Бангладеш экономикасы: даму жолы мен перспективалары

Кіріспе

Резервтер = $20 миллиард (2024) (63-орын)
Көмек =
cianame = Бангладеш
орфография = US

none

| reserves = $20 billion (2024) (63rd)
| aid =
| cianame = Bangladesh
| spelling = US

The economy of Bangladesh is a major developing market economy. As the second largest economy in South Asia, Bangladesh's economy is the 35th largest in the world in nominal terms, and 25th largest by purchasing power parity. Bangladesh is seen by various financial institutions as one of the Next Eleven. It has been transitioning from being a frontier market into an emerging market. Bangladesh is a member of the South Asian Free Trade Area and the World Trade Organization. In fiscal year 2021–2022, Bangladesh registered a GDP growth rate of 7.2% after the global pandemic. Bangladesh is one of the fastest growing economies in the world. Industrialisation in Bangladesh received a strong impetus after the partition of India due to labour reforms and new industries. Between 1947 and 1971, East Bengal generated between 70% and 50% of Pakistan's exports. Modern Bangladesh embarked on economic reforms in the late 1970s which promoted free markets and foreign direct investment. By the 1990s, the country had a booming ready made garments industry. As of 16 March 2024, Bangladesh has the highest number of green garment factories in the world with Leadership in Energy and Environmental Design (LEED) certification from the United States Green Building Council (USGBC), where 80 are platinum rated, 119 are gold rated, 10 are silver, and four are without any rating. As of 06 March 2024, Bangladesh is home to 54 of the top 100 LEED Green Garment Factories globally, including 9 out of the top 10, and 18 out of the top 20. As of 27 April 2024, Bangladesh has a growing pharmaceutical industry with 12 percent average annual growth rate. Bangladesh is the only nation among the 48 least developed countries that is almost self sufficient when it comes to medicine production as local companies meet 98 percent of the domestic demand for pharmaceuticals. Remittances from the large Bangladeshi diaspora became a vital source of foreign exchange reserves. Agriculture in Bangladesh is supported by government subsidies and ensures self sufficiency in food production. Bangladesh has pursued export oriented industrialisation. Bangladesh experienced robust growth after the pandemic with macroeconomic stability, improvements in infrastructure, a growing digital economy, and growing trade flows. Tax collection remains very low, with tax revenues accounting for only 7.7% of GDP. Bangladesh's banking sector has a large amount of non performing loans or loan defaults, which have caused a lot of concern. The private sector makes up 80% of GDP. The Dhaka Stock Exchange and Chittagong Stock Exchange are the two stock markets of the country. Most Bangladeshi businesses are privately owned small and medium sized enterprises (SME) which make up 90% of all businesses.

Бангладеш экономикасы дамушы нарықтық экономика болып табылады. Оңтүстік Азиядағы екінші ірі экономика ретінде Бангладеш экономикасы номиналдық көрсеткіш бойынша әлемдегі 35-ші, ал сатып алу қабілеті паритеті бойынша 25-ші орында тұр. Әртүрлі қаржы институттары Бангладешті «Next Eleven» елдерінің бірі деп санайды. Ол дамушы нарыққа қадам басып, жаңа нарықтан өсіп келе жатыр. Бангладеш Оңтүстік Азия еркін сауда аймағының және Дүниежүзілік сауда ұйымының мүшесі. 2021–2022 қаржы жылында Бангладеш жаһандық пандемиядан кейін 7,2% ЖІӨ өсімін тіркеді. Бангладеш әлемдегі ең жылдам дамып келе жатқан экономикалардың бірі. Бангладеште индустрияландыру Үндістанның бөлінуінен кейін еңбек реформалары мен жаңа өнеркәсіптердің арқасында күшті серпін алды. 1947 және 1971 жылдар аралығында Шығыс Бенгалия Пакистанның экспортының 70%-дан 50%-ға дейін қамтамасыз етті. Қазіргі Бангладеш 1970-ші жылдардың соңында еркін нарық пен тікелей шетелдік инвестицияларды ынталандырған экономикалық реформаларға кірісті. 1990-жылдары елде дайын киім өндірісі гүлденді. 2024 жылдың 16 наурызына қарай, Бангладеш АҚШ-тың Жасыл құрылыс кеңесінен (USGBC) алған Энергия және қоршаған ортаны қорғау бойынша көшбасшылық (LEED) сертификатына ие әлемдегі ең көп көгалдандырылған киім фабрикаларына ие, олардың 80-і платина деңгейінде, 119-ы алтын деңгейінде, 10-ы күміс деңгейінде, ал төрт фабрикада рейтинг жоқ. 2024 жылдың 6 наурызына қарай, Бангладеш әлемдегі ең үздік 100 LEED Green Garment Factory-ның 54-іне, оның ішінде ең үздік 10-ның 9-ына және ең үздік 20-ның 18-іне ие. 2024 жылдың 27 сәуіріне қарай, Бангладеште фармацевтикалық өнеркәсіп 12%-дық орташа жылдық өсіммен дамуда. Бангладеш 48 ең аз дамыған елдің ішінде дәрі-дәрмек өндірісі бойынша дерлік өзін-өзі қамтамасыз ететін жалғыз мемлекет, себебі жергілікті компаниялар фармацевтикалық өнімдерге деген ішкі сұраныстың 98%-ын қанағаттандырады. Бангладештің үлкен диаспорасынан түскен ақша аударымдары шетелдік валюта резервтерінің маңызды көзіне айналды. Бангладештің ауыл шаруашылығы мемлекеттік субсидиялармен қолдалады және азық-түлік өндірісінде өзін-өзі қамтамасыз етуді қамтамасыз етеді. Бангладеш экспортқа бағытталған индустрияландыру саясатын ұстанды. Бангладеш пандемиядан кейін макроэкономикалық тұрақтылық, инфрақұрылымның жақсаруы, өсіп келе жатқан цифрлық экономика және сауда ағынының артуы арқасында қарқынды өсімді бастан кешірді. Салық жинау деңгейі өте төмен, салықтық түсімдер ЖІӨ-нің 7,7%-ын құрайды. Бангладештің банк секторында көптеген өтелмеген несиелер немесе несиелердің өтелмеуі бар, бұл үлкен алаңдаушылық тудырады. Жеке сектор ЖІӨ-нің 80%-ын құрайды. Дака қор биржасы және Читтагонг қор биржасы – елдің екі қор нарығы. Бангладештің көптеген кәсіпорындары жекеменшік шағын және орта кәсіпкерліктер (СӨК) болып табылады, олар барлық кәсіпорындардың 90%-ын құрайды.

Экономикалық тарих

Пункмен таңбаланған монеталар Бангладеште табылған валютаның ең ерте түрі болып табылады, олар темір дәуірі мен б.з.б. I мыңжылдыққа дейін соққан. Бангладеште Геркулес суреті бар I ғасырға жататын римдік монеталар қазылып алынды, бұл римдік әлеммен сауда байланыстарын көрсетеді. Вари Батешвар қиратылыстары римдік географы Клавдий Птолемей есімдерін атаған Сонагураның (сауда орталығы) сауда порты болған деп саналады. Бенгалияның шығыс бөлігі тарихи тұрғыдан гүлденген аймақ болды. Ганг дельтасы қолайлы, тропикалық климат, құнарлы топырақ, мол су, балық, жануарлар мен жемістердің көптігін қамтамасыз етті. Сасанидтер империясы құлағаннан кейін және арабтардың парсы сауда жолдарын басып алғаннан кейін Бенгалиямен мұсылман саудасы күшейді. Бұл сауданың көп бөлігі Бенгалияның оңтүстік-шығысындағы Мегхна өзенінің шығысында жүргізілді. 1204 жылдан кейін мұсылман басқыншылары исламға дейінгі мемлекеттердің алтын және күміс қорын мұра етті. Бенгалия сұлтандығы өзінің сауда империясын басқарды. Бенгал кемелері Бенгал шығанағында және Үнді мұхиты сауда желісінің басқа бөліктеріндегі ең үлкен кемелер болды. Кеме иелері саудагерлер көбінесе сұлтанның патшалық елшілері ретінде тағайындалған. Малаккада бай бенгал саудагерлері мен кеме иелері тұрды. Бенгалиядан келген кеме Бруней мен Суматрадан Қытайға елшіліктерді тасымалдады. Бенгалия мен Мальдив аралдары тарихтағы ең ірі қабық валюта желісін құрды. Африкадағы Малиндиден Масай жирафы Бенгалияға жеткізілді, кейіннен ол Бенгалия сұлтанының Қытай императорына сыйлығы ретінде табыс етілді. Аракан билеушілері Бенгалияға экономикалық, саяси және мәдени капитал іздеді. Бенгалия сұлтаны Арабияның Хиджаз аймағындағы жобаларды қаржыландырды. Моғол билігі кезінде Бенгалия дүниежүзілік муссалин, жібек және інжу-маржан саудасының орталығы болды. Бенгалия Еуропаға сольпетр, Индонезияға опиум, Жапония мен Нидерландыға шикі жібек экспорттады және Еуропа, Индонезия және Жапонияға экспорттау үшін мақта және жібек маталарын өндірді. XVIII ғасырдағы Бенгалиядағы нақты жалақы мен өмір сүру деңгейі Еуропадағы ең жоғары деңгейге ие болған Ұлыбританиямен салыстыруға болады. Моғол дәуірінде мақта өндірісінің ең маңызды орталығы Бенгалия болды, әсіресе оның астанасы Дакка маңында, осының нәтижесінде муссалин алыс базарларда, мысалы, Орталық Азияда "дака" деп аталды. Бенгал шаруалары тез арада шөп өсіру және жібек шаруашылығын меңгерді, Бенгалияны әлемдегі маңызды жібек өндіруші аймақ ретінде бекітті. Мысалы, Бенгалиядан Голландия импорттаған тоқыманың 50% -ден астамы және жібектің 80% -і осында өндірілді. Бұл аймақ кеме жөндеу орталығы болып табылды. Колониалдық және моғолдық кезеңдердегі ең көне бизнес өкілдерінің бірі - Фахруддиннің биряни мейрамханасы Бенгалияның навабтары дәуірінен бастау алады. 1793 жылы Низаматты (жергілікті билікті) жою арқылы Бенгалияны толық бақылауға алған Британдық Шығыс Үндістан компаниясы Калькуттаны, қазіргі Батыс Бенгалияның астанасын, Компанияның Оңтүстік Азиядағы аумақтары үшін коммерциялық және әкімшілік орталығы ретінде дамытуды жөн көрді. Хардинге көпірі Падма өзені арқылы пойызды өткізу үшін салынды. XX ғасырдың басында Британдық Раджда Шығыс Бенгалия мен Ассам Шығыс Бенгалияда жұмыс орындарын, білім беруді және инвестицияларды дамыту мақсатымен құрылды. 1928 жылы Читтагонг порты Британдық Үндістанның "Басты порты" деп жарияланды. Шығыс Бенгалияның өзен және теңіз порттары, соның ішінде Гоалундо Гат, Дакка порты, Нараяндж порты және Читтагонг порты Бенгалия, Ассам және Бірма арасындағы саудаға арналған транзит пункттерге айналды. Кейбір танымал және ең көне Бангладеш компаниялары Британдық Бенгалияда құрылды, олардың ішінде А. К. Хан & Компания, М. М. Испахани Лимитед, Джеймс Финлей Бангладеш және Анвар Индустриалдық тобы бар. Үндістанның бөлінуі аймақтың экономикалық географиясын өзгертті. Шығыс Бенгалиядағы Пәкістан үкіметі жергілікті шикізатқа негізделген өнеркәсіптерге басымдық берді. Корея соғысы джут өнімдеріне сұранысты арттырды. Адамджи джут зауыты - Нараяндж портында салынған әлемдегі ең ірі джут өңдеу зауыты. Зауыт Шығыс Пәкістанның индустрияландыруының символы болды. Өмір сүру деңгейі біртіндеп жақсара бастады. 1958 жылғы еңбек реформалары болашақ тәуелсіз Бангладешке өнеркәсіпті дамытуға көмектесті. Силхеттегі табиғи газ 1955 жылы Бурма мұнай компаниясымен ашылды. 1960 жылдардың соңында Шығыс Пәкістанның Пәкістан экспортының үлесі 70% -дан 50% -ға төмендеді. Дүниежүзілік банк мәліметтері бойынша, Шығыс Пәкістанға қарсы экономикалық кемсітушілікке шетелдік көмекті және басқа да қаражатты Батыс Пәкістанға аудару, Шығыс Пәкістанның валюлық түсімдерін Батыс Пәкістанның импортын қаржыландыру және орталық үкіметтің Шығыс Пәкістанға бөлген қаражатты шығарудан бас тарту кірді. Рехман Собхан Екі Ұлттар теориясын "Екі экономика теориясы" деп қайта жазды, Шығыс және Батыс Пәкістан бір елде екі бөлек экономикаға айналғанын айтты. Пәкістаннан тәуелсіздік алғаннан кейін Бангладеш алғашқыда бес жыл бойы социалистік экономиканы ұстанды, бұл Авами Лига үкіметі үшін қателікке айналды. Мемлекет барлық банктерді, сақтандыру компанияларын және 580 өнеркәсіптік кәсіпорынды ұлттықтандырды. Жеке компаниялар ауыр реттеулер мен шектеулерге тап болды. Мысалы, компанияларға пайда шегі қойылды. Кірісі немесе пайдасы шектен жоғары компаниялар ұлттықтандыруға ұшырады. Ұлттықтандырылған көптеген өнеркәсіптер соғыс кезінде Батыс Пәкістандықтар тастап кеткен. Соғыс салдарынан маңызды азық-түлік пен басқа да тағамдар жетіспеді. Бастапқы басшылар қабылдаған социалистік экономикалық модель тиімсіздікке және экономикалық тоқырауға әкелді. Өнеркәсіп секторында 1980 жылдардың ортасындағы екі саяси жаңалық экспорттаушыларға көмектесті. Реформалар аккредитивтерді қайтару және кедендік жеңілдіктерді кедендік қоймалар арқылы енгізді. Бұл реформалар елдің жаңадан пайда болған киім өнеркәсібі үшін негізгі шектеулерді жойды. Реформалар киім өндірушіге импорттық заттарын қаржыландыру үшін отандық банктерден аккредитивтер алуға мүмкіндік берді, шетелдік сатып алушылардан аккредитивтер көрсету арқылы. Реформалар сонымен қатар импортталған заттарға төленген баж салығын қайтарды, егер заттар кедендік қоймаларда сақталса, экспортты өндіру үшін қолданылғандығын растады. Бұл реформалар өнеркәсіптің өсуіне серпін берді, нәтижесінде әлемдегі екінші ірі тоқыма экспорттаушысы болды. 1980 жылдардың ортасында үміттендіретін прогресс белгілері байқалды. Читтагонг қор биржасы да құрылды. 1990 жылдар жеке сектор үшін сәтті болды. Банкинг, телекоммуникация, авиация және жоғары білім беру салаларында жаңа жеке компаниялар пайда болды және бәсекелестік күшейді. Бангладештегі фармацевтикалық өнеркәсіп отандық сұраныстың 98% -ін қанағаттандыруға жетті. Бангладештегі керамика өнеркәсібі асүйлік керамиканың 96%, плитканың 77% және санитарлық керамиканың 89% -ын қанағаттандыруға жетті. Читтагонгтағы болат өнеркәсібі кеме құрылыс қоймаларынан шығарылған металл шығындарын пайдаланды және Бангладеште кеме құрылысына үлес қоса бастады. Бірақ үкімет саяси мәселелерге, Авами Лига, Бангладеш Ұлттық партиясы (BNP) және Джатия партиясы арасындағы шиеленістерге байланысты реформаларды сақтап қалуға сәттілік танытпады. Шетелдік көмек қазір ЖІӨ-нің 2% ғана құрайды. Соңғы он жылда кедейлік шамамен үштен бір бөлікке төмендеді, адам даму индексі, сауаттылық, өмір сүру ұзақтығы және жан басына шаққандағы азық-түлік тұтынымы айтарлықтай жақсарды. Экономика жылына орташа есеппен 6% өскендіктен, 1992 жылдан бері 15 миллионнан астам адам кедейліктен шықты. Кедейлік деңгейі 1971 жылы 80% -дан 1991 жылы 44,2% -ға және 2021 жылы 12,9% -ға төмендеді. Соңғы жылдары Бангладеш аймақтық сауданы және көлік байланыстарын дамытуға баса назар аударды. Бангладеш-Бутан-Үндістан-Непал автомобиль келісімі халықаралық шекараларда кедерсіз жол тасымалын құруға бағытталған.

Punch marked coins are the earliest form of currency found in Bangladesh, dating back to the Iron Age and the first millennium BCE. 1st century Roman coins with images of Hercules have been excavated in Bangladesh and point to trade links with the Roman world. The Wari Bateshwar ruins are believed to be the emporium (trading center) of Sounagoura mentioned by Roman geographer Claudius Ptolemy. The eastern segment of Bengal was a historically prosperous region. The Ganges Delta provided advantages of a mild, almost tropical climate, fertile soil, ample water, and an abundance of fish, wildlife, and fruit. Muslim trade with Bengal increased after the fall of the Sasanian Empire and the Arab takeover of Persian trade routes. Much of this trade occurred east of the Meghna River in southeastern Bengal. After 1204, Muslim conquerors inherited the gold and silver reserves of pre Islamic kingdoms. The Bengal Sultanate presided over a mercantile empire of its own. Bengali ships were the largest ships in the Bay of Bengal and other parts of the Indian Ocean trade network. Ship owning merchants often acted as royal envoys of the Sultan. A large number of wealthy Bengali merchants and shipowners lived in Malacca. A vessel from Bengal transported embassies from Brunei and Sumatra to China. Bengal and the Maldives operated the largest shell currency network in history. A Masai giraffe from Malindi in Africa was shipped to Bengal and later gifted to the Emperor of China as a gift from the Sultan of Bengal. The rulers of Arakan looked to Bengal for economic, political and cultural capital. The Sultan of Bengal financed projects in the Hejaz region of Arabia. Under Mughal rule, Bengal operated as a centre of the worldwide muslin, silk and pearl trades. Bengal shipped saltpeter to Europe, sold opium in Indonesia, exported raw silk to Japan and the Netherlands, and produced cotton and silk textiles for export to Europe, Indonesia and Japan. Real wages and living standards in 18th century Bengal were comparable to Britain, which in turn had the highest living standards in Europe. During the Mughal era, the most important centre of cotton production was Bengal, particularly around its capital city of Dhaka, leading to muslin being called "daka" in distant markets such as Central Asia. Bengali agriculturalists rapidly learned techniques of mulberry cultivation and sericulture, establishing Bengal as a major silk producing region of the world. Bengal accounted for more than 50% of textiles and around 80% of silks imported by the Dutch from Asia, for example. The region was also a center of ship repairing. Among the oldest businesses from the pre colonial and Mughal periods, the biryani restaurant Fakhruddin's traces its history to the era of the Nawabs of Bengal. The British East India Company, that took complete control of Bengal in 1793 by abolishing Nizamat (local rule), chose to develop Calcutta, now the capital city of West Bengal, as their commercial and administrative center for the Company held territories in South Asia. The Hardinge Bridge was built to carry trains across the Padma River. In the early 20th century, Eastern Bengal and Assam was established in the British Raj to promote jobs, education and investment in East Bengal. In 1928, the Port of Chittagong was declared to be a "Major Port" of British India. The river and sea ports of East Bengal, including Goalundo Ghat, the Port of Dhaka, the Port of Narayanganj, and the Port of Chittagong became entrepots for trade between Bengal, Assam and Burma. Some of Bangladesh's venerable and oldest companies were born in British Bengal, including A K Khan & Company, M. M. Ispahani Limited, James Finlay Bangladesh, and Anwar Group of Industries. The partition of India changed the economic geography of the region. The Pakistani government in East Bengal prioritized industries based on local raw materials like jute, cotton, and leather. The Korean War drove up demand for jute products. Adamjee Jute Mills, the world's largest jute processing plant, was built in the Port of Narayanganj. The plant was a symbol of East Pakistan's industrialization. Living standards began to gradually improve. Labor reforms in 1958 eventually benefitted a future independent Bangladesh to develop industry. Natural gas in Sylhet was discovered by the Burmah Oil Company in 1955. By the late 1960s, East Pakistan's share of Pakistan's exports went down from 70% to 50%. According to the World Bank, economic discrimination against East Pakistan included diverting foreign aid and other funds to West Pakistan, the use of East Pakistan's foreign exchange surpluses to finance West Pakistani imports, and refusal by the central government to release funds allocated to East Pakistan. Rehman Sobhan paraphrased the Two Nation Theory into the Two Economies Theory by arguing that East and West Pakistan diverged and became two different economies within one country. After its independence from Pakistan, Bangladesh initially followed a socialist economy for five years, which proved to be a blunder by the Awami League government. The state nationalized all banks, insurance companies, and 580 industrial plants. Private companies had to operate under heavy regulation and restrictions. For example, profit limits were imposed on companies. Any company with revenues or profits above the limit were susceptible to nationalization. Many of the nationalized industries were abandoned by West Pakistanis during the war; There were critical shortages of essential food grains and other staples because of wartime disruptions. The socialist economic model adopted by early leaders had resulted in inefficiency and economic stagnation. In the industrial sector, two policy innovations in the mid 1980s helped exporters. The reforms introduced the back to back letter of credit and duty drawback facilities through bonded warehouses. These reforms removed major constraints for the country's fledgling garment industry. The reforms allowed a garment manufacturer to obtain letters of credit from domestic banks to finance its import of inputs, by showing letters of credit from foreign buyers of garments. The reforms also reimbursed manufacturers the duty paid on imported inputs on proof that the inputs, stored in bonded warehouses, had been used to manufacture the exports. These reforms spurred the growth of industry into the world's second largest textile exporting sector. In the mid 1980s, there were encouraging signs of progress. The Chittagong Stock Exchange was also set up. The 1990s was a boon for the private sector. Banking, telecommunications, aviation and tertiary education saw new private players and increased competition. The pharmaceutical industry in Bangladesh grew to meet 98% of domestic demand. The ceramics industry in Bangladesh developed to meet local demand for 96% of tableware ceramics, 77% of tiles and 89% of sanitary ceramics. The Chittagong based steel industry in Bangladesh exploited scrap steel from ship breaking yards and started contributing to shipbuilding in Bangladesh. But the government failed to sustain reforms in large part because of preoccupation with the government's domestic political troubles, including tensions between the Awami League, the Bangladesh Nationalist Party (BNP) and Jatiya Party. Foreign aid now accounts for only 2% of GDP. In the last decade, poverty dropped by around one third with significant improvements in the human development index, literacy, life expectancy and per capita food consumption. With the economy growing annually at an average rate of 6% over a prolonged period, more than 15 million people have moved out of poverty since 1992. The poverty rate went down from 80% in 1971 to 44.2% in 1991 to 12.9% in 2021. In recent years, Bangladesh has focused on promoting regional trade and transport links. The Bangladesh Bhutan India Nepal Motor Vehicles Agreement seeks to create hassle free road transport across international borders. Bangladesh also signed a coastal shipping agreement with India. While prioritizing food security in the domestic market, Bangladesh exports more than US$1 billion worth of processed food products. As the result of a robust agricultural supply chain, supermarkets have sprung up in cities and towns across the country. Bangladesh became the second largest textile exporter in the world. An estimated 4.4 million workers are employed in the garments industry, with the majority being women. The sector contributes 11% of Bangladesh's GDP. The 2013 Rana Plaza factory collapse caused global concern on industrial safety in Bangladesh, leading to the formation of the Accord on Fire and Building Safety in Bangladesh and the Alliance for Bangladesh Worker Safety. The local clothing industry has seen fiercely competitive brands vying for the market, including Aarong, Westecs, Ecstasy, and Yellow among many others. The World Bank notes the economic progress of the country by stating that "[w]hen the newly independent country of Bangladesh was born on December 16, 1971, it was the second poorest country in the world—making the country's transformation over the next 50 years one of the great development stories. Since then, poverty has been cut in half at record speed. Enrolment in primary school is now nearly universal. Hundreds of thousands of women have entered the workforce. Steady progress has been made on maternal and child health. And the country is better buttressed against the destructive forces posed by climate change and natural disasters. Bangladesh's success comprises many moving parts—from investing in human capital to establishing macroeconomic stability. Building on this success, the country is now setting the stage for further economic growth and job creation by ramping up investments in energy, inland connectivity, urban projects, and transport infrastructure, as well as prioritizing climate change adaptation and disaster preparedness on its path toward sustainable growth". As of 2022, Bangladesh had the second largest foreign exchange reserves in South Asia. In 2021, Bangladesh surpassed both India and Pakistan in terms of per capita income. Megaprojects like the Padma Bridge, Dhaka Metro, Matarbari Port, and Karnaphuli Tunnel have been planned to stimulate economic activity. The completion of Padma Bridge was expected to boost Bangladeshi GDP by 1.23%. During the Russia Ukraine War, Bangladesh experienced pressure on its foreign exchange reserves due to rising import costs; this affected the country's electricity sector which relies on imported fuel; rising import prices also contributed to inflation.

Өңдеу және өнеркәсіп

Көптеген жаңа жұмыс орындары – көбінесе әйелдер үшін – елдің динамикалық жеке киім өнеркәсібі арқылы құрылды, ол 1990-шы жылдардың басым бөлігінде екі таңбалы өсімді көрсетті. Шығыс Бенгалия ағылшын кезеңінен бұрын жақсы муссалин және жібек матасымен танымал болды. Бұл бояулар, жіптер мен маталар сол кездегі әлемнің көп бөлігіне қызғаныш тудырды. Бенгалиялық муслин, жібек және брокат Азия мен Еуропа аристократиясы киген. Он сегізінші ғасырдың соңында Англиядан машинамен тоқыма бұйымдарын енгізу, қымбат және көп уақытты талап ететін қолмен тоқыма тоқыма процесінің құлдырауына себеп болды. Шығыс Бенгалияда мақта өсіру тоқтап, тоқыма өнеркәсібі импортталған жіпке тәуелді болды. Текстиль өнеркәсібінде күн көретіндер толықтай ауыл шаруашылығына жүгінуге мәжбүр болды. Бұрынғы өркендеген қолөнер өнеркәсібінің тек шамалы қалдықтары ғана сақталды. Фармацевтикалық өнеркәсіп, кеме жасау, ақпараттық технологиялар, былғары өнеркәсібі, болат өнеркәсібі және жеңіл машина жасау сияқты өте қарқынды өсім көрсеткен басқа да салалар бар. Бангладеште фармацевтикалық өнеркәсіп жақсы дамыған. 2024 жылдың 27 сәуірінде Бангладеш 48 ең аз дамыған елдің ішінде дәрі-дәрмек өндірісі бойынша өзін-өзі қамтамасыз ететін жалғыз мемлекет болып табылады, себебі жергілікті компаниялар сұраныстың 98 пайызын қанағаттандырады, ал Бангладеште 213 фармацевтикалық компания жұмыс істейді және өнеркәсіптің орташа жылдық өсу қарқыны 12 пайызды құрайды. АҚШ, Еуропалық Одақ, Австралия және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 9 фармацевтикалық өндірушіге рұқсат берді. Бұл сала 150-ге жуық елге өнімдер жібереді. Бангладештің тоқыма өнеркәсібі, оның ішінде трикотаж және дайын киім (RMG) және арнайы тоқыма өнімдері, елдің бірінші экспорттық табысын құрайды, 2013 жылы 21,5 миллиард долларға бағаланып, Бангладештің жалпы 27 миллиард долларлық экспортының 80 пайызын құрады. Бангладеш 2009 жылы 120,1 миллиард долларлық өнім экспорттаған Қытайдан кейін әлемдегі тоқыма экспорты бойынша екінші орында тұр. Бұл салада шамамен 3,5 миллион адам жұмыс істейді. 2004 жылдан бері экспорт екі есеге өсті. 2010 жылы Бангладештің тоқыма өнеркәсібіндегі жалақы әлемдегі ең төменгі болды. Бұл ел Қытайдың ең күшті бәсекелесі саналды, онда жалақылар жылдам өсіп, валюта бағасы жоғарылады. 2012 жылы 3 миллион адам жұмыс істейтін салада жалақы төмен болды, бірақ еңбек бейбітшілігін қамтамасыз ету үшін үкіметтің күшті әрекеттеріне қарамастан еңбек дағдарысы күшейді. Тоқыма фирмаларының иелері мен олардың саяси одақтастары Бангладеште күшті саяси ықпалға ие болды. Қалалық киім өнеркәсібі әйелдер үшін бір миллионнан астам ресми жұмыс орындарын құрды, бұл Бангладештегі әйелдердің еңбекке қатысуының жоғары деңгейіне ықпал етті. Киім өнеркәсібінде жұмыс істейтін әйелдер қауіпсіз емес еңбек жағдайларына және төмен жалақыға ұшырайтыны айтылса да, Дина М. Сиддики Бангладештің киім фабрикаларындағы жағдайлар "мүлдем идеалды емес" болғанымен, олар Бангладеш әйелдеріне өз жалақыларын табуға мүмкіндік беретінін айтады. Ол 1993 жылы қабылданған Харкинс заңына (балаларды еңбекке тартуға тыйым салатын заң) байланысты туындаған қорқынышты мысал ретінде келтіреді, ол фабрика иелерін шамамен 50 000 баладан айырылуға мәжбүр етті, олардың көпшілігі отбасын асырауға көмектесетін, оларды ең төмен жалақы төленетін және нашар қамтамасыз етілген секторға, мысалы, кірпіш сындыру, үй шаруашылығы және рикша тарту сияқты жұмыстарға итермеледі. Үйленген және үйленбеген әйелдер отбасына ақша жібереді, бірақ бұл жалақы тек экономикалық пайдадан артық. Киім өнеркәсібінде жұмыс істейтін көптеген әйелдер кеш үйленеді, туу көрсеткіші төмен және басқа жерде жұмыс істейтін әйелдерге қарағанда білім деңгейі жоғары. 2006 жылы ең төменгі жалақы 1 662,50 такаға, яғни айына 24 долларға, 950 такадан жоғарылатылды. 2010 жылы, 60 000 жұмысшы қатысқан кең көлемді еңбек наразылықтарынан кейін, айлық ең төменгі жалақыны айына 50 долларға дейін көтеру туралы даулы ұсыныс қаралып жатты, бұл әлі де жұмысшылардың 5000 така, 72 доллар талаптарынан төмен, бірақ тоқыма өндірушілердің пікірінше, 30 доллардан төмен жалақы сұрап отырғандықтан, бұл өте жоғары. 2010 жылдың 28 шілдесінде кіру деңгейіндегі ең төменгі жалақы 3000 такаға, шамамен 43 долларға дейін көтерілетіні хабарланды. Үкімет те кейбір өзгерістер қажет деп санайды. 2006 жылдың 21 қыркүйегінде бұрынғы премьер-министр Халида Зия Бангладеш киім және тоқыма көрмесін (BATEXPO) ашып сөйлеген сөзінде тоқыма фирмаларын халықаралық еңбек заңдарын сақтап, жұмысшылардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге шақырды. Батыстың көптеген көпұлтты компаниялары Бангладештегі еңбек ресурстарын пайдаланады, ол әлемдегі ең арзан еңбек күшінің бірі болып табылады: айына 30 еуро, Қытайда 150 немесе 200 еуроға қарағанда. Әлемдегі бес үздік тоқыма брендінің бас директорының кірісі төрт күнде Бангладештік киім тігуші әйелінің өміріндегі табысына тең. 2013 жылдың сәуір айында тоқыма фабрикасының құлауынан кем дегенде 1 135 тоқыма жұмысшысы қаза тапты. Санитарлық ережелерді сақтамайтын фабрикалардың салдарынан Бангладеште басқа да өлімге әкелген оқиғалар болды: 2005 жылы фабрика құлап, 64 адам қаза тапты. 2006 жылы бірнеше өрттен 85 адам қаза тауып, 207 адам жараланды. 2010 жылы екі өртте 30-ға жуық адам уланудан және күйіктерден қайтыс болды. 2006 жылы ондаған мың жұмысшы елдегі ең ірі ереуіл қозғалысының біріне қатысып, 4000 фабриканың дерлік барлығына әсер етті. Бангладеш киім өндірушілер мен экспорттаушылар қауымдастығы (BGMEA) тәртіп сақтау үшін полиция күштерін пайдаланады. Үш жұмысшы қаза тауып, жүздеген адамдар оқтан жараланды немесе түрмеге қамалды. 2010 жылы жаңа ереуіл қозғалысынан кейін жұмысшылардың арасында шамамен 1000 адам жараланды. Бангладеште кеме жасау саласының әлеуетіне байланысты, ел Қытай, Жапония және Оңтүстік Корея сияқты елдермен салыстырылды. Кеме жасау компаниялары қол жеткізген экспорттық келісімдердің көбеюіне, сондай-ақ елдегі арзан еңбек күшіне сілтеме жасай отырып, сарапшылар Бангладештің шағын және орта мөлшерлі теңіз кемелерінің жаһандық нарығында маңызды бәсекелес болуы мүмкін екенін айтады. Бангладеште әлемдегі ең ірі кеме құрастыру өнеркәсібі де бар, онда 200 000-нан астам Бангладештіктер жұмыс істейді және Бангладештегі болаттың жартысын құрайды. Читтагонг кеме құрастыру қоймасы әлемдегі екінші ірі кеме құрастыру аймағы болып табылады. Khulna Shipyard Limited (KSY) бес онжылдық беделімен Бангладеш кеме жасау өнеркәсібін жетекшілік етеді және отандық және халықаралық клиенттер үшін кемелердің кең спектрін салған. KSY Бангладеш Әскери-теңіз күштері, Бангладеш Армиясы және Бангладеш Жағалау күзеті үшін қорғаныс министрлігінің келісімі бойынша кемелер салған.

Many new jobs – mostly for women – have been created by the country's dynamic private ready made garment industry, which grew at double digit rates through most of the 1990s. Eastern Bengal was known for its fine muslin and silk fabric before the British period. The dyes, yarn, and cloth were the envy of much of the premodern world. Bengali muslin, silk, and brocade were worn by the aristocracy of Asia and Europe. The introduction of machine made textiles from England in the late eighteenth century spelled doom for the costly and time consuming hand loom process. Cotton growing died out in East Bengal, and the textile industry became dependent on imported yarn. Those who had earned their living in the textile industry were forced to rely more completely on farming. Only the smallest vestiges of a once thriving cottage industry survived. Other industries which have shown very strong growth include the pharmaceutical industry, shipbuilding industry, information technology, leather industry, steel industry, and light engineering industry. Bangladesh has a robust pharmaceutical industry. As of 27 April 2024, Bangladesh is the only nation among the 48 least developed countries that is almost self sufficient when it comes to medicine production as local companies meet 98 percent of the demand while 213 pharmaceutical companies are operating in Bangladesh and the industry clocks an average annual growth rate of 12 percent. Nine drug manufacturers have received approvals from regulators in the United States, the European Union, and Australia as well as from the World Health Organisation. The sector ships products to around 150 countries. Bangladesh's textile industry, which includes knitwear and ready made garments (RMG) along with specialised textile products, is the nation's number one export earner, accounting for $21.5 billion in 2013 – 80% of Bangladesh's total exports of $27 billion. Bangladesh is 2nd in world textile exports, behind China, which exported $120.1 billion worth of textiles in 2009. The industry employs nearly 3.5 million workers. Current exports have doubled since 2004. Wages in Bangladesh's textile industry were the lowest in the world as of 2010. The country was considered the most formidable rival to China where wages were rapidly rising and currency was appreciating. As of 2012 wages remained low for the 3 million people employed in the industry, but labour unrest was increasing despite vigorous government action to enforce labour peace. Owners of textile firms and their political allies were a powerful political influence in Bangladesh. The urban garment industry has created more than one million formal sector jobs for women, contributing to the high female labour participation in Bangladesh. While it can be argued that women working in the garment industry are subjected to unsafe labour conditions and low wages, Dina M. Siddiqi argues that even though conditions in Bangladesh garment factories "are by no means ideal," they still give women in Bangladesh the opportunity to earn their own wages. As evidence she points to the fear created by the passage of the 1993 Harkins Bill (Child Labor Deterrence Bill), which caused factory owners to dismiss "an estimated 50,000 children, many of whom helped support their families, forcing them into a completely unregulated informal sector, in lower paying and much less secure occupations such as brick breaking, domestic service and rickshaw pulling." Both married and unmarried women send money back to their families as remittances, but these earned wages have more than just economic benefits. Many women in the garment industry are marrying later, have lower fertility rates, and attain higher levels of education, then women employed elsewhere. the government formed a Minimum Wage Board including business and worker representatives which in 2006 set a minimum wage equivalent to 1,662.50 taka, $24 a month, up from Tk950. In 2010, following widespread labour protests involving 60,000 workers in June 2010, a controversial proposal was being considered by the Board which would raise the monthly minimum to the equivalent of $50 a month, still far below worker demands of 5,000 taka, $72, for entry level wages, but unacceptably high according to textile manufacturers who are asking for a wage below $30. On 28 July 2010 it was announced that the minimum entry level wage would be increased to 3,000 taka, about $43. The government also seems to believe some change is necessary. On 21 September 2006 then ex Prime Minister Khaleda Zia called on textile firms to ensure the safety of workers by complying with international labour law at a speech inaugurating the Bangladesh Apparel & Textile Exposition (BATEXPO). Many Western multinationals use labour in Bangladesh, which is one of the cheapest in the world: 30 euros per month compared to 150 or 200 in China. Four days is enough for the CEO of one of the top five global textile brands to earn what a Bangladeshi garment worker will earn in her lifetime. In April 2013, at least 1,135 textile workers died in the collapse of their factory. Other fatal accidents due to unsanitary factories have affected Bangladesh: in 2005 a factory collapsed and caused the death of 64 people. In 2006, a series of fires killed 85 people and injured 207 others. In 2010, some 30 people died of asphyxiation and burns in two serious fires. In 2006, tens of thousands of workers mobilized in one of the country's largest strike movements, affecting almost all of the 4,000 factories. The Bangladesh Garment Manufacturers and Exporters Association (BGMEA) uses police forces to crack down. Three workers were killed, hundreds more were wounded by bullets, or imprisoned. In 2010, after a new strike movement, nearly 1,000 people were injured among workers as a result of the repression. Due to the potential of shipbuilding in Bangladesh, the country has been compared to countries like China, Japan and South Korea. Referring to the growing amount of export deals secured by the shipbuilding companies as well as the low cost labour available in the country, experts suggest that Bangladesh could emerge as a major competitor in the global market of small to medium ocean going vessels. Bangladesh also has the world's largest ship breaking industry which employs over 200,000 Bangladeshis and accounts for half of all the steel in Bangladesh. Chittagong Ship Breaking Yard is the world's second largest ship breaking area. Khulna Shipyard Limited (KSY) with over five decades of reputation has been leading the Bangladesh Shipbuilding industry and had built a wide spectrum of ships for domestic and international clients. KSY built ships for Bangladesh Navy, Bangladesh Army and Bangladesh Coast Guard under the contract of ministry of defence.

Қаржылық

Бангладештегі банктердің көпшілігі жеке меншікте. 1980 жылға дейін Бангладештің қаржы секторы мемлекеттік банктердің басымдығында болды. Қаржы саласындағы кең ауқымды реформалардың нәтижесінде жекешелендіру арқылы жеке коммерциялық банктер құрылды. 2000-2006 жылдар аралығында қаржы секторын реформалаудың келесі бағдарламасы іске қосылды, ол қаржы институттарын дамытуға және Бангладеш Банкінің тәуекелге негізделген ережелер мен қадағалау жүйесін енгізуге бағытталған. Бүгінгі күнгі жағдай бойынша, банктік сектор 4 мемлекеттік коммерциялық банктерден, дамуды қаржыландырумен айналысатын 4 мемлекеттік мамандандырылған банктерден, 39 жеке коммерциялық банктерден және 9 шетелдік коммерциялық банктерден тұрады.

Туризм

Дүниежүзілік саяхат және туризм кеңесі (WTTC) 2013 жылы Бангладештегі саяхат және туризм индустриясы 2012 жылы тікелей 1,281,500 жұмыс орнын, яғни елдің жалпы жұмыспен қамтылуының 1,8 пайызын құрағанын хабарлады, бұл Бангладешке әлемдегі 178 елдің ішінде 157-орын берді. Индустриядағы тікелей және жанама жұмыспен қамту 2,714,500 жұмыс орнына жетті, бұл елдің жалпы жұмыспен қамтуының 3,7 пайызын құрайды. WTTC болжамына сәйкес, 2023 жылға қарай саяхат және туризм тікелей 1,785,000 жұмыс орнын құрып, жалпы 3,891,000 жұмыс орнына қолдау көрсетеді, бұл елдің жалпы жұмыспен қамтуының 4,2 пайызына тең. Бұл тікелей жұмыс орындарының жылдық өсім қарқынын 2,9 пайызға жеткізеді. 2012 жылы ішкі шығындар тікелей саяхат және туризмнің жалпы ішкі өнімінің (ЖІӨ) 97,7 пайызын құрады. Бангладештің 2012 жылғы ЖІӨ-ге саяхат және туризмнің тікелей үлесі бойынша әлемдік рейтингі 176 елдің ішінде 142-орынды иеленді. 2014 жылы Бангладешке 125 000 турист келді. Бұл көрсеткіш елдің жалпы халқына қарағанда өте төмен. 2019 жылдың 22 мамырына қарай жергілікті халықтың саны 166,594,000 адамды құрады. Осыған сәйкес, әр 1333 жергілікті тұрғынға 1 турист келеді.

Ақпараттық және коммуникациялық технологиялар

Бангладештің ақпарат технологиялар секторы соңғы үш жылда үлкен дамуға қол жеткізді. Бангладеште 80 миллион интернет қолданушы бар, 2017 жылдың маусым айына дейін интернет қолдану 9%-ға өсті, бұл мобильді интернет арқасында мүмкін болды. Бангладеште қазіргі таңда 23 миллион белсенді Facebook қолданушысы бар. Бангладеште қазіргі таңда 143,1 миллион ұялы телефон абоненті бар. 2017 жылғы 30 маусымға дейін бағдарламалық қамтамасыз ету, ойындар, аутсорсинг және қызметтердің құны Еуропа елдеріне, АҚШ-қа, Канадаға, Ресейге және Үндістанға жеткізілді.

Инвестициялар

Бангладештің Дакка қор биржасының капитализациясы 2007 жылдың қараша айында 10 миллиард доллардан, 2009 жылы 30 миллиард доллардан, ал 2010 жылдың тамызында 50 миллиард доллардан асты. 2007 және 2010 жылдар аралығындағы жаһандық экономикалық дағдарыс кезінде Бангладеш Азиядағы ең жақсы өнім көрсеткен қор нарығы болды, себебі ол дамыған елдердің қор нарықтарымен салыстырмалы түрде аз байланысты болды. Бангладештің жергілікті және шетелде тұратын азаматтары жылжымайтын мүлікке жасаған үлкен инвестициялары Дака мен Читтагонг қалаларында құрылыс шарына алып келді. 2011 жылғы соңғы тенденциялар бойынша, Сауд Арабиясы мұнай-газ, энергетика және көлік жобаларына мемлекеттік және жеке инвестицияларды тартуға тырысуда, Біріккен Араб Әмірліктері (БӘӘ) Бангладештегі кеме жасау өнеркәсібінің өсуіне инвестиция салуға ниетті, себебі бұл сала салыстырмалы түрде арзан өндіріс мүмкіндігіне ие. Үндістандық ірі көпұлтты компания Tata Бангладеште автомобиль өнеркәсібін құру үшін 1500 крор така инвестициялауға дайын, Әлемдік банк ауылдық жолдарды жақсартуға инвестиция салуды жоспарлап отыр, Руанда кәсіпкерлері Бангладештің фармацевтикалық секторына, оның халықаралық нарықтағы әлеуетін ескере отырып, инвестиция салуға қызығушылық танытуда. Samsung компаниясы Бангладеште электроникалық өндіріс орталығын құру үшін экспорттық аймақтардан 500 өнеркәсіптік учаске жалға алуға тырысуда, бұл жобаға 1,25 миллиард доллар инвестиция салынады. Ұлттық кіріс басқармасы (ҰКБ) 2011-2012 қаржы жылынан бастап жеке салық төлеушілердің капитал нарығына жасаған инвестицияларына берілетін салық жеңілдіктерін тоқтатуға дайын. 2011 жылы Жапонияның халықаралық ынтымақтастық банкі Бангладешті шетелдік инвесторлар үшін ең қолайлы 15-ші инвестициялық бағыт ретінде бағалады.

2010-11 жылғы нарық құлдырауы

2010 жылы өркендеген капитал нарығы төмендеуге бет бұрды, нәтижесінде биржа 2010 жылдың желтоқсаны мен 2011 жылдың қаңтары аралығында 1800 ұпайға төмендеді. Нарық құлдырауының салдарынан миллиондаған инвесторлар банкротқа ұшырады. Құлдыраудың үлкен ойыншылардың есебінен аздаған ойыншыларға пайда әкелу үшін жасанды түрде жасалғанына сенімді.

Компания | Дака қор биржасындағы сауда атауы | Штаб-пәтері | Өнеркәсіп | Сауда көлемі
------- | -------- | -------- | -------- | --------
Square Pharmaceuticals Limited | SQURPHARMA | Dhaka | Pharmaceuticals | 449.8880
Dragon Sweater and Spinning Limited | DSSL | Dhaka | Apparel | 129.4030
Ifad Autos Limited | IFADAUTOS | Dhaka | Automotive | 117.5370
Grameenphone Private Limited | GP | Dhaka | Telecommunications | 106.8660
Bangladesh Thai Aluminium Ltd | BDTHAI | Dhaka | Manufacturing | 99.7690
City Bank Limited | CITYBANK | Dhaka | Banking | 78.6010
Golden Harvest | GHAIL | Dhaka | Agriculture | 76.6710
IPDC Finance Limited | IPDC | Dhaka | Financial Services | 67.0430
Olympic industries limited | OLYMPIC | Dhaka | Manufacturing | 60.5570
Shahjalal Islami Bank Limited | SHAHJABANK | Dhaka | Banking | 53.1710

Экономикалық секторлардың құрамы

Бангладеш киім-кешек өндірушілер мен экспорттаушылар қауымдастығы (BGMEA) 2011 жылға қарай тоқыма экспортінің 7,90 миллиард АҚШ долларынан 15 миллиард АҚШ долларына дейін өседі деп болжады. Бұл осы сектордың 2005 жылдың басында көп талшықты келісім бойынша тоқыма және киім квоталары тоқтатылғаннан бері жақсы дамып келе жатқанына байланысты оптимизмнің себебі. Біріккен Ұлттар Ұйымының "Тігістер арқылы ойлар: Квотадан кейінгі әлемде адам дамуының пайдасын қалай жүзеге асыруға болады" атты баяндамасына сәйкес, Бангладеш АҚШ-та жаңа нарықтарды дамыту арқылы Еуропадағы сатудың төмендеуін өте алды. "[2005 жылы] бізде үлкен өсім болды. Квотасыз тоқыма режимі біздің фабрикаларымыз үшін үлкен серпін берді", - деді BGMEA президенті С.М. Фазлул Хоке сектордың 24 пайыздық өсу қарқыны жарияланғаннан кейін. Бангладеш трикотаж өндірушілер мен экспорттаушылар қауымдастығының (BKMEA) президенті М. Фазлул Хоке де оптимистік көзқарас білдірді. United News Bangladesh агенттігімен сұхбатта ол өнімдеріміздің сапасы және баға бойынша бәсекеге қабілеттілігі осы сектордың осындай үлкен жетістіктерге жетуіне көмектесті деп атап өтті. 2005-2006 жылдары тоқыма өнімдерінің арасында ең жоғары өсімді трикотаж өнімдері көрсетті, ол 35,38% өсіп, 2,82 миллиард АҚШ долларына жетті. Алайда, сектордың күшті өсуі әлемдік нарықта тоқыма өнімдерінің бағасының күрт төмендеуімен қатар жүрді, сондықтан өсім көлемінің үлкен өсуіне байланысты болды. Бангладештің тоқыма саудасының көлемін арттыруға жасаған тырабына АҚШ пен ЕО-ның қытай тоқымасына қойған шектеулері де көмектесті. АҚШ шектеуі келесі жылы қытай тоқымасын импорттаудың өсуін 12,5 пайызға, ал 2008 жылы 15-16 пайызға дейін шектейді. Еуроодақ келісімі де 2008 жылға дейін импорт өсуін бақылайды. Бангладеш алдағы екі жылда да осы шектеулерден пайда көруі мүмкін, бірақ әлемдік тоқыма бағасының төмендеуі елдің нарық үлесін арттыру үшін жалақы ставкасын басты назарға алуға мәжбүр етеді. Олар потенциалды инвесторларға 10 жылдық салықтан босату, капитал тауарларын, шикізатты және құрылыс материалдарын бажсыз импорттау, шетелдік азаматтарға төленген жалақыға үш жылға салықтан босату және салық демалыс кезеңінде дивиденд салығынан босату сияқты түрлі жеңілдіктер ұсынады. Аймақтарда өндірілген барлық тауарлар бажсыз экспортталады, сонымен қатар Бангладеш АҚШ, Еуропа және Жапония нарықтарында Жалпыланған преференциялар жүйесінен (GSP) және АҚШ-тан ең жақсы ұлт мәртебесінен пайдаланады. Бұдан өзге, Бангладеш ЭЭЗ-ге инвестициялауға шектеу қоймайды және пайданы толық қайтаруға рұқсат береді. ЭЭЗ-де кәсіподақтар құруға және ереуілдерге тыйым салынған. Бангладеш киім фабрикаларында бала еңбегін тоқтату бойынша әлемдік көшбасшы болып табылады. 1995 жылдың 4 шілдесінде Бангладеш киім-кешек өндірушілер мен экспорттаушылар қауымдастығы, Халықаралық еңбек ұйымы және ЮНИСЕФ киім секторында бала еңбегін жою туралы өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. Бұл жаңа келісім 1995 жылдың күзінде іске асырыла бастады және 1999 жылдың соңына қарай киім саудасындағы бала еңбегі дерлік жойылды. Құрастыру үшін кемелерді бөлшектеудің еңбекті қажет ететін процесі Бангладештің ішкі болатқа деген қажеттілігінің көп бөлігін қанағаттандыратын деңгейге жетті. Басқа салаларға қант, шай, былғары тауарлары, газет қағазы, фармацевтика және тыңайтқыштар кіреді. Бангладеш үкіметі шетелдік инвестицияларды тартуды жалғастыруда, бұл жекеменшік электр энергиясын өндіруде, газды барлау мен өндіруде, сондай-ақ ұялы байланыс, тоқыма және фармацевтика сияқты басқа салаларда сәтті жүзеге асырылуда. 1989 жылы, АҚШ-пен екіжақты инвестициялық келісімге қол қойған жылы, шетелдік инвесторлар үшін келісімдерді және бастау процедураларын жеңілдету үшін Инвестициялар жөніндегі кеңес құрылды, бірақ кеңес іс жүзінде инвестицияларды арттыруға көп үлес қоспады. Үкімет әртүрлі экспорттық өңдеу аймақтарын басқару үшін Бангладеш экспорттық өңдеу аймағының басқармасын құрды. Агенттік қазір Адамжи, Читтагонг, Комилла, Дакка, Ишварди, Карнафули, Монгла және Уттара қалаларындағы ЭЭЗ-ді басқарады. Силхетке де ЭЭЗ құру ұсынылды. Үкімет жеке секторға бәсекелестік ЭЭЗ-ді салуға және пайдалануға рұқсат берді, ал 1999 жылы корей ЭЭЗ-інің құрылысы басталды. 1999 жылдың маусым айында AFL–CIO АҚШ үкіметінен Бангладештің 1992 жылы ЭЭЗ-де кәсіподақ құруға рұқсат беру туралы уәделерін орындамауына байланысты АҚШ нарықтарына қол жеткізуден айыруды сұрады.

The Bangladesh Garments Manufacturers and Exporters Association (BGMEA) has predicted textile exports will rise from US$7.90 billion earned in 2005–06 to US$15
billion by 2011. In part this optimism stems from how well the sector has fared since the end of textile and clothing quotas, under the Multifibre Agreement, in early 2005. According to a United Nations Development Programme report "Sewing Thoughts: How to Realize Human Development Gains in the Post Quota World" Bangladesh has been able to offset a decline in European sales by cultivating new markets in the United States. "[In 2005] we had tremendous growth. The quota free textile regime has proved to be a big boost for our factories," said BGMEA president S. M. Fazlul Hoque told reporters, after the
sector's 24 per cent growth rate was revealed. The Bangladesh Knitwear Manufacturers and Exporters Association (BKMEA) president Md Fazlul Hoque has also struck an optimistic tone. In an interview with United News Bangladesh he lauded the blistering growth rate, saying "The quality of our products and its competitiveness in terms of prices helped the sector achieve such tremendous success." Knitwear posted the strongest growth of all textile products in 2005–06, surging 35.38 per cent to US$2.82 billion. On the downside however, the sector's strong growth came amid sharp falls in prices for textile products on the world market, with growth subsequently dependent upon large increases in volume. Bangladesh's quest to boost the quantity of textile trade was also helped by US and EU caps on Chinese textiles. The US cap restricts growth in imports of Chinese textiles to 12.5 per cent next year and between 15 and 16 per cent in 2008. The EU deal similarly manages import growth until 2008. Bangladesh may continue to benefit from these restrictions over the next two years, however a climate of falling global textile prices forces wage rates the centre of the nation's efforts to increase market share. They offer a range of incentives to potential investors including 10 year tax holidays, duty free import of capital goods, raw materials and building materials, exemptions on income tax on salaries paid to foreign nationals for three years and dividend tax exemptions for the period of the tax holiday. All goods produced in the zones are able to be exported duty free, in addition to which Bangladesh benefits from the Generalised System of Preferences in US, European and Japanese markets and is also endowed with Most Favoured Nation status from the United States. Furthermore, Bangladesh imposes no ceiling on investment in the EPZs and allows full repatriation of profits. The formation of labour unions within the EPZs is prohibited as are strikes. Bangladesh has been a world leader in its efforts to end the use of child labour in garment factories. On 4 July 1995, the Bangladesh Garment Manufacturers and Exporters Association, International Labour Organization, and UNICEF signed a memorandum of understanding on the elimination of child labour in the garment sector. Implementation of this pioneering agreement began in fall 1995, and by the end of 1999, child labour in the garment trade virtually had been eliminated. The labour intensive process of ship breaking for scrap has developed to the point where it now meets most of Bangladesh's domestic steel needs. Other industries include sugar, tea, leather goods, newsprint, pharmaceutical, and fertilizer production. The Bangladesh government continues to court foreign investment, something it has done fairly successfully in private power generation and gas exploration and production, as well as in other sectors such as cellular telephony, textiles, and pharmaceuticals. In 1989, the same year it signed a bilateral investment treaty with the United States, it established a Board of Investment to simplify approval and start up procedures for foreign investors, although in practice the board has done little to increase investment. The government created the Bangladesh Export Processing Zone Authority to manage the various export processing zones. The agency currently manages EPZs in Adamjee, Chittagong, Comilla, Dhaka, Ishwardi, Karnaphuli, Mongla, and Uttara. An EPZ has also been proposed for Sylhet. The government has given the private sector permission to build and operate competing EPZs initial construction on a Korean EPZ started in 1999. In June 1999, the AFL–CIO petitioned the U. S. Government to deny Bangladesh access to U. S. markets under the Generalized System of Preferences (GSP), citing the country's failure to meet promises made in 1992 to allow freedom of association in EPZs.

Халықаралық сауда

Соңғы уақытта COVID-19 пандемиясы экономиканың барлық салаларына ауыр соққы берді, оның ішінде, ең бастысы, 2019-20 қаржы жылында экспорт 16,93 пайызға, ал импорт 17 пайызға төмендеді. 2015 жылы Бангладештің ең көп экспорттаған тауарлары: тігілмеген ерлер костюмдері (5,6 млрд доллар), тігілген футболкалар (5,28 млрд доллар), тігілген свитерлер (4,12 млрд доллар), тігілмеген әйелдер костюмдері (3,66 млрд доллар) және тігілмеген ерлер көйлектері (2,52 млрд доллар). 2015 жылы Бангладештің ең көп импорттаған тауарлары: ауыр таза мақта (1,33 млрд доллар), тазартылған мұнай (1,25 млрд доллар), жеңіл таза мақта (1,12 млрд доллар), шикі мақта (1,01 млрд доллар) және бидай (900 млн доллар). Еркектердің үлесі 82 пайызды құрады. Үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдардың, мысалы CARE International-дың күш-жігері арқасында Бангладеш саясаты мен экономикасына әйелдердің қатысуы едәуір артты. 2007 жылғы Дүниежүзілік банк есебінде әйелдердің еңбекке қатысуы ең көп өскен салалар – ауыл шаруашылығы, білім беру, денсаулық сақтау және әлеуметтік жұмыс екені көрсетілген. Бұл салалар көбінесе жалақымен қамтылғанмен, әйелдер ерлерге қарағанда өте ерекше жұмыс жағдайларымен, соның ішінде жалақы және әлеуметтік жәрдемақыдағы айырмашылықтармен кездеседі. Әйелдердің жалақысы бірдей жұмыс үшін ерлерге қарағанда айтарлықтай төмен, кейде 60-75 пайызға дейін кем төленеді. Әйелдердің жұмыс жағдайын жақсартуға бағытталған шаралардың бірі – үкіметтік емес ұйымдардың қызметі. Бұл ұйымдар әйелдерді сыртқы қаржыға емес, өздерінің жинақтарына сүйенуге ынталандырады, сондай-ақ отбасы және қоғам ішінде шешім қабылдауға және қатысуға мүмкіндік береді. Алайда, кейбір үкіметтік емес ұйымдар жеке отбасылардың микроэкономикалық мәселелерін шешуге баса назар беріп, әйелдердің толыққанды дербестігі мен дамуына кедергі келтіретін макроэкономикалық мәселелерді ескермейді. Экономикалық реформаларды кешіктіру және жүзеге асырудың баяу болуына қарамастан, Бангладеш шетелдік инвесторлар үшін жағдайды жақсарту және капитал нарығын либерализациялау бойынша белгілі бір жетістіктерге қол жеткізді. Мысалы, шетелдік фирмалармен мұнай және газды барлау туралы келіссөздер жүргізілді, ел бойынша тамаққа дайындалатын газ таратылуы жақсартылды және табиғи газ құбырлары мен электр станцияларының құрылысы басталды. Басқа экономикалық реформалар бюрократия, мемлекеттік сектор кәсіподақтары және басқа да мүдделі топтардың қарсылығына байланысты тоқтап тұр. 1998 жылғы аса ауыр су тасқыны халықаралық көмектің көлемін арттырды. Әлемдік қаржы дағдарысы экономикаға елеулі әсер етпеді. Шетелдік көмек соңғы онжылдықта біртіндеп азайды, бірақ экономистер мұны өзін-өзі қамтамасыз етудің жақсы белгісі деп санайды. Экспорт пен ақшалай аударымдардың күрт өсуі экономиканың тұрақты дамуына көмектесті. АДБ-ның соңғы есебіне сәйкес, 2023 жылы Бангладештің ЖІӨ-сі 5,3 пайызға, ал 2024 жылы 6,5 пайызға өсуі күтілуде. Бангладеш 1975 жылдан бері БҰҰ-ның ең кем дамыған елдер (ЖӨӨ) тізімінде. Бангладеш 2018 жылдың наурыз айында жан басына шаққандағы жалпы ұлттық табысы (ЖҰЖ) 1724 АҚШ доллары, Адамдық капитал индексі (ХАИ) 72 және Экономикалық осалдық индексі (ЭВИ) 25,2 болғанда дамушы ел ретінде танылу шарттарын орындады. Бангладештің ЖҰЖ 2030 жылы 4753,39 АҚШ долларына жетеді деп күтілуде.

Recently, the COVID 19 pandemic has taken a heavy toll on almost all sectors of the economy, inter alia, most notably, it has caused a reduction of exports by 16.93 percent, and imports by 17 percent in the FY2019 20. In 2015, the top exports of Bangladesh are Non Knit Men's Suits ($5.6B), Knit T shirts ($5.28B), Knit Sweaters ($4.12B), Non Knit Women's Suits ($3.66B) and Non Knit Men's Shirts ($2.52B). In 2015, the top imports of Bangladesh are Heavy Pure Woven Cotton ($1.33B), Refined Petroleum ($1.25B), Light Pure Woven Cotton ($1.12B), Raw Cotton ($1.01B) and Wheat ($900M). and male participation at 82 percent. Through the efforts of government and non governmental organizations like CARE International, the participation of women in the Bangladeshi politics and the economy has improved drastically. A 2007 World Bank report stated that the areas in which women's work force participation have increased the most are in the fields of agriculture, education and health and social work. Though these fields are mostly paid, women experience very different work conditions than men, including wage differences and work benefits. Women's wages are significantly lower than men's wages for the same job with women being paid as much as 60–75 percent less than what men make. One example of action that is being taken to improve female conditions in the work force is Non Governmental Organisations. These NGOs encourage women to rely on their own self savings, rather than external funds provide women with increased decision making and participation within the family and society. However, some NGOs that address microeconomic issues among individual families fail to deal with broader macroeconomic issues that prevent women's complete autonomy and advancement. and slow implementation of economic reforms, Bangladesh has made some headway improving the climate for foreign investors and liberalising the capital markets; for example, it has negotiated with foreign firms for oil and gas exploration, bettered the countrywide distribution of cooking gas, and initiated the construction of natural gas pipelines and power stations. Progress on other economic reforms has been halting because of opposition from the bureaucracy, public sector unions, and other vested interest groups. The especially severe floods of 1998 increased the flow of international aid. So far the global financial crisis has not had a major impact on the economy. Foreign aid has seen a gradual decline over the last few decades but economists see this as a good sign for self reliance. There has been a dramatic growth in exports and remittance inflow which has helped the economy to expand at a steady rate. Bangladesh's GDP is expected to grow at 5.3 percent in 2023 and 6.5 percent in 2024 according to the latest ADB report. Bangladesh has been on the list of UN Least Developed Countries (LDC) since 1975. Bangladesh met the requirements to be recognised as a developing country in March 2018 with Bangladesh's Gross National Income (GNI) US$1,724 per capita, the Human Assets Index (HAI) 72 and the Economic Vulnerability (EVI) Index 25.2 then. Bangladesh's GNI is now forecasted to reach at US$4,753.39 in 2030.