Кіріспе
Соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуінің (LDS Church) теологиясында ерікті таңдау (сонымен қатар еркін таңдау немесе моральдық таңдау деп аталады) – бұл "Мәңгілік Әке Құдайдың барлық рухани балаларына өлмес бұрын берген таңдау мүмкіндігі". Шіркеу мүшелері барлық адамның жақсылық пен жамандықты ажырата білу қабілетіне ие екеніне және Шайтан мен оның ізбасарлары адамдарды қарсы тұра алмайтындай азғыра алмайды деп сенеді. Бұл адамдардың өз іс-әрекеттері үшін жауапты екенін білдіреді; Құдай олардың дамуы үшін оларды тәрбиеледі, үйретті және қажетті құралдармен қамтамасыз етті. Осы дайындық оларға кейіннен Жер бетіндегі адамдар болып өмір сүруге, одан әрі білім алуға және өлім-жітім мектебінде сынақтан өтуге мүмкіндік берді, соның арқасында Құдайға оралып, Оған ұқсауға жетеді. Сондықтан, өмірге дейінгі өмір – белгісіз ұзақтықтағы даму мен білім алу кезеңі деп есептеледі. Шіркеу мүшелері бір кезде денеге енбей, Жерде өмір сүру арқылы одан әрі дамымағанымызға сенеді. LDS Church іліміне сәйкес, Құдай одан әрі дамуға мүмкіндік беретін жоспар ұсынды – құтқарылу жоспары. Ерікті таңдаудың адамдарды күнәға түсіруіне мүмкіндік бергендіктен, әрбір адамның күнәсін кешіру үшін құтқарушы қажет болды, осылайша олар Құдаймен бірге өмір сүруге орала алады. Ехоба (өлім алдындағы Иса) жоспарды орындауға ерікті түрде келісті, бұл жоспар еркіндікті, іс-әрекеттері үшін жауапкершілікті сақтап, сонымен қатар Құдайдың кейбір балалары күнәларының салдарынан ешқашан көкке қайта оралмайтындығын қамтамасыз етті. Екінші ерікті Люцифер барлық адамзат күнәларына қарамастан Құдайға оралады деп ұсынды, осылайша жоспарды өзгертуге тырысты – бұл еркіндікті және іс-әрекеттері үшін жауапкершілік принципін жоққа шығарды. Құдай Әке Өзінің жоспарын орындау үшін Ехобаны Құтқарушы ретінде жіберді. Люцифер мен оның ізбасарлары осы жоспарға қарсы шығып, ақырында көктен қуылды. Люцифер Шайтанға айналды.
Алдын ала реттеу
ЛДС шіркеуінің мүшелері Алланың барлық рухани балаларына өмірден бұрынғы өмірде еркіндік сыйланғанына сенеді. Алланың кейбір рухани ұлдары мен қыздары осы еркіндігін пайдаланып, Алланың заңын ұстанды және "асыл да ұлы" болды. Бұл ілім "алдын ала белгілеу" деп аталады. Алла осы рухтардың кейбіреулерін адамзатты Өзінің қасына қайтару жоспарын ілгерілету үшін, өмірдегі белгілі бір міндеттерге алдын ала белгіледі. Соңғы күндердің қасиеттілері бұл алдын ала белгілеулердің өзгермейтін жарлық емес, керісінше, адамның өмірлік жолында нақты міссияларды орындауы үшін Құдайдың шақыруы екеніне сенеді. Тіпті ұлылыққа алдын ала белгіленгендер де, құлап, Алланың заңдарын бұзуы мүмкін. Сондықтан, өмір – өмірден бұрынғы өмірде басталған даму мен сынақтың жалғасы ғана. Шіркеу ілімінде Алланың жоспарына дұрыс принциптерді үйрету және қайта үйрету үшін сыйлықтары мен шақырулары бар пайғамбарлар мен ұстаздарды алдын ала белгілеу кіреді, осылайша еркіндік даналықпен қолданылуы мүмкін. Алланың жоспарына ата-аналардың өз балаларын туралық және бақыт жолына үйретудегі маңызды рөлі, сондай-ақ, Иса Мәсіхтің құтқарушылық рөлі және ізгі хабардың рәсімдері мен келісімдерінің маңыздылығы туралы білімді қамтитын, жазбалардың батасы да кіреді.
Жердегі тіршілік
Негізінде, ерік – адамның өзі үшін таңдау жасау қабілеті, сондай-ақ дұрыс пен бұрысты ажырата білу және этикалық, моральдық шешімдер қабылдау мүмкіндігі. Шіркеу президенті Дэвид О. Маккей: «Иеміздің ниеті – адам Оған ұқсас болуы. Адамның осы мақсатқа жетуі үшін Жаратушы оны алдымен еркіндікке жеткізгені қажет». Егер ерік болмаса, өмірдің мәні қалмайды. Адамдар өз сенімдері мен Құдайдың өсиеттеріне бағыну арқылы өз тағдырларына өздері жауапты. Сондықтан, «еркіндік» атауын іс-әрекеттің салдары жоқ деп түсінуге болмайды; «еркіндік» – Құдайдың сыйы, ал таңдаулардың нәтижесінде міндетті түрде салдарлар туындайды. Ерік және жауапкершілік бір-бірін толықтырады және оларды бөліп қарастыруға болмайды. Бұл принцип бойынша, егер адам оны басқа біреудің еркіне қарсы пайдаланбаса, біреудің еркінен айыру дұрыс емес, себебі бұл оны өз таңдауларынан шектеуге әкеледі. Мұндай құқық бұзушылықтарға адам өлтіру, зорлау және құлдық сияқты қылмыстар жатады. Сонымен қатар, егер біреу басқа адамды бұйрық берілген нәрсені істеуге кедергі келтірсе (мысалы, оны дұрыс емес деп санайтын нәрсені жасауға мәжбүрлесе), ол кез келген құқық бұзушылық үшін жауапты болады. 20-шы ғасыр бойы шіркеу басшылары диктатуралық үкіметтерді Шайтанның ықпалы мен бақылауында деп жиі айтқан. Мысалы, елші Езра Тафт Бенсон адамзаттың еркіндігіне қауіп төндірген «жаман» коммунистік немесе социалистік қозғалыстар туралы жиі айтқан: «коммунизмнің Шайтанның бұрыннан бар болған жоспарының жер бетіндегі бейнесі екенін түсіндік. Социалистік коммунизмнің барлық бағдарламасы – Құдайға және құтқарылу жоспарына қарсы соғыс – біз «көктегі соғыста» қолдау үшін күрескен дәл сол жоспар». Басқа басшылар бұл мәлімдемелерге қарсы шығып, шіркеудің «жұмылдыру заңына» деген сенімін жиі атап өтті. Бұл – шіркеу мүшелерінің барлық мүлкі ортақ болып, шіркеу басшылары әр адамның қажеттіліктеріне байланысты бөлісетін социализмнің бір түрі. Шіркеу ресми түрде саяси бейтарап және бүгінде әлемдегі шіркеу мүшелері коммунизм мен социализмді қоса алғанда, түрлі саяси нанымдарды ұстанады. Мормондық ілім бойынша, адам баласы жаратылғаннан бері көптеген ерлер мен әйелдер өз еріктерін дұрыс пайдаланбаған, өздерінің жетістіктерін және жарық пен білімге қол жеткізу мүмкіндіктерін шектеген. Кейбіреулері Құдайдың еркіне және өсиеттеріне қайшы келіп, басқаларға зиян келтіріп, зорлық-зомбылық жасап, құлдыққа түсіріп, өлтіріп отыр. Құдай бұған жол бергені, Оның бұған көз жүмгенін білдірмейді. ЛДС ілімі ерік – мәңгілік принцип екенін және Құдай Иса Мәсіхтің құрбаны арқылы адамдарға өздерінің қате әрекеттерін немесе әрекетсіздіктерін өкініп, дұрыс таңдау жасау арқылы жарық пен білімді қайтадан алу мүмкіндігін бергенін көрсетеді. Мәсіхтің құрбаны және адамдар арасындағы қайырымдылық жоспары басқалардың күнәлі әрекеттерінен зардап шеккендерге рухани жазылудың жолын ұсынады, бірақ бұл үлкен шыдамдылықты және ұзақ күш-жігерді талап етеді және көбінесе басқалардың көмегін қажет етеді. ЛДС шіркеуінің кітаптарының бірі – «Артық бағалы інжу-маржан» (The Pearl of Great Price) Шайтанның, үлкен алдамшының, адам баласының еркінен айыруға тырысқанын және ол әлі де еркектерді, әйелдерді және балаларды осы дүниеде «өз еркіне бағынуға» тырысатынын айтады. ЛДС ілімі осы дүниеде құлдыққа, тәуелділікке немесе мәжбүрлі мінез-құлыққа әкелетін кез келген нәрсені Шайтан бастайды деп үйретеді. Құдай адамдарға еркіндік бергендіктен, оларға осындай жағдайларға жол береді, бірақ ол адамдардың жамандықты жақсылықпен жеңуін күтеді. Құдай адамдарды олардың алған жарығы мен біліміне байланысты жауапты және есеп беруге міндеттейді. Осы дүниеге келген әр адамға Мәсіхтің нұры, сондай-ақ ар-ұждан сыйланады, ол әр адамды жақсылықты жамандықтан таңдауда жетектейді. ЛДС ілімі сонымен қатар, егер халықтың және олардың басшыларының әділетсіздігі салдарынан жақсы хабарды білу жоғалған немесе шектелген болса, онда бұл Киелі кітаптағы пайғамбар Ишаяның айтқанынша, осының нәтижесі екенін көрсетеді. ЛДС басшылары отбасылық және қоғамдық қарым-қатынастардың өмірдің көптеген мақсаттары бар екенін, соның ішінде сүйіспеншілік, қабылдау және жанашырлықты еркіндікке кедеріс келтірмейтіндей етіп көрсетуді үйрену қажеттілігін үйретеді. Олар Құдай әділетсіз билікті ешқашан қабылдамайтынын және адамдарға берілген еркіндіктің негізінде, олар үйленген кезде әйелі мен балаларына сүйіспеншілікпен, құрметпен, мейіріммен және материалдық және эмоционалдық қолдаумен қарауы керек екенін көрсетеді. ЛДС басшылары еркектердің отбасылық шешімдерде әйелдерді тең серіктер ретінде қарауы керек екенін үйретеді.
leaders contradicted these statements, often pointing to the church's belief in the "law of consecration" which is a form of socialism practiced by early church members in which all property was held in common and distributed by church leaders based on the needs of each individual. The church is officially politically neutral and today church members around the world subscribe to a variety of political beliefs, including communism and socialism. Mormon doctrine teaches that many men and women since the beginning of mortal time have used their agency unwisely, limiting their own progress and their opportunity to receive light and knowledge. Beginning with Cain, some have used their agency to inflict harm, abuse, tyranny, slavery, or death upon others, contrary to the will and commandments of God. The fact that God allows these actions does not mean that He condones them. LDS doctrine holds that agency is an eternal principle, and that God has provided the way through the atonement of Jesus Christ whereby men and women can repent of their wrongful acts of commission or of omission, and come back into the path of receiving further light and knowledge through making right choices. The atonement of Christ and the plan of compassion among men also provides a way whereby those who have been harmed by the sinful actions of others may be healed in a spiritual sense, although this may take great patience and long suffering, and often requires the help of others. The Pearl of Great Price, one of the scriptures of the LDS Church, states that Satan, the great deceiver, sought during premortal life to destroy the agency of man, and that he continues to seek to enslave men, women and children in whatever ways that he can in this world, to "lead them captive at his will." LDS doctrine teaches that whatever leads in this world to enslavement, addiction, or forced behavior is ultimately instigated by Satan. God allows these conditions because of the agency he has given to man, but He expects men to overcome evil by doing good among the society in which they live. God holds men and women responsible and accountable in relation to the light and knowledge they have. Every person born into the world is given the light of Christ, also called conscience, to guide each person in choosing good from evil. LDS doctrine also holds that whenever gospel knowledge has been lost or limited among portions of mankind, this has come about because of the unrighteousness of the people and their leaders, as described by the prophet Isaiah in the Bible. LDS leaders teach that family and societal relationships are a part of mortal life for many purposes, including the need to learn to show love, acceptance, and compassion in ways that continue to allow agency. They teach that unrighteous dominion is never acceptable to God, and that with the agency given to men is the expectation that when they marry, they will treat their wife and children with love, respect, tenderness, and material and emotional support. LDS leaders teach that men should treat women as equal partners in all decisions in the family.
"Еркін" агенттік
Еркін агенттік термині жиі қолданылады және дәстүрлі түрде адамдар өз әрекеттерін еркін таңдауға қабілетті деген мағынада түсіндіріледі. LDS шіркеуінің көптеген басшылары "еркін агенттік" терминін таңдаудың салдары жоқ деп түсіндіруге болмайды, керісінше, агенттік тәуекелге толы және таңдаулар (агенттікті пайдалану нәтижесі) мәңгілік тағдырды анықтайды деп атап көрсетті. Кейбір шіркеу оқулықтары "еркін агенттік" терминін қолданбайды, оның орнына жай ғана "агенттік" деп атайды. Кейбір шіркеу басшылары "моральдық агенттік" терминін қолдауға ерекше көңіл бөледі. 1886 жылғы Аян кітабындағы "еркін агенттік" туралы сілтемеге Джозеф Лайман Джессоп, Джозеф В. Муссер және Энн Уайльд сияқты бірқатар мормондық фундаменталистер, мормондық фундаменталистік контексте, әсіресе, Соңғы күнгі қасиеттілердің Иса Мәсіхтің Фундаменталистік шіркеуінің үйленуді ұйымдастыруына (placement marriages) жауап ретінде, үйленуді ұйымдастыруға қарсылық білдіру үшін сілтеме жасады.
Адам мен Хауа
Адам ата мен Хауа ананың жер бетіне келген Құдайдың алғашқы балалары екені айтылады. Олар Құдайға ұқсас етіп жаратылған, ет пен сүйектен тұратын денелері бар еді. Құдай оларды Едем бағына орналастырды. Олар Құдайдың қасында болуға және мәңгі өмір сүруге мүмкіндік алғанмен, бұрынғы өмірлерін есіне түсірмеді. Сенушілердің пікірінше, Құдай Әке барлық балаларына таңдау еркіндігін бергендіктен, Адам мен Хауаға жерде өздерінің шешімдерін қабылдауға агенттік берілді. Құдай оларға жақсылық пен жамандықты білдіретін ағаштың жемісін, яғни тыйым салынған жемісті жемеуді бұйырды және мұндай әрекет өлімге алып келетінін ескертті. Олар осы бұйрыққа бағынса, бақта мәңгі қала алатын еді, бірақ өлімнің сынақтарын бастан кешіріп, рухани өсуге қол жеткізе алмай, күнәсіз күйлерінде қалатын еді. Олар қуаныш сезе алмайтын еді, себебі қайғы мен азапка ұшырамағандықтан. Осы жоспардың бір бөлігі ретінде, Шайтанға Адам мен Хауаны тыйым салынған жемісті жеуге сұраныс етуге рұқсат берілді, және олар оны жеді. Соның салдарынан, олар Құдайдан физикалық және рухани тұрғыдан бөлінді. Адам мен Хауа өлшеуге жатты, яғни күнә мен өлімге ұшырады және Оның көмегінсіз Көк Әкесіне орала алмады. Олар енді аурулар мен түрлі азаптарды бастан кешіре алатын болды. Оларда жақсы мен жаманды таңдау мүмкіндігі болды, бұл оларға үйренуге және дамуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, олар қате шешімдер қабылдап, күнә жасауға да қабілетті болды. Бұдан өзге, олар балалар тудыра алатын болды, осылайша Құдайдың қалған рухани балалары жерге келіп, дене алып, сынақтан өте алатын болды. Бәрі де Құдайдың жоспарына сәйкес болды. Осылай ғана Құдайдың балалары дами алатын және Оған ұқсап өсе алатын еді.