Кіріспе

Морна (португал және Кабо-Верде креол тілдерінде: ˈmɔɾnɐ) – Кабо-Вердеден шыққан музыка және би жанры. Ән сөздері көбінесе Кабо-Верде креол тілінде болады, ал музыкалық аспаптар құрамына кавакинью, кларнет, аккордеон, скрипка, фортепиано және гитара кіреді. Морна Кабо-Верде үшін ұлттық музыка саналады, дәл сияқты Португалия үшін фаду, Аргентина үшін танго, Доминикан Республикасы үшін меренге, Куба үшін румба және т.б. Ең танымал халықаралық морна орындаушысы – Цезария Эвора. Морна және Кабо-Верде музыкасының басқа жанрлары Кабо-Верде мигранттарының қауымдастықтарында, әсіресе АҚШ-тың Жаңа Англия аймағында, Португалияда, Нидерландыда, Францияда, Батыс Африкада және Латын Америкасының кейбір аймақтарында орындалады.

Музыкалық жанр ретінде

Музыкалық жанр ретінде морна баяу темппен, 2 өлшемді такт (кейде 4 өлшемді) және ең дәстүрлі түрінде квинталар циклына негізделген гармониялық құрылыммен сипатталады, ал өлең құрылымы музыкалық тармақтар мен қайырманың кезектесуі арқылы ұйымдастырылған. Морна көбінесе монотонды болады, яғни бір ғана тональдікте жазылады. Бірнеше тональдікті қолданатын шығармалар сирек кездеседі және әдетте олар минордан мажорға немесе керісінше өту жағдайлары болып табылады.

Гармониялық құрылым

Морнаның ең дәстүрлі түрінде, оның құрылысы бесінші циклге сәйкес келеді. Гармониялық прогрессия белгілі бір тоналдылықтағы аккордтан (тониктен) басталады, екінші аккорд – төменгі бесінші (субдоминант), үшінші аккорд – бірінші аккордтай, ал төртінші аккорд – жоғарғы бесінші (доминантты жетілік). Осы аккордтар – тоник, доминантты жетілік, субдоминант – Кабо-Вердеде сол тоналдылықтың “примейра”, “сегунда” және “терсейра” (бірінші, екінші және үшінші) деп аталады. Мысалы, егер музыка Ля минор тоналдылығында орындалса, Ля минор аккорды “примейра де Ля минор” (Ля минордың біріншісі), Ми 7-ші аккорды “сегунда де Ля минор” (Ля минордың екіншісі), ал Ре минор аккорды “терсейра де Ля минор” (Ля минордың үшіншісі) деп аталады. Дегенмен, бұл морнаның ең қарапайым және бастапқы гармониялық тізбегін көрсетеді. Біріншіден, бұл құрылым кейіннен өтпелі аккордтармен (төмендегі Тарих бөлімін қараңыз) толықтырылды. Екіншіден, бұл құрылым міндетті емес. Көптеген композиторлар, әсіресе заманауи композиторлар, басқа аккордтық прогрессияларды қолданады.

2-ші кезең: Эухенио Таварес

ХХ ғасырдың басында ақын Евгений Таварес морнаның қазіргі романтикалық мінезін қалыптастыруға зор үлес қосты. Брава аралында морна өзгеріске ұшырады, Боа Виста морнасынан гөрі ақырын орындалатын болды, поэзиясы лирикалық сипатқа ие болып, көбінесе махаббат және махаббаттан туған сезімдерге арналған тақырыптарды қамтыды.

4-кезең: 1950-1970 жылдар

Бұл кезеңде жаңа музыкалық жанр – coladeira толыққанды дамып, көптеген композиторлар осы жаңалықты сынап көрді. Сондықтан 1950-1970 жылдар аралығында морна музыкалық техника жағынан үлкен өзгерістерге ұшырамады. Дегенмен, "назды әрі сезімтал әуендік ерекшелігі" бар бірнеше композициялар пайда болды. Португалдық отаршылдық саясатына қарсы қозғалыс басталғанда, морнада бұл өзгеріс отанды немесе отандағы жақындарын мадақтау арқылы тақырыпты кеңейту жолымен сырттай білдірілді. Ән мәтіндері басқа музыка жанрларынан (болеро, самба-кансао, американдық әндер, француз шаньсондары және т.б.) да шабыт алды. 1970 жылдары тіпті саяси әндер де жазылды. 1960 жылдары электрлі аспаптар қолданыла бастады және морна халықаралық аренада таныла бастады, концерттер арқылы немесе жазбалар шығару арқылы.

5-кезең: соңғы жылдар

Соңғы кездері композиторлар морнаға ерекше сипаттар беру үшін кең көркемдік еркіндікті пайдаланады. Жаңағы морналар енді бестік цикл схемасын қатаң түрде сақтамайды, аккордтар тізбегінде үлкен еркіндік байқалады, музыкалық шумақтарда әрқашан нақты өлең саны болмайды, мелодияда лундумның іздері дерлік жойылған, ал кейбір композиторлар морнаны басқа музыкалық жанрлармен қосыстыруға тырысады.

Боа Виста Морна

Боа Виста морнасы – морнаның ең ежелгі түрі. Ол тез темппен (анданте ± 96 бпм) және рубато стилімен ерекшеленеді, сондай-ақ құрылымы жайлы болып келеді. Әдетте, оның тақырыптарында әзілдер, сатиралар немесе қоғамдық сын туралы сөз болады. Мелодиядағы акценттер лундумға өте ұқсас.

Жақсы таң

Брава морнасы – бүгінгі таңда ең танымал морна түрінің бастауында тұр. Боа Виста морнасынан (шамамен минутына 60 соққы) баяу темппен ерекшеленуден басқа, ол романтизмге тән ерекшеліктерге ие, мысалы, ұйқас қолдану, күшті лирикалық сипат және қатаң өлшем. Брава стилі Брава және Фого композиторлары тарапынан әлі де қолданылып келеді.

Сан-Висенте-Морна

Сан-Висенте морнасы – Брава морнасының туындысы. Екеуінің де темпі бірдей, бірақ Сан-Висенте морнасында аккорд тізбектері өткіш аккордтармен байытылған. Тақырыптық мазмұны да кеңейтіліп, романтикалық тақырыптар ғана емес, поэзия да еркін стильде жазылған. Екеуі де Брава морнасындай ұйқас қолданбайды. Сан-Висенте морнасынан бастап, жақындағы және инновациялық композиторлардың туындыларынан, әлі жүйеленбеген басқа морна түрлерін көруге болады.