Кіріспе

XX ғасырдағы Колумбия саяси қайраткері және Либералдық партияның жетекшісі Хорхе Элиэсер Гайтан Аяла (23 қаңтар 1903 жыл - 9 сәуір 1948 жыл) – Колумбияның солшыл саясаткері және Либералдық партияның жетекшісі. 1936–1937 жылдары Богота қаласының мэрі, 1940–1941 жылдары білім министрі, 1943–1944 жылдары еңбек министрі қызметтерін атқарды. Ол 1948 жылы екінші президенттік науқаны кезінде қатылған қастандық салдарынан қайтыс болды, бұл Боготазоға себеп болды және Колумбия тарихында «Ла Виоленсия» (шамамен 1948–1958 жылдар) деп аталатын зорлық-зомбылық пен саяси тәртіпсіздік кезеңіне әкелді. Оның идеялары, «Гайтанизм» деп белгілі, Колумбиядағы либералдық социализмнің бір түрі саналады.

Ерте өмір және білім

Боготада туған, ата-анасы Либералдық партияның қатардағы мүшелері болған Гайтан мен оның отбасы орта тапта тұрақсыз жағдайда болды. Оның туған күні әртүрлі дереккөздерде 1898 және 1903 жылдары деп көрсетіледі. Гайтан Колумбияның Богота қаласының орталығында орналасқан Лас-Крусес ауданында дүниеге келген. Үйде Гайтанды аңызға айналған каудильо ретінде еске алатын тақта орнатылған. Гайтан қарапайым отбасында өсті және Боготаның орталығындағы Египет деп аталатын ауданда кедейлікті көрді. Ол осындай жағдайда өмір сүргенімен, ата-анасы кеңседе жұмыс істеген адамдар еді. Оның ата-анасы – Елиэсер Гайтан және Мануэла Айала де Гайтан. Әкесі тарих пәнінің мұғалімі, қолдан келген кітаптар сатушы және журналист болған. Бала кезінде Колумбия тарихы туралы әңгімелер оқығанда, әкесі Гайтанның Колумбия мәдениеті мен саясатына деген қызығушылығын оятып, дамытқан. Мұғалімдер институтын бітірген Мануэла Айала де Гайтан ұлына оқу мен жазуды үйреткен. Оның либералдық және феминистік көзқарастары оны көптеген әлеуметтік орталардан шеттеткенімен, ол ақырында өз пікірлеріне қарсы шықпайтын мектепте сабақ берді. Гайтанның анасы жоғары білімді өте бағалап, ұлын оқуға ынталандырған. Дегенмен, әкесі оның жемісті еңбек еткенін қалаған. Ол ұлының жоғары білім алуына қарсы болды, бұл мәселе әке мен бала арасындағы қарым-қатынасты шиеленістірді. Студенттік лидерлік қызметтері мен зияткерлік амбициялары арқылы Гайтан Колумбия президенті болу арманымен саяси, әлеуметтік және экономикалық теңсіздікпен күресуді көздеді. Гайтан Colegio Araújo-дан ауысты, себебі ол академиялық және мансаптық жетістіктерге жету үшін қажетті аккредитацияға ие болмады. 1919 жылы Гайтан жаңа мектебі – Мартин Рестрепо Мехиа колледжін үздік бітірушілердің бірі ретінде аяқтады.

Алғашқы саяси мансап

Гайтан 1920 жылдардың басында президент Марко Фидель Суареске қарсы наразылық қозғалысының құрамында болған кезде саясатқа белсенді түрде қатысты. 1928 жылы Магдаленадағы банан плантациясы жұмысшыларының ереуілінен кейін Гайтандың елдегі беделі арта түсті. Колумбиядағы АҚШ шенеуніктері мен United Fruit компаниясының өкілдері жұмысшылар ереуілін «коммунистік» және «төңкерушіл» сипаттағаннан кейін, АҚШ Мемлекеттік хатшысына жіберілген телеграммаларда, егер Колумбия үкіметі United Fruit компаниясының мүдделерін қорғауға шара қабылдамаса, АҚШ теңіз жаяу әскерлері корпусымен басып кіруге мүмкіндігі туралы мәлімдеді. United Fruit компаниясының бұйрығымен әскерлер ереуілшілерге оқ атты, нәтижесінде көптеген адам қаза тапты. Гайтан заңгер және жаңадан қадам басқан саясаткер ретіндегі шеберлігін жұмысшылардың құқықтарын қорғау үшін пайдаланды және Санта-Марта қырғынына қатысқандардың жауапкершілікке тартылуын талап етті. Жазушы Гарри Бернштейн Гайтанның халыққа берген уәделері оның әсерлі сөйлеу өнерімен бірдей маңызды екенін айтты, тіпті Бернштейн оны демагогқа айналдырды деп санайды және оны Аргентинаның Хуан Перонмен салыстырды. Ол елді олигархия мен халыққа бөліп, олигархияны сыбайлас, ал халықты құрметті, лайықты және Колумбияның рухани жаңғыруына қабілетті деп атады. Ол либералдық және консервативтік партиялардың тудырған әлеуметтік, моральдық және экономикалық кемшіліктерді қатысты түрде айыптап, тыңдаушылардың сезімдерін оятып, жақтастарына барлығы бірлесіп жұмыс істесе, жақсы болашаққа қол жеткізе алатынын уәделеді. 1946 жылы Гайтан «саяси ел» және «ұлттық ел» деп атаған ұғымдар арасындағы айырмашылыққа тоқталды. Оның сөзіне сүйенсек, «саяси ел» олигархияның мүдделерімен және ішкі тартыстармен бақыланатын, ал «ұлттық ел» жақсы әлеуметтік-экономикалық жағдайлар мен үлкен әлеуметтік-саяси еркіндікке мұқтаж азаматтардың нақты талаптарына тиісті жауап бермейтін. Ол Колумбияның либералдық партиясының, Колумбияның консервативтік партиясының көп бөлігі, оны тым ерке деп санайтын, және Колумбияның коммунистік партиясының жетекшілері, оны халықтың саяси қолдауын бағындыруға бағытталған қарсылас ретінде қарастырды. 1948 жылдың 24 наурызында АҚШ елшісі Болак Гайтанға коммунистердің алдағы конференцияны бұзуды жоспарлап отырғанын және оның Либералдық партиясының кінәлі болуы мүмкін екенін ескертті. Оның кейбір сөздерінде болашақ жер реформасы мәселесі де маңызды орын алды.

Гайтанист бағдарламасы

Гайтанист бағдарламасы – Гайтанның Колумбия үшін саяси, әлеуметтік және экономикалық мақсаттарын дамыту. Колон платформасы мен Гайтан жоспарындағы социалистік бағдарлама оның бұрынғы еңбектерінде жасалған реформаларды, соның ішінде «Колумбиядағы социалистік идеялар» және «Униризм манифестін» егжей-тегжейлі баяндайды. Бағдарламаның мақсаты – Колумбия жүйесін реформалау, оның республикадағы элита үшін саяси және экономикалық монополияны күшейтетініне сенді. Реформалар фермерлер, шаруалар, орта және төмен тап өкілдерінің саяси қатысуын ынталандыру арқылы мемлекеттік басқару аумағын кеңейтуге бағытталған. Бұл экономикалық демократия Колумбия қоғамында жоқ деген сеніммен даму агенттіктерін құру арқылы іске асырылуға тиіс еді. «Колон платформасы» Колумбиядағы табыс теңсіздігін азайту үшін өндіріс күштерін нығайтуға арналған түрлі шараларды қамтыды. Бұл Колумбия өнеркәсібіне ұлттық қорғау, байлықты тиімді бөлуге бағытталған прогрессивті салық реформалары, ауыл шаруашылығын дамытуға қаржылық қолдау және мемлекеттік қызметтерді мемлекеттік меншікке алу арқылы қол жеткізілуге тиіс еді. Осы реформалармен қатар, платформа білім беруді кеңейту, жерді қайта бөлу, еңбек нарығындағы наразылықтарға қатысты заңдарды жақсарту және сот жүйесінің құқықтық кодекстерін күшейту туралы ұсыныстарды да қамтыды. Платформаның сыртқы саясаты Латын Америкасының әртүрлі мемлекеттері арасында экономикалық одақ құруға арналған конференцияны ұйымдастыруды көздеді. «Гайтан жоспары» нақты мәселелерді шешетін институттар құрудың толыққанды жоспары болды. Басты назар Колумбияның Ұлттық банкіне аударылды. Жоспар Ұлттық банктің қаржы нарығын реттеу қабілетін кеңейтуге бағытталды. Бұл банкке жеке секторды бақылау үшін, мысалы, Басқару кеңесін құру сияқты күшті механизмдер қажет еді. Реформаларға несие беру және резервтік қор ретінде әрекет ету мүмкіндігі де кірді. Жоспар Колумбияның Несие, Даму және Жинақ корпорациясын құруға да бағытталған. Ол үш секторға бөлінуге тиіс еді: Несие институты, Даму институты және Жинақ институты. Несие институты өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы кәсіпорындарына несие беруді көздеді. Гайтанист бағдарламасы Гайтанның өмірінің соңғы жылдарында қолдаған халықшылдық идеалдарын қамтиды. Оның демократияны нығайту және Колумбия экономикасын империализмге және плутократияға қарсы күресу арқылы дамыту мақсаты болды. Бір дереккөз бойынша, Роа Сьерра ЦРУ агенттері Джон Мепплс Спирито (әліасы Джорджио Рикко) және Томас Эллиоттың бұйрығымен әрекет еткен, бұл «Пантомима операциясы» деп аталған солшылдарға қарсы жоспардың бір бөлігі болған. Оқиғаға сол кездегі полиция бастығының да қатысы бар екені айтылады, ол Роа Сьерраны наразылық толқыны өлтіруіне мүмкіндік беру үшін екі полицейге бұйрық берген, бұл Роа Сьерраның өлімі туралы ресми мәліметтерге қайшы келеді. Оқиғаның куәгері, Колумбиядағы Біріккен баспасөз агенттігінің директоры Гильермо Перес Сармиенто Роа келген кезде «екі полицейдің арасында» болғанын айтты және ашуланған топтың оны тепкенін және «бөлшектегенін» егжей-тегжейлі сипаттады, полицияның қатысы жоқ екенін көрсетті. Тағы бір теория бойынша, Хуан Роа Жорж Элиэсер Гайтаннан жұмыс сұрап шаршап, көңілі қалған. Оның жұмыс орны тұрақсыз болған және ол Сантандер мен Кесаданың реинкарнациясы ретінде өз мәртебесіне лайық лауазымға ие бола аламын деп ойлаған. Ол Жорж Элиэсермен алғашқы әңгімелесуді өткізді және президентке хат жазуға кеңес алды, соны істеді, бірақ жұмыс таба алмады. Одан кейін ол кісі өлтіруге екі ай бұрын Хорхе Элиэсер Гайтанның кеңсесіне бірнеше рет барған. Ол кісі өлтіруден екі күн бұрын револьвер, ал оқ-дәрілерді бір күн бұрын сатып алған. 9 сәуірдегі соңғы сапарында ғана хатшы оның атын Хорхе Элиэсерге қарау үшін жазды. Тарихшылар мен зерттеушілерді қызықтырған басқа да мәліметтер: Гайтанның АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джордж Маршалл басқарған 9-шы Панамерикандық конференция кезінде өлтірілгені, бұл кездесу Америкада коммунизмге қарсы күресуге мүшелердің уәде беруіне және Америка мемлекеттері ұйымын құруға әкелді. Бұл кезде елдің астанасы Боготада тағы бір шара өтті: Латын Америкасы жастарының конгресі, ол Панамерикандық конференцияға наразылық білдіру үшін ұйымдастырылды. Бұл кездесуді жас Фидель Кастро ұйымдастырды және оған Перон қаржыландырды. Кастроның Гайтанмен кездесуге тағайындалған уақыты болды, оны ол өте бағалаған, сондай-ақ одан екі күн бұрын Гайтанмен кездескен. Гайтан осы конференцияны қолдауды қарастырып жатқан сияқты көрінеді. Гайтан сөйлеген кезде көп көрермендерді жинады және елдегі ең ықпалды адамдардың бірі болды. Кісі өлтіру Боготазо деп белгілі зорлыққа толы көтеріліске (шамамен аудармасы: Боготаның тонау, немесе дірілдеуі) және кемінде 300 000 адамның қаза болуына әкелген келесі он жылдық зорлыққа себеп болды (Ла Виоленсия деп белгілі кезең). Кейбір жазушылар бұл оқиға Кастроның саяси өзгерістерге қол жеткізу үшін сайлау жолының мүмкіндігі туралы көзқарасына әсер еткенін айтады. Сол күні қалада тағы бір жас адам болды, ол 20 ғасырдың Латын Америкасы тарихындағы алыпқа айналды: колумбиялық жазушы және Нобель сыйлығының лауреаты Габриэль Гарсиа Маркес. Сол кезде заң студенті және әңгімелер жазушы болған Гарсиа Маркес кісі өлтіру орнына жақын жерде түскі ас ішіп отырған. Ол оқиғадан кейін бірден оқиға орнына келді және Гайтанның болжамды кісі өлтірушісінің ашуланған жандардың қолынан қаза табуын көрді. Гарсиа Маркес өзінің естеліктерінің бірінші томында «Тірі қалу үшін айтуға» осы күнді егжей-тегжейлі сипаттайды. Ол кісі өлтірушіні өлтіруге шақырып, сәнді машинада қашқан жақсы киінген адамды сипаттайды. Кісі өлтірушінің өмірінің соңғы күндері және кісі өлтіруге әкелген болуы мүмкін қастандық туралы 2013 жылғы «Роа» фильмінде көрсетілген.