Кіріспе

Кроссовер, кроссовер SUV немесе кроссоверді пайдалы көлік (CUV) – пикаптарға ұқсас рама шасси құрылымында салынған дәстүрлі спорттық пайдалы көліктерге (SUV) қарағанда, жолаушылар автомобильдерімен бөлісетін монокаркас шасси құрылымына салынған және жоғарырақ қозғалыс биіктігіне ие автомобиль түрі. Бұл термин Солтүстік Америкада пайда болды. Бастапқыда кроссовер екі түрлі көліктің ерекшеліктерін біріктіретін кез келген көлік үшін қолданылса, кейіннен кроссовер термині көбінесе монокаркас негізіндегі SUV-лерді білдіретін болды. Кроссоверлерді «көлік сияқты SUV» немесе «көлік негізіндегі SUV» деп те сипаттайды. SUV термині кроссоверлер мен дәстүрлі SUV-лер арасындағы ұқсастықтарға байланысты олардың екеуіне де қолданылатын жалпы атау ретінде жиі пайдаланылады. Дәстүрлі SUV-лермен салыстырғанда кроссоверлер жолдан тыс жағдайларда немесе ауыр жүк тасуда нашаррақ мүмкіндіктерге ие, бірақ жанармай үнемділігі мен басқару жағынан артықшылықтары бар. Седан мен хэтчбек сияқты төменгі қозғалыс биіктігіне және төбесіне ие дәстүрлі көліктермен салыстырғанда кроссоверлер кеңірек кабиналық кеңістік пен жақсырақ көрініс ұсынады. 1977 жылғы Lada Niva – әлемдегі алғашқы жаппай өндірілген монокаркас шассилі жолдан тыс көлік және бұл термин пайда болғанға дейін кроссоверлердің алдағысы ретінде танылды. 1979 жылғы AMC Eagle – АҚШ-тағы алғашқы мысал. Toyota RAV4, 1994 жылы таныстырылған, қазіргі кроссовер тұжырымдамасын қалыптастырды. АҚШ-та кроссоверлердің нарықтық үлесі 2000 жылы 4%-дан 2018 жылы 40%-ға дейін өсті. Дегенмен, бұл анықтамалар жиі шатастырады, өйткені монокаркас шассилі көліктер де көбінесе SUV деп аталады. «Кроссовер» – салыстырмалы түрде жаңа термин, сондықтан ертедегі монокаркас шассилі SUV-лер (мысалы, 1984 жылғы Jeep Cherokee) сирек кроссовер деп аталады. Осындай сәйкессіздіктерге байланысты «SUV» термині кроссоверлер мен SUV-лердің екеуіне де қолданылатын жалпы атау ретінде жиі пайдаланылады. 2005 жылы MotorTrend журналы «кроссовер» термині «өндірушілер оны Chrysler Pacifica-дан Ford Five Hundred седанына дейін қолданғандықтан, мағынасын жойды» деп мәлімдеді. Осыған байланысты басылым «жұмсақ жол» терминінің орындырақ екенін ұсынды. Солтүстік Америкадан тыс аймақтарда кроссовер мен рамалы SUV арасында айырма жасалмайды, оларды екеуін де SUV деп атайды. АҚШ-тың бірнеше мемлекеттік органдары, соның ішінде АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) кроссоверлерді бөлек жіктемейді. Кейбір елдерде кроссоверлер дәстүрлі SUV және пикаптар сияқты жеңіл жүк көліктері ретінде жіктеледі. АҚШ-тан тыс жерлерде «кроссовер» термині көбінесе C сегментіндегі (компакт) немесе кішірек көліктерге қолданылады, ал Audi Q7, Range Rover, Porsche Cayenne және Volkswagen Touareg сияқты үлкен монокаркас шассилі көліктер көбінесе кроссовер емес, SUV ретінде аталады. Ұлыбританияда кроссовер кейде жоғарырақ қозғалыс биіктігіне және SUV сияқты стильдік ерекшеліктеріне ие хэтчбек ретінде анықталады. The Sunday Times 2019 жылы сатылымдағы «жұмсақ жол» көліктерінің санын атап өтті.

Сипаттамалары

Кроссоверлердің жүргізу сипаттамалары мен өнімділігі дәстүрлі жолаушылар автомобильдеріне ұқсас, бірақ жанармай шығыны мен пайдалану құнында шамалы кемшіліктермен жолаушылар мен жүк кеңістігін ұсынады. Consumer Reports мәліметтері бойынша, 2018 жылы АҚШ-та ең көп сатылған үш кроссовер (Toyota RAV4, Honda CR-V және Nissan Rogue) орташа есеппен орташа өлшемді седан сияқты автомобильдерге (Toyota Camry, Honda Accord, Nissan Altima) қарағанда 10%-ға аз жанармай үнемдейді, бірақ жүк кеңістігі шамамен 1,5 есе көп. Сонымен қатар, АҚШ-тағы орташа өлшемді кроссовер орташа өлшемді автомобильге қарағанда 5%-ға арзан. Көптеген кроссоверлерде толық немесе төрт дөңгелекті жетек болмайды, бұл олардың нашар жолдан өту қабілетімен байланысты көптеген журналистер мен тұтынушыларды «спорттық көп мақсатты көліктер» деп аталуына күмәндік тудырады. Осының салдарынан кейбір кроссоверлерді «жалған SUV» деп сипаттайды.

Тарих

1979 жылы "SUV" немесе "кроссовер" терминдері пайда болғанға дейін AMC Eagle кейіннен бірінші арнайы кроссовер автомобиль деп есептеледі. Бұқаралық Eagle модельдік қатары толық автоматты төрт дөңгелекті жетегі бар және жоғары шассилі жолаушылар көлігі платформасына негізделген. Сонымен қатар, Motor Trend журналының бір авторы 1963 жылғы Studebaker Wagonaire-ді "алғашқы кроссовер" деп сипаттады, себебі инновациялық жылжымалы шатыры бар универсал "әртүрлі көлік түрлерін біріктірген". Ол тек стандартты артқы дөңгелекті жетегімен қол жетімді болды. Тағы бірі 1977 жылғы Matra Rancho алдыңғы дөңгелекті жетегімен қазіргі кроссовердің алғашқы нұсқасы деп санайды. "Өмір салты" ретінде сатылған бұл көлік төрт дөңгелекті жетегімен ұсынылмады. 1981 жылы American Motors Corporation (AMC) екі есікті AMC Spirit негізінде "Eagle SX/4" және "Eagle Kammback" төрт дөңгелекті субкомпакт модельдерін ұсынды. Бұл қолжетімді модельдер компактты AMC Eagle қатарына қосылды және пайдалылығымен және жаман ауа-райы жағдайындағы мүмкіндіктерімен жайлы автомобильдер нарығын болжады. 1994 жылы шыққан Toyota RAV4 бірінші буыны қазіргі кроссовер тұжырымдамасын кеңейткен модель ретінде мойндалды, ал Toyota АҚШ-та бұл көлікті "жаңа концепциялы SUV" деп атады. 2000 жылдардың басында Toyota Солтүстік Америкада Highlander және Lexus RX сияқты басқа кроссовер модельдерін шығару арқылы автомобиль негізіндегі жүк көліктерін дамытуда көшбасшылықты иеленді. 2006 жылы АҚШ-та кроссовер модельдері жалпы SUV нарығының 50% астам бөлігін құрады.

Өлшемі бойынша санаттар

Рыноққа байланысты кроссоверлер бірнеше өлшем категориясына бөлінеді. Ресми түрде ешқандай жіктеме болмағандықтан, кейбір кроссовер модельдері үшін өлшем категориясы шашыраңқы болуы мүмкін. Көліктің өлшем санатын анықтау үшін ұзындығы мен ені, брендтік моделіндегі орны, платформасы және ішкі кеңістігі сияқты бірнеше фактор қарастырылады.

Кроссоверлік қалалық автомобиль (А сегменті)

Кроссоверлік қалалық автомобильдер (сонымен қатар А классы SUV, қалалық SUV деп те аталады). Бұл сегменттегі автомобильдер көбінесе хэтчбек стилінде жасалады. 2010 жылдардың соңынан бері бұл сегментке едәуір көбірек назар аударылуда. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, мысалдарға Toyota Aygo X, Hyundai Casper, Suzuki Ignis, Renault Kwid, VinFast VF 5, Suzuki Xbee және Fiat Panda Cross/City Cross кіреді.

Субкомпактты кроссоверлік SUV (B сегменті)

Субкомпакт кроссоверлер (сонымен қатар B сегментінің кроссовері, B SUV, кішкентай SUV деп те аталады) – әдетте, субкомпакт (сонымен қатар супермини немесе B сегменті) жолаушылар көлігінің платформасына негізделген кроссоверлер. Бірақ, кейбір жоғары деңгейдегі субкомпакт кроссовер модельдері компакт автомобильдің (C сегменті) платформасында да жасалады. Бұл сегмент нарыққа қарай әртүрлі атаулармен белгіленуі мүмкін. Көптеген аймақтарда бұл санат "компакт кроссовер" немесе "компакт SUV" деп те аталады. Бұл санат Еуропа, Үндістан және Бразилияда ерекше танымал, онда 2018 жылы жалпы SUV сатылымының 37%, 75% және 69% осы санатқа тиесілі болды. АҚШ-та 2018 жылы жалпы SUV сатылымының 7% құрады. 2019 жылы сегменттегі ең көп сатылған көлік – Honda HR-V, ол дүние жүзі бойынша 622 154 дана сатылды.

C сегментіндегі компактты кроссовер

Компактты кроссовер (C-сегментті SUV немесе C SUV деп те аталады) – әдетте компактты автомобильдің (C-сегмент) платформасына негізделген көлік, бірақ кейбір модельдер орта өлшемді автомобильдің (D-сегмент) немесе субкомпактты (B-сегмент) платформасына да негізделген. Көптеген компактты кроссоверлерде екі қатар орындықтар болады, ал кейбіреулерінде үш қатар болады. Сегменттің атауы нарыққа қарай өзгеруі мүмкін. Солтүстік Америкадан басқа бірнеше аймақтарда бұл санат «орта өлшемді кроссовер» немесе «орта өлшемді SUV» деп танылуы мүмкін, оны Солтүстік Америкадағы орта өлшемді кроссовер SUV анықтамасымен шатастырмау керек, ол үлкен D-сегментінің кроссовер SUV-ы болып табылады. Бірінші компактты кроссовер – 1980 жылғы AMC Eagle, ол компактты Concord желісіне негізделген. Оның төрт дөңгелекті жетек жүйесі сол кездегі әдеттегі жолаушылар автомобильдерінде сирек кездесетін мүмкіндік болды, ол толық уақытты жетекпен, автоматты беріліспен, күшті рульмен, стандартты алдыңғы дискілі тежегіштермен және көптеген қолайлылық және жайлылық опцияларымен жабдықталған. Кейінгі модельдердің қатарында 1994 жылғы Toyota RAV4 бар. 2014 жылы алғаш рет АҚШ-та компактты кроссоверлердің сатылымы орта өлшемді седандардан басып өтті. 2019 жылы американдық Car and Driver журналы «осындай көп көліктер нарықта жиналуда, оларды қарапайым түрде сұрыптау қиын міндет» деген пікір білдірді. Оның танымалдылығы мен тұтынушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында көптеген өндірушілер бірнеше компактты кроссовер ұсынады, әдетте әртүрлі бағада және өлшемдерде. 2010 жылдардың соңына қарай бұл сегмент бірнеше аймақта ең танымал сегментке айналды. Мысалы, 2019 жылы АҚШ-та сатылған әрбір төртінші автомобильдің (24,2%) бірі – компактты кроссовер болды. Бұл сондай-ақ жалпы еуропалық автомобиль нарығының 5,6%-ын құрады. 2019 жылы сегменттегі ең көп сатылған көлік – Toyota RAV4, оның әлем бойынша 961 918 данасы сатылды. Еуропада бұл сегмент 2019 жылы жалпы нарықтың 2,1%-ын құрады, мұнда люкс кроссовер SUV-тары басым бөлігін иеленді. Toyota Highlander/Kluger 2018 жылы әлемде 387 869 данасы сатылып, санаттағы ең көп сатылатын көлік атанды.

Толық өлшемді кроссоверлік SUV

Толық өлшемді кроссоверлер әдетте толық өлшемді көліктер негізінде жасалады. Олар ең ірі кроссоверлер болып табылады және тек үш қатарлы орындықтармен жабдықталады. Алғашқы толық өлшемді кроссоверлерге Ford Freestyle, GMC Acadia, Saturn Outlook және Buick Enclave кірді, ал бұрынғы толық өлшемді SUV көліктері көбінесе рамалы шассиге орнатылған денеден құрастырылған. Толық өлшемді кроссоверлер класы кейде үш қатарлы орта өлшемді кроссоверлер класын да қамтиды, мысалы, Jeep Grand Cherokee L сияқты.

Үш есікті кроссовер

Рамалық SUV-терде үш есікті кузов жиі кездеседі, бірақ үш есікті (артқы қақпа есігін қоса алғанда) кроссоверлер сирек кездеседі. Екі немесе үш есікті көліктердің жалпы санының азаюы осы санаттың да азаюына себеп болды.

Купе кроссовері

Арғы шатыр сызығы көлбеу кроссоверлер "купе кроссовер" немесе "купе SUV" деп сатылуы мүмкін. "Купе" термині бастапқыда көлбеу немесе қысқартылған артқы шатыры бар жолаушылар көлігін білдіргенімен, көптеген купе кроссоверлер бес есікті болып келеді. Көлбеу шатыр сызығы стандартты кроссоверге қарағанда стильдік артықшылық беру үшін жасалған. Бұл кузов стилі әдеттегі кроссоверлерге қарағанда кем тартымды және практикалық емес деп сынға ұшырады. BMW X6 – алғашқы купе кроссовер деп есептеледі.

Кэбриольді кроссовер

Бірінші кроссовер-кабриолет – AMC Eagle, ол AMC дилерлері 1981 және 1982 модельдік жылдары Sundancer деген атпен сатты. Бұл – заводта бекітілген, барлық доңғалақтарды қозғалтатын екі есікті седанның кабриолетке айналдырылған түрі. Кейіннен бірнеше кроссовер-SUV кабриолеттер жаппай өндіріске түсті, олардың ішінде Toyota RAV4 кабриолет бар. Солтүстік Америкада 1998 модельдік жылға шығарылып, 1999 модельдік жылға дейін сатылды. Басқа мысалдарға Nissan Murano CrossCabriolet, Range Rover Evoque Convertible және Volkswagen T-Roc Cabriolet жатады. Бұл санат журналистер, жанкүйерлер және сарапшылар тарапынан дизайн мен жоғары бағасы сияқты көптеген себептермен сыналып бағаланды. Кейбіреулер оның мақсатына күмән келтірді, себебі кроссоверлерге тән пайдалы қасиеттері кабриолет нұсқасына көшпеді, ол тек екі есікті және аз багаждық кеңістікке ие болды.

Кроссовер стиліне арналған автомобильдер

Көптеген өндірушілер SUV трендісін пайдаланып, станция вагондарының, хэтчбектердің немесе MPV-лердің жоғары шассисі бар нұсқаларын, сондай-ақ қара пластиктен жасалған дөңгелек қанаттарын кеңейту жиынтығы, кузовты қорғау элементтері, қорғаныш тақталар және шатырға орнатылатын бағаждар сияқты сыртқы түріне лайықталған аксессуарларды ұсынды. Көтерілген жерден арақашықтығының арқасында, бұл көліктер жолдан тыс жерлерде де жақсы өтуге қабілетті деп сатылуы мүмкін. Олардың кейбіреулері толық жетекпен жабдықталуы да мүмкін. Өндірушілер бұл стратегияны модельдерді жоғарырақ сегментке жылжыту үшін немесе кроссовер SUV сегментіндегі бос орынды толтыру үшін қолданды. Бұл көліктер "жалған кроссоверлер" деп аталады.

Вагондық машина

Көптеген өндірушілер "жолдан тыс" вагон нұсқаларын шығарды, олар кең жүк көлемімен және жоғары пайдалылығымен ерекшеленеді. Көтерілген жерден арақашықтығының арқасында, олар жұмсақ жолдан тыс немесе кез келген ауа-райы жағдайында өтімдірек деп саналады, бұл оларды вагон мен SUV арасындағы "кроссовер" етеді. Солтүстік Америкада кейбір өндірушілер бұрынғысының танымал болмауына байланысты кроссовер стиліндегі вагонды сатады, ең танымал модель – Subaru Outback. Жолдан тыс стильдегі вагонның алғашқы үлгісі 1994 жылы шыққан Subaru Legacy Outback (кейіннен Outback) болды. Ол кезде Subaru өсіп келе жатқан SUV сегментінде болған жоқ. SUV-ды бастапқыдан жобалауға жеткілікті қаржысы болмағандықтан, Subaru Legacy вагонға екі түсті бояу схемасы, кузовты қорғау және аспаны көтеруді қосты. Ол үлкен жүк көлігіне негіделген SUV-тарға қабілетті және тиімді балама ретінде сатылды. Тағы бір мысал – 1999 жылы таныстырылған Volvo V70 XC (сонымен қатар V70 Cross Country деп те аталады). 2002 жылы модель XC70 деп қайта аталды. Audi 1999 жылдан бері Allroad нұсқаларын жасап келеді. Volkswagen Alltrack және Škoda Scout осыған ұқсас нұсқалар болып табылады.

Кроссоверлік хетчбек

Хэтчбектердің немесе қалалық автомобильдердің кроссовер стиліндегі нұсқасы, бір кузовдағы субкомпакт кроссоверге орнына қойылды немесе оған қосымша ретінде ұсынылды. Кроссовер стиліндегі көптеген хэтчбектердің толық жетектегісі жоқ. SUV-темалық хэтчбектердің алғашқы үлгілері 1983 жылғы Fiat Panda 4x4, 1994 жылғы Outback Sport, 1996 жылғы Toyota Starlet Remix және 2003 жылғы Rover Streetwise болып табылады. 1990-1991 жылдары Steyr Daimler Puch компаниясы жасаған Volkswagen Golf Country да сатылды, ол уақытша толық жетек және жолдан тыс жүруге арналған сыртқы қаптамамен ұсынылды. 2000-шы жылдары Volkswagen CrossPolo қазіргі кроссовер стиліндегі хэтчбектер тренін бастады және SUV сияқты "өмір салты" көлігі ретінде сатылды. 2009 жылы ұсынылған Sandero-ның кроссовер стиліндегі нұсқасы – Dacia/Renault Sandero Stepway, жақсы қабылданылған кроссовер стиліндегі хэтчбектердің мысалы болып табылады және Sandero сатылымының 65% құрайды.

МПВ/минивэн

Кроссовер стиліндегі алғашқы MPV-лердің бірі 2000 жылы таныстырылған Renault Scénic RX4 болды. Ол көтерілген күйесі, қатаң сыртқы қаптамасы, артқы есікке орнатылған қосалқы дөңгелегі және опциялық толық жетекпен жабдықталған. Тағы бір мысал – 2006 жылы шығарылған Volkswagen CrossTouran, ол Touran модельінің көтерілген нұсқасы ретінде және «өмір салты» көлігі ретінде сатылды. Сыртқы аксессуарлармен жабдықталған кроссовер стиліндегі нұсқалардан өзге, кроссовер нарығының үлесінің өсуіне байланысты көптеген өндірушілер кроссовер сипаттамаларымен MPV-лерді бастапқы құрылымынан қана әзірлеуге кірісті және оларды көбінесе MPV ретінде немесе «кроссовер MPV» ретінде сатты, мысалы, Renault Espace-тің 5-ші буыны.

Кроссоверлі седан

1979 жылы шығарылған AMC Eagle инновациялық бір бөліктен жасалған, барлық доңғалақтарды қозғалтатын, екі және төрт есікті седан нұсқаларында қол жетімді болды. Кроссоверлік қасиеттері бар седандардың мысалдары: Subaru Legacy SUS ("Sport Utility Sedan" деген сөздің қысқартылған түрі), Volvo S60 Cross Country, Polestar 2, Toyota Crown Crossover, Citroën C4 X және Қытайдағы C3L, Renault/Dacia Logan Stepway және Qoros 3 GT.

Еуропа

2010 жылдың басынан бері Еуропада кроссовер типті көліктердің сатылымы артып келеді. 2017 жылға қарай, Еуропадағы шағын және орта өлшемді кроссовер модельдерінің сатылымы қарқынды өсуді жалғастырды. JATO Dynamics деректер фирмасының Еуропа жаңа автомобиль нарығын талдауы көрсеткендей, 2019 жылы көбінесе кроссоверлерден тұратын SUV көліктері нарықтың шамамен 40 пайызын құрады, ал кроссовер сегменті көлем мен пайданың өсуіне маңызды серпін берді.

Америка Құрама Штаттары

2003-2005 жылдар аралығында кроссоверлердің сатылымы 30%-ға өсті. 2006 жылы бұл сегмент АҚШ-та кеңінен таныла бастады, кроссовер сатулары "жалпы SUV нарығының 50% -ынан асты". 2007 жылы сату 16%-ға өсті. 2013 жылы Audi Q5, Audi A4 седанынан кейін АҚШ нарығында Audi-дің екінші ең көп сатылатын көлігіне айналды. 1990 жылдардың соңы мен 2012 жыл аралығында Lexus сатуларының шамамен жартысы SUV-лардан түсті. Америкалық өндірушілер бастапқыда жеңіл жүк көлігіне негіделген SUV-ларға көшуге асықпады, ал шетелдік автокөлік өндірушілер АҚШ нарығы үшін, онда танымал емес вагон-коляскалардың орнына кроссоверлерді әзірледі. 2000 жылдардың басында американ автокөлік өндірушілері де осы деңгейге жетті.