Кіріспе

Цилиум немесе флагеллумның табанында орналасқан ақуыздық құрылым). Базальды дене (базальды түйіршік, кинетосома және ескі цитологиялық әдебиеттерде блефаропласт деп те аталады) – эукариоттық ундилиподиумның (цилий немесе флагеллумның) табанында орналасқан ақуыздық құрылым. Базальды денеге 1880 жылы Теодор Вильгельм Энгельманн атау берген. Ол центриоль мен бірнеше қосымша ақуыздық құрылымдардан тұрады, және, негізінен, өзгертілген центриоль болып табылады. Базальды дене аксонема микротүтікшелерінің өсуі үшін бастамалық орын қызметін атқарады. Базальды денелерден пайда болатын центриольдер, микротүтікшелерді бекітетін ақуыздарға бекініш орны ретінде әрекет етеді және микротүтікшелерді ұйымдастыру орталығы (MTOC) деп белгілі. Бұл микротүтікшелер көптеген эукариоттық жасушалардың ішіндегі көпіршіктер мен органеллалардың қозғалысын жеңілдетеді.

Құрастыру, құрылым

Клеткалық циклдің G1 фазасы немесе тоқтау кезінде кірпікшелер мен базальдық денелер қалыптасады. Жасуша G1 фазасына кірмес бұрын, яғни кірпікшенің пайда болуына дейін, аналық центриоль центросоманың құрамдас бөлігі болып табылады. Тек бір негізгі кірпікшеге ие жасушаларда аналық центриоль G1 фазасына немесе тоқтау кезеңіне кіргеннен кейін базальдық денеге айналады. Осылайша, мұндай жасушадағы базальдық дене центриольден туындайды. Базальдық дене аналық центриольден кем дегенде екі жағынан өзгешеленеді. Біріншіден, базальдық денелерде базальдық табандар болады, олар цитоплазмалық микротүтікшелерге бекітілген және кірпікшенің поляризацияланған орналасуы үшін қажет. Екіншіден, базальдық денелерде аналық центриольдің қосымшаларынан өрбитін тәрізді өтпелі талшықтар болады. Дегенмен, көп кірпікшелі жасушаларда базальдық денелер көп жағдайда центриольдерден емес, деутеросома деп аталатын арнайы белок құрылымынан жаңадан пайда болады.

Функция

Жасуша циклының тоқтау кезеңінде базальды денелер бастапқы кірпіктерді ұйымдастырады және плазмалық мембранаға жақын жасуша қабығында орналасады. Жасуша циклына енген кезде кірпіктер қайта сіңіріледі, ал базальды дене ядроға жылжып, центросомаларды ұйымдастыру функциясын атқарады. Центриолалар, базальды денелер және кірпіктер митоз, полярлық, жасуша бөлінуі, белок тасымалы, сигнал беру, қозғалыс және сезіну үшін маңызды. Базальды денелерге локалданатын белоктардағы мутациялар адамдардағы бірнеше кірпікшелік аурулармен байланысты, оның ішінде Бардет-Бидл синдромы, орофациодигитальдық синдром, Жубер синдромы, конус-таяк дистрофиясы, Мекель синдромы және нефронофтиз. Базальды денелердің өндірісін және кеңістіктік бағдарлануын γ-тубулиннің нуклеотид байланыстыру домені реттейді. Өсімдіктерде центриолалар жоқ, тек төменгі сатыдағы өсімдіктерде (мысалы, мүктер мен папоротниктерде) қозғалмалы сперматозоидтары бар болғандықтан, флагеллумдар мен базальды денелер кездеседі.