Кіріспе

Батыс Йоркширдегі ауыл, Англия.

Атауы

Ауылдың атауы екі мүмкін түбірден шыққан болуы мүмкін. Біріншісі – англосаксон тіліндегі "аке" немесе "акен" сөздері, олар "емен" деген мағынаны білдіреді, ал "уурт" сөзі "worth" сөзімен теңдес келіп, "қоршау" немесе "шаруашылық" дегенді білдіреді. Екінші мүмкіндік – англосаксондық Акка есімінен туындаған, яғни "Акканың шаруашылығы" немесе "Акканың қоршауы". Аймақтағы бірнеше жер-атаулар англосаксондықтардың ықпалын көрсетеді. "Worth" және сондай-ақ "tun" сияқты сөздер, яғни "қоршау" немесе "ферма", Бадсворт, Хемсворт және Вентворт, Фрайстон және Аллертон сияқты жергілікті атауларда кездеседі. Акворт атауы алғаш рет 1086 жылғы "Domesday Book" кітабында "Aceuurde" деп тіркелген, және 1800 жылдары "Акворт" деп ресми түрде бекітілген деп саналады.

Ерте тарих

Акворттың айналасындағы аймақ 500-600 жылдар шамасында қазіргі Дания, Германия және Нидерландыдан келген қоныс аударушылармен, римдіктер Британиядан кеткеннен кейін қоныстанған болуы мүмкін. Христиандық тұрғысынан алғанда, алғашқы шіркеу 750 және 800 жылдар аралығында Аквортта пайда болған делінеді, берік қалыптасқан дәстүр бойынша Линдисфарн монахтары скандинавиялық шапқыншылықтан қашып, шамамен 875 жылы сол жерде тоқтаған және әйгілі Китберттің мәйітін әкелген.

"Домсдей кітабы"

Ауыл туралы ең алғашқы жазба 1086 жылғы "Domesday Book" кітабында кездеседі: "Акворттағы усадьба. Ердулф пен Осулфтың алты карукат жері салық салынатын болған, онда бес жырту машинасы болуы мүмкін. Қазір Хэмфри оны Илбертке қарастырып берген. [Хэмфри] өзінде бір жырту машинасы және жартысы, сондай-ақ он төрт шаруа және екі еркін шаруа бар. Ол жерде шіркеу және дін қызметкері, бір диірмен, құны он алты пенс. Король Эдуард тұсында төрт фунт, қазір үш фунт. "Domesday Book" 107. Илберт де Лейсиге қарасты жер. "Domesday Book" мәліметінше, Илберт де Лейси бес жырту машинасы жұмыс істете алатын усадьбаның иесі болған. Оның вассалы кітапта аталған Хэмфри, ол өзі бір жарым жырту машинасына (усадьбаның төрттен бірі) ие болған. Қалғаны Хэмфридің шаруалары ретінде екі фермерге бөлінген. Де Лейси – Норман рыцары, ол Жеңімпаз Уильямға көрсеткен қызметі үшін жер алған және жақын орналасқан Понтефрактта алғашқы топырақ және ағаштан жасалған қоршауды салған. "Domesday Book" бойынша Акворттың кішкентай болғаны айтылады – 14 ауыл тұрғыны және екі шағын шаруа. Бірақ отбасы басшылары ғана есептелгендіктен, халық саны 30-40-қа жуық болуы мүмкін.

Орта ғасырдағы Акворт

1296 жылғы мүліктік есептер сол кезде Акворттың дамығанын көрсетті. Жер иесінің 240 тәуелді шаруасы болған, ал диірменнің құны артқан. Адам де Каслфорд өзінің жері үшін 10 шиллинг (0,5 фунт стерлинг) жалдама төлеуге міндетті болды. Орталық ауылдық айқыш Изабелла де Каслфорд салған шіркеудегі шағын ғибадатхананы салғандықтан, оны 1340 жылға дейін салынған деп болжанады.

Қара өлім және оба

Мұның бір себебі - 1349 жылы көп адам өлген "Қара өлім" ауруы кезінде қайтыс болғандардың ескерткіші ретінде айқыш орнатылуы мүмкін. Санди Гейт Лейннің Понтефрактқа баратын жолдағы қиылысында орналасқан тас та II дәрежелі ескерткіш болып табылады. Жұқпалы ауру тастарын "әдетте, шіркеу шекарасында немесе оған жақын жерде сірке суына батырылып зарарсыздандырылатын монеталарға арналған ыдыстар" деп сипаттайды. Бұл тас қазіргі орналасқан жері шіркеу шекарасының шетінде болғанын көрсетеді. 1645 жылғы жұқпалы аурудан 153 адам қаза тапқан, олардың мәйіттері "Акворттан Хандхиллге дейінгі жаяу жолымен кесіп өтетін жерлеу алаңына" жерленген. Ал тағы 245 адам "Уэйкфилд ауданында және оның төңірегінде" қайтыс болды деп есептеледі. Бір теория бойынша, оны азамат соғысының әскерлері әкелген. Генри Томпсонның "Акворт мектебінің тарихы" атты еңбегінде, мектебінің алғашқы 100 жылында басқа да бір оқиға айтылған. Көпке ұнаған монах Римге барып, "жұқпалы ауруға шалдығып қайтыс болған".

Ұрыстар мен қақтығыстар

Акуорттың айналасындағы аймақта бірнеше маңызды шайқастар болды, мысалы 1460 жылы Уэйкфилд шайқасы және 1461 жылы Розалар соғысы кезінде Тоутон шайқасы. Алдыңғы байланыс 655 жылы Мерсияның Пендасы мен Нортумбрияның Освиу, Береникия патшасы арасындағы Винваэд шайқасымен болуы мүмкін. Бұл туралы Беде айтқан, бірақ шайқастың орны белгісіз. Мүмкін болатын орындарға Шропширдегі Озвестри, Ланкаширдегі Винвик, Лидстің солтүстік-шығысындағы Уинмур және Вентбридж мен Акворт арасындағы, бір кезде римдік жол болған A639 жолы Вент өзенін кесіп өтетін жер кіреді. Бұл шайқас шешуші болды, себебі Пенда күшті пұтқа табынушы патша болған, ал христиан Освиудың жеңісі англосаксондық пұтқа табынушылықты тоқтатқандай болды. Акуорттың айналасындағы аймақ Генрих VIII-нің монастырларды таратуына қарсылықтың ошағы болды. Роберт Аске басқарған көтеріліс, "Грейстің қажылығы" деп аталды, 1536 жылы Понтефракт қамалын басып алуға бара жатып Акуорт арқылы өткен деп есептеледі. Көтерілісшілер Генрих жіберген әскерлермен жеңіліп, олардың басшылары, соның ішінде Акуорттан шыққан сэр Николас Темпест Тибурнда дарға асылды. Жақын орналасқан Ностелдегі Сент-Освальд монастырі 1540 жылы таратылып, жері Роуланд Винн сатып алды. 1999 жылы ашылған Акуорт соғыс ескерткіші екі дүниежүзілік соғыста қаза тапқан Акуорт сарбаздарын еске алады: тиісінше 80 және 40 сарбаз.

Қасиетті Кутберт шіркеуі

1086 жылы "Домсдей кітабында" Акуорттағы шіркеу туралы алғашқы жазба кездеседі: "Онда шіркеу және діни қызметкер бар". High Ackworth орталығындағы Сент Кэтберт шіркеуінің қажылық сапарда тоқтаған монахтарға арналған деп саналады. Алғашқы шіркеудің XIV ғасырда тас шіркеу және мұнарамен ауыстырылғаны айтылады. Мұнара қазірге дейін сақталған, ал шіркеу 1852–1854 жылдары жаңартылып, қалпына келтірілді, сол кезде шатыры көтеріліп, қосымша терезелер қосылған деп есептеледі. Барлық қазіргі әйнектер сол кезден бастап орнатылған.

Томас Брэдли

Сент-Кутберт шіркеуінің кіреберісінде латынша жазуы бар тас қақпақ орналасқан. Онда: "Томас Брэдли, дін қызметкері. Х. А. және Т. С., шіркеу қызметкерлері. Бұл қақпақ, фанатиктер соғысында қиратылған, 1663 жылы қайта орнатылды" деп жазылған. Брэдлиге патша Каслфорд және Акворт өмір сүру құқығын берді, бірақ Англияның басқарушылығы кезінде оны Томас Биркбек және Х. Мурхаус иеленді. Брэдли Англия азамат соғысында роялистердің жағында болды және Понтефракт қамалының гарнизонында сэр Джордж Уентворттың бөлімшесінің құрамында тіркелген. Қамал Оливер Кромвель Нотинглиде штаб-пәтер орнатқанға дейін және оны бомбалағанға дейін үш рет қоршауға алынды. Осы кезеңде Брэдлидің үйі тоналып, "оның өзі, әйелі және барлық балалары елсіз жерлерде нан іздеуге мәжбүр болды" деп хабарланған. 1660 жылғы жаңарудан кейін оған өмір сүру құқығы қайтарылды, ал Томас Биркбек ректораттан қуылды. 1666 жылы Брэдли ауылдың жасыл алаңында кедей әйелдер үшін екі қайырымдылық үйі салды. Ол 1673 жылдың 10 қазанында қайтыс болды. 1757 жылы Лондондағы Тасталаған балалар ауруханасының филиалы ретінде құрылысы басталды және шамамен 13 000 фунт стерлинг тұрды. "Қолдаусыз және тастап кетілген кішкентай балаларды күтіп-бағу және оқытуға арналған аурухананың" басшылары Шрусбери, Честер және Вестерхам қалаларында филиалдар ашты. Олардың Аквортқа көшуіне "солтүстік округтердің белсенді және кәсіпкер азаматтарының арасында болудың үлкен артықшылығы" себеп болды. Аурухана ақырында 1773 жылы жабылып, бірнеше жыл бойы бос тұрды, осы уақыт ішінде оның "ақылға сыймайтындар үйіне" айналуы немесе "сатылып, құрылыс материалдары үшін таратылуы" болдырмады. Фотэргилл 1780 жылы қайтыс болды, сол кезде онда 80 қыз және 150 ұл оқытылып жатты.

Табылған балалар ауруханасы

Акуорт мектебінің тарихы кітабында оның жетімдер үйі ретіндегі кезеңі жағымсыз суреттеледі. Онда "аурулар мен өлім жыл сайын көптеген адамдарды алып кетті, себебі балаларды күтіп-бағынған мейірбикелердің, сондай-ақ үлкен балаларды оқуға алған ұстаздардың жасаған аштықтары мен тіпті кісі өлтірулері салдарынан" ("A History of Ackworth School") осы жағдай туды. Бұл "өлім-жітімнің көбеюіне әкелді және директорлардың ауруханада балаларға қамқорлық жасау және олардың құқықтарын қорғау үшін жасаған қажырлы тырысқандықтарына көптеген дәлелдер болғанымен, есепсіз және жеңіліссіз зұлымдықтар мен қысымдар олардың күш-жігерін тоқтатты және мекеме жабылды". Балалар Лондоннан және аурухананың филиалдары бар басқа аймақтардан Акуортқа жіберілді, олар жұмыс істеуге міндеттелді, себебі "бос жүріс – жамандыққа бастайды" деп губернаторлар санады. Кейбір балалар 6 және 7 жасынан бастап 24 жасқа дейін шәкірттікке берілді, бірақ 1768 жылы бұл жас 21-ге дейін төмендетілді.

Тас карьері

Моор Топ және Брэкэнхилл аймақтарында тас карьерлерінің қазуы да маңызды болды. Бұл жерде тас қазу және кесек тас өңдеудің, сондай-ақ құрылыс тасын және ауыл шаруашылығы мен құрал жасауда қолданылатын жоғары сапалы егілме тастарды өндірудің ұзақ дәстүрі қалыптасқан. Сейвелл Акуорт аймағының оңтүстігінде және оңтүстік-батысында "кең қазбалар" болғанын, көптеген жерлерде тас "жер бетіне жақын" жатқанын айтады. Ол Акуорт тасын "жақсы, бірақ кейбір жерлерінде тым жұмсақ және құрылысқа жарамсыз, сондықтан көптеген ақаулар кездеседі" деп сипаттайды. 1848 жылғы Ұлыбританияның Топографиялық тарихында Моор Топта табылған "үлкен карьерлерде" "көбік тас" тастарының көп мөлшерде кездесетіні, олардың сапасының "өте жақсы" екені айтылады. Алғашқы тас карьерін Джон Аскью ашқан, оның әріптері Моор Топтағы ең көне ғимараттардың бірі – «Mason's Arms» пабының есік қалқасында сақталған. Гриннің 1910 жылғы «Акуорттың тарихи ескерткіштері» еңбегінде тас карьерлерінің қазу жұмысы 1611 жылға дейін барып тоқтағаны айтылады. 1927 жылғы Келлидің Батыс Ридинг анықтамалығы тас карьерлерінің әлі де белсенді жұмыс істеп тұрғанын растайды және тасқа әлемдік нарықта сұраныс болғанын көрсетеді: «Моор Топ және Брэкэнхиллде бірнеше ірі карьерлер бар, олардан Англияның түкпір-түкпіріне және шетелге көптеген тас жіберіледі». Брэкэнхиллде тас карьерлерінде жұмыс істейтін адамдармен қатар Хемсворт шахтасында жұмыс істейтіндер де тұрған. Моор Топтағы жұмысшылар клубы мен мәдени орталығы 1907 жылы 1750 фунт стерлинг сомасына салынды. 1879 жылы болған жарылыста бес адам қаза тапты, оның ішінде Брэкэнхиллден үш адам болды. «Wakefield Express» газеті ер адамдардың бірі Джон Маннның "бас сүйегінің күрделі сынығы, бас терісінде жара, оң қолы сынық, сондай-ақ бас, бет, кеуде және арқасы қатты күйгенін" айтқанын жазды. Газет "оқыс жағдайдан кейін сол күні сағат тоғыз шамасында қайтыс болды" деп қосты. Апаттан кейін шахта 1880 жылы Хемсворт Кен Көмір Компаниясына тиесілі болды, 1890 жылы таратылып, кейін Жаңа Хемсворт Кен Көмір Компаниясы сатып алды. 1904 жылы бұл компания Фицвильям Хемсворт Кеніштерi болып қайта аталды, ал 1907 жылы қарапайым Хемсворт Кеніші болып қысқартылды.