Кіріспе

Педро Каролиноның кітабы "O novo guia da conversação em portuguez e inglez", көбінесе "English as She Is Spoke" деген атпен танымал, Педро Каролино жазған 19 ғасырлық кітап, ал кейбір басылымдарда Хосе да Фонсека да автор ретінде көрсетілген. Бұл кітап португал-ағылшын тілдерінде сөйлесуге арналған нұсқаулық немесе сөздік ретінде жоспарланған. Дегенмен, ұсынылған аудармалар көбінесе дұрыс емес немесе тілге жат болғандықтан, ол аудармадағы қасақана емес юмордың классикалық көзі саналады. Юмор көбінесе Каролиноның сөзбе-сөз аударманы қолдануынан туындайды, бұл көптеген идиомалық тіркестердің нашар аударылуына әкелді. Мысалы, Каролино белгілі бір португал тіркесін "құмыраларда жаңбыр жауып жатыр" деп аударады, ал ағылшын тілінде "шелектермен жаңбыр жауып жатыр" деген ұқсас идиома бар. Көптеген адамдар Каролино ағылшын тілін білмегенін және Хосе да Фонсеканың жазған "O novo guia da conversação em francês e português" португал-француз тілдеріндегі сөздігін аудару үшін француз-ағылшын сөздігін қолданғанын айтады. Каролино кітапқа сенімділік беру үшін Фонсеканың атын оның рұқсатынсыз қосып қойған болуы мүмкін. Португал-француз тілдеріндегі сөздік, көрінетін болса, португал-ағылшын нұсқасындағы кемшіліктерден мүлдем құрылған, білікті жұмыс болып табылады. "English as She Is Spoke" деген ат кітапқа 1883 жылы қайта басылғанда берілді, бірақ бұл тіркес түпнұсқа сөздікте кездеспейді, сондай-ақ "сөйлеген" деген сөз де жоқ.

Мәдени бағалау және ықпал

Марк Твен «Ағылшын тілінде сөйлеу» туралы: «Ешкім осы кітаптың абсурдылығын арттыра алмайды, ешкім оны сәтті еліктей алмайды, ешкім оның теңдесін жасауға үміттене алмайды; ол өте тамаша». Стивен Пайл «Батырлық сәтсіздіктер кітабында» осы туынды атап өтіп, былай дейді: «Конвенциялық ағылшын тілінде мармозетті «тырнап қалумен» салыстырылатын нәрсе бар ма?» Алғашқы нұсқасында «мармозетті шайнау» деп келген, бұл кітаптың «Ақымақтықтар мен мақал-мәтелдер» бөліміндегі жазба. Бұл автордың француз тіліндегі жаргонды «біреудің есік ашуын асық күту» деген мағынаны білдіретін тіркесті аударуға жасаған әрекеті, ол «соғу» немесе «қағу» дыбысына сілтеме жасайды, сондай-ақ сол кездегі сәнге енген есіктердегі әдемі қағыстарды білдіретін термин. «Craunch» сөзі – «шайнау» немесе «хрустеу» деген мағына беретін ескірген сөз. Қазіргі француз тілінде «croquer» көбінесе «хрустеу» дегенді білдіреді (мысалы, croque monsieur); оның осы идиомада қолданылуы – орта француз тіліндегі «croquer» сөзінің «соққы беру, ұру» мағынасынан сақталған нәрсе. Тристан Бернард 1899 жылы «L'Anglais tel qu'on le parle» атты осыған ұқсас қысқа комедия жазды. Ионесконың «La Cantatrice chauve» (1950) пьесасы көбінесе түрлі тілдердегі әңгіме кітаптарынан алынған, контекстінен тыс қолданылған сөздерден тұрады. Британдық комедиялық телесериал «Монти Пайтонның Ұшқыш циркі» «Dirty Hungarian Phrasebook» (1970) скетчінде қате аудармаларға арналған нұсқаулық тақырыбын пайдаланды, бұл «Ағылшын тілінде сөйлеу» кітабынан шабыттанған болуы мүмкін.

Сөз үлгілері

Португал тіліндегі сөйлем Берілген аударма Идиоматикалық аударма As paredes têm ouvidos. Қабырғаларда естілген сөздер бар. Қабырғаның құлағы бар. Anda de gatinhas. Ол төрт аяғымен жүреді. Ол тізелеп жүр. A estrada é segura? Жолдың дұрыс екендігіне сенімдісіз бе? Жол қауіпсіз бе? Sabe montar a cavalo. Ол атпен жүруге біледі. Ол атқа міне алады. Quem cala consente. Кім келіседі? Үндемеу – келісім. Que faz ele? Ол не істеу керек? Ол немен айналысады? / Ол не істеп жатыр? Tenho vontade de vomitar. Менде құсу сезімі бар. Мен құсып кетемін. Este lago parece me bem piscoso. Vamos pescar para nos divertirmos. Бұл көл маған балыққа толы сияқты көрінеді. Көңіл көтеру үшін балық аулайық. Бұл көл балыққа толы. Балық аулауды қызықтайық. O criado arou a terra real. Қызметші патшаның жерін өңдеді. Қызметші патшаның жерін жыртып өңдеді. Bem sei o que devo fazer ou me compete. Мен кімді жасауым керектігін жақсы білемін. Мен не істеу керектігімді және қандай жауапкершіліктер жүктелетінімді жақсы білемін. Eu ganhei mais de trinta mil réis. Мен он леуілікпен жеңіске жеттім. Мен отыз мыңнан астам рейд жеңдім. Entendestes ôu entendeu o que eu disse? Сенің айтқаныңды түсіндің бе? Менің айтқанымды түсіндің бе? Elle dá couces pelo que vejo. Olhe como eu o sobe domar. Ол менің көретінімдей тепкілейді. Мен оны қалай үйреттім қараңыз. Мен көргендей, ол тепкілейді. Мен оны қалай бағындырғанымды қараңыз. In addition to the examples above, Carolino managed to create a number of words which added to the book's unintentionally comic effect. Many can be found in the "Familiar Dialogues" section and include the above "Sook here if I knew to tame hix". Жоғарыда келтірілген мысалдардан басқа, Каролино кітаптың әдейі емес комикалық әсерін арттыратын бірқатар сөздерді жасауға қол жеткізді. Көптеген "Отбасылық диалогтар" бөлімінде кездеседі және жоғарыда келтірілген "Егер мен Хиксті қолға түсіруді білсем, осы жерге кіріп кетер едім" дегенді қамтиды.

Жариялану тарихы

1853 жылы Парижде Ж. П. Аилло, Монлон е Ка «O novo guia da conversação em francês e português» атты португал-француз тілдік сөздігін жарыққа шығарды, авторы – Жозе да Фонсека. Португалияның Ұлттық кітапханасында осы кітаптың каталог нөмірі L.686P. Осы кітаптың тағы бір данасы Францияның Ұлттық кітапханасында FRBNF30446608 каталог нөмірімен сақталады. 1855 жылы Парижде J. P. Aillaud, Monlon e Ca «O Novo Guia da Conversação, em Português e Inglês, em Duas Partes» (сөзбе-сөз, екі бөлімде португал және ағылшын тілдеріндегі әңгімелесу нұсқаулығы) атты португал-ағылшын тілдік сөздігін жариялады, авторлығы Жозе да Фонсека мен Педро Каролиноға тиесілі. Осы кітаптың бір данасы Францияның Ұлттық кітапханасында FRBNF30446609 каталог нөмірімен сақталады. Тағы бір данасы Оксфордтағы Бодлеан кітапханасында бар. 1883 жылы кітап Лондонда «English as She is Spoke» деген атпен жарық көрді. Бостонда басылған алғашқы американдық басылымы да осы жылы жарық көрді, ал кіріспесін Марк Твен жазды. 1969 жылы кітап Нью-Йоркте Dover Publications баспасынан «English as she is spoke» деген атаумен қайта басылды; португал және ағылшын тілдеріндегі әңгімелесудің жаңа нұсқаулығы. 2002 жылы Пол Коллинз редакциялаған жаңа басылым McSweeney's баспасының Collins Library сериясымен жарық көрді. 2002 жылы Францияның Ұлттық кітапханасы мен Бодлеан кітапханасында сақталған 1855 жылғы басылымның бразилиялық нұсқасы Casa da Palavra баспасынан, Рио-де-Жанейрода жарық көрді. 2004 жылы аталған Collins Library басылымының қайта қарастырылған жұмсақ мұқабалы нұсқасы жарық көрді.

Қазіргі заманғы нұсқамалар

Қазіргі кезде "English as she is spoke" тіркесі көбінесе тілдік ойын ретінде, нашар ағылшын грамматикасының стереотиптік мысалы ретінде қолданылады. 1864 жылдың қаңтар айында АҚШ президенті Авраам Линкольн мен Мемлекеттік хатшы Уильям Х. Сьюард Линкольннің жеке хатшысы Джон Хейдің осы кітаптан оқығанын естіп күлген. Бұл кітап Линкольннің АҚШ Азамат соғысының ауыртпалығы мен кабинет ішіндегі саяси тартыстардан ойын-сауық арқылы көңілін көтеруге пайдаланған көптеген амалдарының бірі ретінде айтылады. "Monty Python" комедиялық шоуындағы "Dirty Hungarian Phrasebook" (Лас венгр тіліндегі сөздік) скетчі осы идеяны негізге алады, онда баспагер венгр-ағылшын сөздігін қасақана бұрмаланған фразалармен жасайды. "Agatha Christie's Poirot" сериалының 3-ші маусымындағы 10-шы бөлімі "The Affair at the Victory Ball" ("Жеңіс балындағы оқиға") эпизодында осыған сілтеме жасалады. Эпизод Пуароның инспектор Жаппқа "Менің 'Ағылшын тілін қалай дұрыс сөйлеу керек' кітабымды берейін" деп ұсынуымен аяқталады.