Кіріспе

Герметиканың аңыз авторы Гермес Трисмегист ( "Үш есе ұлы Гермес"; Классикалық латын: label=none) – грек құдайы Гермес пен египет құдайы Тоттың бірігіп кеткендігінен пайда болған аңыздық эллинистік дәуірдегі тұлға. Ол Герметиканың авторы болып саналады, Герметика – түрлі философиялық жүйелердің негізін құраған ежелгі және орта ғасырлық псевдоэпиграфтардың кең ауқымды жиынтығы. Осы тұлғаға танылған даналық, оның материалдық және рухани әлем туралы білімімен байланысты болды, оның жазбалары материалдық пен құдайлық арасындағы байланысқа қызығушылық танытқандар үшін маңызды болды. Гермес Трисмегист тұлғасы мұсылман және Бахаи дінтерінде де кездеседі. Бұл дәстүрлерде Гермес Трисмегист пайғамбар Идриспен (Киелі кітапта Енох деп аталған) байланыстырылады.

Шығу тегі және жеке басы

Гермес Трискегист грек құдайы Гермес пен мысырлық Тот құдайымен байланысты болуы мүмкін. Египеттің Птолемейлік патшалығындағы гректер Гермес пен Тоттың эквиваленттілігін *interpretatio graeca* арқылы таныды. Осының салдарынан екі құдайға бірге табыну болды, бұл Хеменудегі Тоттың ғибадатханасында болды, ол эллинистік кезеңде Гермополис деп аталды. Гректердің түсіндіру коммуникациясының құдайы Гермес пен мысырлықтардың даналық құдайы Тот біріктірілді. Мысырлық діни қызметкер және ғалым Имхотеп өлімінен көп уақыт өткен соң құдайландырылды, сондықтан классикалық және эллинистік кезеңдерде Тотпен теңестірілді. Атақты жазушы Аменхотеп пен Теос есімді дана адам даналық, ғылым және медицинаның тең құдайлары болды; сондықтан олар Птолемей патшалығы кезінде Тот-Гермесқа арналған ғибадатханаларда Имхотеппен бірге орналастырылды. Цицерон "Гермес" деп аталатын бірнеше құдайларды атады: "төртінші Меркурий (Гермес) – Нилдің ұлы, оның атын мысырлықтар айтуға батыл емес"; және "бесінші, Феней халқы табынатын [Аркадияда], Аргус Панопты өлтірді, сондықтан Мысырға қашып, мысырлықтарға заңдарын және әліпбиін берді: оны мысырлықтар Тейт деп атайды". Бұл мәтінге ең мүмкін түсіндірме – грек Гермесі мен мысырлық Тоттың (немесе кейде басқа құдайлардың) бірдей синкретизмінің екі түрі: төртінші (Гермес "шын мәнінде" "Нилдің ұлы", яғни жергілікті құдай болып шығатын) мысырлық көзқараспен қарастырылған, ал бесінші (Грекиядан Мысырға келген) грек Аркадиялық көзқараспен қарастырылған. Цицеронның осы екі ерте сілтемесі (көне Трисмегист материалдарының көп бөлігі біздің заманымыздың алғашқы ғасырларынан) Грек және Мысыр құдайлары арасындағы синкретизм арқылы Грекияның Ұлы Гермесінің эллинистік Египетте пайда болғанын растайды (Герметика көбінесе Тот пен Амунға сілтеме жасайды). Мысырлықтар арасындағы рухтарды шақыру және мүсіндерді жандырумен айналысатын герметикалық әдебиет грек-вавилондық астрология және жаңадан дамыған алхимия практикасы туралы ең көне эллинистік жазбаларға ақпарат береді. Параллель дәстүрде герметикалық философия діни культ практикасын рационалдап, жүйеледі және адептке физикалық болмыстың шектеулерінен жеке өсудің құралын ұсынды. Бұл соңғы дәстүр герметизмді бір уақытта дамып келе жатқан гностицизммен шатастыруға әкелді.

"Үш есе ұлы" деген атақ

Фоуден "үш есе ұлы" деген сипаттаманың ең алғаш рет кездесетін жерлері Афиналық Афинагораның "Легацио" еңбегінде және Филон Библостың фрагментінде, шамамен 64-141 жылдары дейді. Алайда, Копенхавер кейінгі жұмысында бұл сипаттама алғаш рет Мысырдағы Мемфис маңында б.з.б. 172 жылы өткен Ибис культі кеңесінің хаттамасында кездесетінін хабарлайды. Харт бұл сипаттаманың Есна ғибадатханасынан табылған Тотқа арналған сипаттамадан алынғандығын түсіндіреді: "Ұлы, ұлы, ұлы Тот". Олар барлық діндерде кездесетін жалғыз, нағыз теология – prisca theologia бар екеніне сенді. Бұл білімді Құдай ежелгі заманда адамдарға сыйлаған, ал оны Зороастр мен Платон сияқты пайғамбарлар арқылы жеткізген. Prisca theologia-ның рас екенін көрсету үшін христиандар герметикалық ілімдерді өздерінің мақсаттарына бейімдеді. Осы деректерге сәйкес, Гермес Трисмегист Мұсаның замандасы болған немесе Гермес атымен аталған адамдар тізбегіндегі үшіншісі – яғни Енох, Нұх және ең ұлы діни қызметкер, философ және патша ретінде бізге белгілі египеттік діни қызметкер патша Гермес Трисмегист. "Суда" (10 ғасыр) еншігіндегі тағы бір түсіндірмеде: "Оны Трисмегист деп атады, өйткені ол үштікке мақтау айтты, үштікте бір құдайлық мән бар деді".

Герметикалық жазбалар

Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде Герметика үлкен беделге ие болды және алхимиктер арасында кең таралды. Гермес астрологиямен де тығыз байланысты болды, мысалы, ықпалды ислам астрологы Әбу Машар әл Балхи (787–886) осымен аты шықты. Сондықтан, "Герметика дәстүрі" алхимия, сиқыр, астрология және осымен байланысты салаларды қамтиды. Мәтіндер әдетте екі санатқа бөлінеді: философиялық және техникалық Герметика. Біріншісі негізінен философиямен, ал екіншісі практикалық сиқыршылықпен, эликсирлермен және алхимиямен айналысады. "Герметикалық түрде мөрленген" деген тіркес Философ тасын жасауға қатысты алхимиялық процедурадан шыққан. Бұл үшін материалдардың қоспасын шыны ыдысқа салып, оның мойнын балқытып бітеу арқылы Гермес мөрі деп аталатын мөрмен жабылуы керек болды. Содан кейін ыдысты 30-40 күн бойы қыздыратын. Ренессанс дәуірінде Гермес Трискегист Мұсаның замандасы деп есептелді. Алайда, Исаак Казобон 1614 жылы Герметика жазбалары христиан дінінің пайда болуынан кейін жазылғандығын дәлелдегеннен кейін, Ренессанс Герметизмінің барлығы құлдырады. Олардың нақты авторлығына келетін болсақ:

Қытайдағы француз фигурашы иезуит миссионері Жоахим Буве Гермес Трискегист, Зороастр және қытай мәдениетінің батыры Фуксинің шын мәнінде Киелі кітаптағы патриарх Енох болғанын айтты. Герметиканың түрлі сындық басылымдары қазіргі академиялық ортада жарияланды, мысалы, Брайан Копенгавердің "Герметикасы".

Ислам дәстүрі

Антуан Фейвр "Мәңгілік Гермес" (1995) кітабында Гермес Трискегисттің Ислам дәстүрінде орны бар екенін атап өтті, бірақ Гермес есімі Құранда кездеспейді. Исламның алғашқы ғасырларындағы әулиелерді зерттеушілер мен тарихшылар Гермес Трискегистті 19:57 және 21:85 аяттарындағы Идрис пайғамбармен тез байланыстырды, оны мұсылмандар Енохпен (Жаратылыс 5:18–24) бірдей санады. Парсы жұлдыз жолын зерттеуші Әбу Машар әл-Балхи (787–886) мәліметінше, Идрис/Гермес үш түрлі тегі болғандықтан "Үш рет дана" Гермес Трискегист деп аталды. Бірінші Гермес, Тотқа ұқсас, "өркениеттің батыры", әлемді жандандыратын құдайлық ғылым мен даналықтың құпияларын ашатын бастамашы болды; ол осы қасиетті ғылымның принциптерін иероглифтерге қашап жазды. Екінші Гермес, Вавилон қаласында, Пифагорға білім берді. Үшінші Гермес алхимияның алғашқы ұстазы болды. Исламтанушы Пьер Лори: "Бес есімді пайғамбар, - деп жазады, - Герместің нақты немесе айқын ерекшеліктері жоқ, ол Киелі кітап пен Құранның көптеген маңызды тұлғаларынан осы жағынан ерекшеленеді". Жұлдызға табынушылық ететін Харрандық сабиандар да өз ілімдері Гермес Трискегисттен келгенін сенді. Қазіргі таңда кем дегенде жиырма араб тіліндегі Герметика қолжазбалары сақталған. Олардың кейбіреулері грек немесе орта парсы тілдерінен аударылған, ал кейбіреулері бастапқыда араб тілінде жазылған. Герметикалық үзінділер мұсылман алхимиктерінің еңбектерінде де кездеседі, мысалы, Джабир ибн Хайян (806–816 ж.ш. қайтыс болды, өзінің еңбегінде "Смарагд тақташасының" ерте нұсқасын келтірді) және Ибн Умайл (шамамен 900–960 ж.ш., өзінің барлық еңбектерінде Герметикалық мәлімдемелерді келтіріп, түсіндірді, соның ішінде "Смарагд тақташасына" түсініктеме берді).

Бахаи жазбалары

Бахаулла, Бахаи дінінің негізін қалаушы, "Құрамасыз шындық туралы" тақтасында Идрис пен Герместі теңестіреді.