайдаланылған. Осының нәтижесінде, толығымен тастан салынған және құрғақ тас архитектурасымен бекітілген кранногтар осы аймақта көптеп кездеседі. Бүгінде кранногтар көбінесе диаметрі кішкентай, дөңгелек аралдар түрінде көрінеді, олардың беті тығыз өсімдіктермен жабылған, себебі жайылымдық малға қол жеткізу қиын.
A crannog ('/k//r//æ//n//ə//ɡ/; crannóg ; crannag ) is typically a partially or entirely artificial island, usually built in lakes and estuarine waters of Scotland, Wales, and Ireland. Unlike the prehistoric pile dwellings around the Alps, which were built on the shores and not inundated until later, crannogs were built in the water, thus forming artificial islands. Crannogs were used as dwellings over five millennia, from the European Neolithic Period to as late as the 17th/early 18th century. As a result, crannogs made completely of stone and supporting drystone architecture are common there. Today, crannogs typically appear as small, circular islets, often in diameter, covered in dense vegetation due to their inaccessibility to grazing livestock.
Этимологиясы мен белгісіз мағыналары
Ирланд тіліндегі crannóg сөзі көне ирланд тіліндегі crannóc сөзінен туындаған, ол ағаштан жасалған құрылымды немесе ыдысты білдіреді. Бұл сөз "ағаш" деген мағына беретін crann сөзінен шыққан, соңына валлий тілінен алынған óg жұрнағы қосылған. óg жұрнағын ирланд тілін білмейтіндер кейде óg деп қате түсінеді, ал óg – "жас" деген жеке сөз. Осы қателік халық этимологиясына алып келіп, crannóg сөзі crann óg деп дұрыс талданбайды, ол басқаша айтылады және "жас ағаш" дегенді білдіреді. Бұл терминдің қазіргі мағынасы алғаш рет шамамен 12 ғасырда пайда болды, оның танымалдығы орта ғасырларда арал, ylle, inis, eilean немесе oileán сөздерімен бірге тарады. Crannog термині бастапқыда арал үстіндегі құрылымды немесе аралдың өзін білдіргені туралы әлі де дау бар. Шотланд гаэль тіліндегі сөз формасы – crannag, ол "мінбар" және "қымыз саятын ыдыс" деген қосымша мағыналарды да білдіреді. Сондықтан, crannog терминінің нақты мағынасы бойынша бірлік жоқ, бірақ қазіргі ағылшын тіліндегі қолданысы Ирландия мен Шотландияда тарихқа дейінгі дәуірден орта ғасырға дейінгі кезеңде пайдаланылған жартылай немесе толыққандай жасанды аралдарды білдіреді. Шотландияда мұндай 389 нысан ресми тізімде тұр. Шотландиядағы нақты саны анықтамаға байланысты едәуір өзгереді – шамамен 350 мен 500 аралығында, себебі жүзден астам Гебрид аралдарындағы мысалдар үшін "арал дуны" термині қолданылады, бұл шотланд материгіндегі краногтар мен Гебрид аралдарындағы қоныстарды зерттеу арасындағы айырмашылықты тудырады. Шотландия мен Ирландияда бұрын белгісіз краногтар су асты зерттеулері кезінде көлдердің түбінде толығымен су астында қалған мысалдарды іздеуге байланысты әлі де табылуда. Ирландиядағы краногтардың ең көп шоғырланған жерлері Орталық, Солтүстік және Солтүстік-Батыс аймақтарындағы Драмлин белдеуінде орналасқан. Шотландияда краногтар көбінесе батыс жағалауда, әсіресе Аргилл мен Дамфрис және Галлоуэйде кездеседі. Шын мәнінде, Батыс аралдарында Шотландиядағы көлдердегі қоныстардың ең жоғары тығыздығы бар, бірақ олар "краног" сөзінен басқа әртүрлі терминдермен танылады. Уэльсте Ллангорс көліндегі жалғыз мысал бар, ол ирландтық ықпалдың нәтижесі болуы мүмкін. Қайта құрылған ирланд краногтары Клэр графтығындағы Краггаунвенде, Уэксфорд графтығындағы Ирландия Ұлттық мұра паркінде және Даун графтығындағы Эспи сарайында орналасқан. Шотландияда "Шотландияның краног орталығы" Лох Тай, Пертширде қайта жаңғыртылды; бұл орталық экскурсиялар мен іс-шаралар ұсынады, соның ішінде жүнді илеу, ағаш өңдеу және от жағу, жабайы тамақ пісіру мен қолөнерді мерекелеуге арналған іс-шаралар өткізеді, сондай-ақ жыл сайынғы жазғы той, Лугнасад және Самайн фестивальдерін ұйымдастырады.
Түрлері мен анықтамасымен проблемалары
Кранногтар жақын маңдағы ландшафтта қол жетімді болған материалдарға және құрылыс әдістеріне байланысты түрлі формалар мен нұсқаулармен салынды. Тарихи алдындағы кранногтың классикалық бейнесі ортағасырлықтан кейінгі суреттерден пайда болды. Милтон-Лохтағы түсіндірмеге сәйкес, бұл ағаш қазықтармен және өткелмен қоршалған немесе шеттерінде белгіленген кішкентай арал, үстінде темір ғасырына тән дөңгелек үй орналасқан. Бүгінде кішкентай аралды тұруға таңғажайып көрінуі мүмкін, бірақ су жолдары 19 ғасырға дейін Ирландияның көп бөлігінде және әсіресе Шотландияның Таулы аймақтарында байланыс пен саяхаттың басты арналары болды. Кранногтар дәстүрлі түрде қарапайым тарихи алдындағы шаруашылықтар ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, олар қауіпті уақыттағы паналау орындары, шектеулі қолжетімділікпен мәртебе белгілері және айналасындағы жерге иелік ету құқығын көрсететін, мұрагерлік билік орындары ретінде де түсіндіріледі. Кранногтың қатаң анықтамасы, ұзақ уақыттан бері талқыланып келе жатқан мәселе, ағаш қолданылуын міндеттейді. Хебрид аралдарындағы тұрғын үйлер немесе кранногтар көбінесе табиғи және жасанды аралдарда салынды, оларға әдетте тас жолмен жететін. Көрінетін құрылымдық қалдықтар дәстүрлі түрде дун немесе, жақында қолданылатын терминологияда, «атлантикалық дөңгелек үйлер» деп түсіндіріледі. Бұл терминология Атлантикалық Шотландиядағы кейінгі тарихи алдындағы кезеңде болған берік, құрғақ тастан салынған құрылыстардың барлық түрлерін сипаттағанда кең таралды. Кейбір ерте қазбаларда жұмысшылар экономикалық құндылығы жоқ материалдарды көп мөлшерде алып кетті. Керісінше, алғашқы қазба жұмыстарының көпшілігінде стратиграфияны дәл өлшеу немесе тіркеу жұмыстары жүргізілмеді, осылайша артефакттарды табуға қатысты сенімді контекст қамтамасыз етілмеді. Осы себепті, өте шектеулі интерпретациялар ғана мүмкін болды. Суға батқан материалдарды, мысалы, лог-катерлерді немесе құрылымдық материалдарды сақтау және консервациялау технологиялары жоқтың орнына келді, нәтижесінде маңызды табыстар жойылды; кейбір жағдайларда олар тіпті отын ретінде кептірілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері салыстырмалы түрде аз кранногтар қазылып зерттелді. Бұл көрсеткіш, әсіресе 1980 жылдардың басынан бері тұрақты түрде өсіп келеді және соғысқа дейінгі көрсеткіштерден асып түсуі мүмкін. Кранногтардың басым көпшілігі бірнеше кезеңде салынған және қайта пайдаланылған, көбінесе ғасырлар бойы. Осылайша, оларды қайтадан қоныстандырған адамдар кранногтарды жергілікті дәстүр мен естеліктерде сақталған мұра ретінде қараған болуы мүмкін. Кранногтарды қайтадан пайдалану маңызды және елеулі, әсіресе табиғи аралдардың жанында салынған және көбінесе мүлдем пайдаланылмаған кранногтардың көптеген жағдайларында. Бұл ұзақ мерзімді пайдалану радиокөміртектік және дендрохронологиялық зерттеулермен расталды.
Тарих
Ең көне белгілі салынған кранног – Шотландиядағы Солтүстік Уисттегі Лох Олабат көліндегі Эйлен Домхнуиллдің толығымен жасанды неолиттік аралы. Эйлен Домхнуилл. Льюис аралындағы Лох Боргштайлдан табылған өңделген ағаштардың радиокөміртекпен мерзімделуі б.з.д. 3380-3630 жылдарға дейін кранногтардың болғанын дәлелдеді. Қола дәуірінен бұрын Ирландиядағы жасанды аралдардағы қоныстардың болуы осылай анық емес. Ирландияда б.з.д. 4500 жылдан бері көл жағасындағы қоныстар кездессе де, бұл қоныстар кранногтар емес, себебі олар аралдар болу үшін салынбаған. Олардың тарихы ұзақ болғанымен, пайдалануы тұрақты немесе өзгермейтін болған жоқ. Кранногтарды салу және оларда тұру Шотландияда шамамен б.з.д. 800 жылдан 200 жылға дейін ең жоғары деңгейге жетті. Бірақ құрылысты жөндеуге және мұражай материалдарын сақтауға қаржы бөлінді. ЮНЕСКО-ның тілдер мен өнер арқылы босқындарды интеграциялау кафедрасының төрағасы Элисон Фиппс және Глазго университетінен африкалық суретші Тавона Ситхоле оның болашағын және жалпы адамзат тарихының символы ретіндегі әсерін, сондай-ақ "жазылудың қуатты жолдары" ретінде қарастырды, оның ішінде Соа қойының жүнінен шығармашылық тоқуды "мың ұстамамен" қайта бастауды да қамтиды.