Кіріспе

Швейцариялық бір қозғалтқышты STOL көліктік ұшағы, 1959 жыл.

{|Infobox ұшақ түрі
|түрі= STOL жолаушылар және пайдалы ұшақ
|өндіруші= Pilatus Aircraft, Fairchild Aircraft
|алғашқы ұшуы= Porter 4 мамыр 1959 ж. Turbo Porter 2 мамыр 1961 ж.
|қызметке енгізілген=
|қызметтен шығарылған=
|статусы= Қызметте
|негізгі қолданушы= Азаматтық авиация
|басқа қолданушылар= Австрия Әуе күштері, Мьянма Әуе күштері, Швейцария Әуе күштері
|өндірілген= 1959–2022 ж.ж. Астазу II қозғалтқышымен жабдықталған Turbo Porter бұрынғы поршеньді қозғалтқышты нұсқасына қарағанда жоғары жалпы сыйымдылыққа және ең жоғары жылдамдыққа ие болды, сондай-ақ қозғалтқыштың автоматты басқару функцияларынан пайда көрді. Бұл артықшылықтар жоғары бастапқы сатып алу құны және отынның жоғары тұтынуы есебінен болды. 1962 жылы оның бірлігінің құны 55 000 долларға бағаланды.

PC 6 турбиналық модельдерінің бастапқы нұсқалары Astazou II қозғалтқышымен жабдықталған, бірақ осы қозғалтқыштың сенімділігіне қатысты шағымдар PC 6 үшін басқа ерте турбовинтті қозғалтқыштың қолжетімді болуына әкелді. Бұл Гаррет әуе зерттеуінің TPE 331 қозғалтқышы болды. Air America сияқты кейбір операторлар Astazou II қозғалтқышы бар PC 6 ұшақтарын TPE 331 қозғалтқышымен жаңартуды жөн көрді. 1966 жылдың мамыр айында Pratt & Whitney Canada PT6A қозғалтқышымен жабдықталған алғашқы PC 6 өзінің алғашқы ұшуын сәтті аяқтады. Швейцариядағы еңбек және өндіріс шығындарының өсуін өтеу үшін Pilatus PC 6 өндірісінің бір бөлігін басқа елдерге жүктеді; 1993 жылы Чехиядағы Letov Kbely осы типтегі өндіріс жұмыстарын бастады. PC 6-ның жаһандық өндірісі ақырында Чунцин қаласына көшіріледі. 2014 жылдың 11 желтоқсанында қытайда құрастырылған PC 6 фюзеляжының алғашқы бөлігі аяқталды. 2014 жылы жеткізілген PC 6 ұшақтарының көп бөлігі қытайлық клиенттерге тиесілі болды. 2016 жылдың сәуір айына қарай қытай нарығында шамамен 20 PC 6 ұшағы пайдалануда болды; бұл тип көбінесе Антонов Ан-2 ұшағын ауыстыру үшін қолданылды, себебі оның пайдалануы арзан. Портер сонымен қатар АҚШ-та Fairchild Hiller компаниясы лицензия бойынша өндірді. Лицензия бойынша өндірілген осы ұшақтардың шамамен 100 данасы аяқталды, олардың көп бөлігі АҚШ-тағы азаматтық операторлар сатып алды. Шамамен 600 дана жеткізілгеннен кейін, оның ішінде 90 Fairchild Hiller және 425 PT6 қозғалтқышты ұшақтар, бірақ соңғы он жылда тек 52 дана ғана, Pilatus 2018 жылдың жазынан бастап тапсырыс кітапшасын жапты және 2019 жылдың басында соңғы ұшақты шығарды, ал бөлшектерді өндіру кем дегенде 20 жыл бойы жалғасады. Пандемиялық кешігулерге байланысты соңғы PC 6 Porter 63 жыл ішінде 604 дана өндірілгеннен кейін 2022 жылдың желтоқсанында жеткізілді.

Дизайн

Pilatus PC 6 Porter – қысқа ұшып-қону және қону (STOL) пайдалы ұшақ. Ұшақтардың көпшілігі бір Pratt & Whitney Canada PT6A турбовинтовинтовинтімен жабдықталады, ол толығымен кері айналатын, тұрақты жылдамдықты, үш қабыршақты HC B3TN 3D (немесе төрт қабыршақты HC D4N 3P) Hartzell алюминийлі винтті азайту қорабы арқылы басқарады. Pilatus компаниясы өзінің бірегей STOL қабілеттеріне ие екенін, әдетте тек роторлық ұшақтарға ғана қолжетімді жерлерге қонуға қабілетті екенін мәлімдейді. PC 6 үлгілерінің алғашқы нұсқалары стандартты түрде толық приборлар панелімен жабдықталған және тәжірибесіз ұшқыштар үшін интуитивті болып көрінетін. Ұшу функционалдығынан өзге, G950 жүйесі қашықтан техникалық қызмет көрсету блогы және электрондық ұшу сөмшесі ретінде де қызмет етеді. Барлық маңызды ұшу ақпаратын көрсету үшін екі үлкен 10,4 дюймдік сұйық кристалды дисплей (LCD) және жүйе/тапсырмаларды басқару үшін көп функциялы дисплейлер орнатылған. Электр қуаты толығымен жойылған жағдайда резервтік биіктік, бағыт және жылдамдық туралы ақпаратты ұсыну үшін толық тәуелсіз қосымша ұшу аспаптары да қарастырылған. Қанаттары, фюзеляжы және құйрық бөлігі дәстүрлі жартылай монокок құрылымдық технологияларын пайдаланып жасалған, ал негізгі құрылымы алюминийден тұрады. Коррозияға төзімділік пластиналар мен полиуретан негізіндегі эмаль бояудың үйлесімі арқылы қамтамасыз етіледі. Ұшақтың мақсатына қарай, оны көлік, парашютпен түсіру, әуе суретін түсіру, бақылау, әуе медициналық қызметтері және іздеу-құтқару операциялары сияқты әртүрлі тапсырмаларға оңай бейімдеуге болады. Негізгі кабина аймағы стандартты түрде дыбыс өткізбейтін материалдармен, желдету және жылыту жүйелерімен жабдықталған. Қосымша жабдықтарға өрт сөндіру жүйесі, әуеден тарату жүйесі, қанат астындағы жанармай бактары, құм сүзгілері, винтті мұздан тазартатын жүйе, саздан қорғайтын қалқан, артқы тігелектің сынықтарынан қорғайтын жабдық, оттегі жүйесі және қосымша электр қуатын бөлу жүйесі кіреді.

Апаттар мен оқиғалар

1981 жылдың 18 қарашасында Royal Nepal Airlines авиакомпаниясының Pilatus PC 6 (Porter & Turbo Porter) ұшағы Непалдағы Биратнагар әуежайынан ұшып көтерілген кезде биіктігін жоғалтып құлады. Қаза тапқандардың арасында 1 экипаж мүшесі және 9 жолаушы болды, құтқарылғандар жоқ. 1991 жылдың 12 қарашасында Австралия армиясына тиесілі Turbo Porter A14 683 ұшағы ұшып көтерілгенде тоқтап, екі сарбаз қаза тапты. Салдарынан жүргізілген тергеуде басты себеп пилот қатесі екені анықталды. Ұшақ жарамсыз деп танылды. 1999 жылдың 26 желтоқсанында Pilatus PC 6/B2 H4 Turbo Porter тіркеу нөмірі HB FKJ Турин қаласының жанында апатқа ұшырады. Ауыр турбуленттік салдарынан қанат фюзеляждан бөлініп, ұшақ құлады, нәтижесінде екі адам қаза тапты. 2002 жылдың 15 наурызында АҚШ армиясына тиесілі Pilatus UV 20A ұшағы Аризона штатының Марана қаласы маңындағы Марана аймақтық әуежайында парашютпен секіру операциясы кезінде Cessna 182C ұшағымен әуеде соқтығысты. Cessna ұшағы сәтті қонуға үлкерді, ал Pilatus бақылаусыз құлдырап, ұшқышы қаза тауып, ұшақ қирады. 2008 жылдың 30 мамырында Pilatus PC 6/B2 H4 Turbo Porter тіркеу нөмірі EC JXH Испанияның Лильо қаласының жанында апатқа ұшырады. Ұшақ тоқтағаннан кейін сол қанаты сынды, есігі ашылып, тоғыз парашютші секіріп шығып, аман қалды. Апатта бір парашютші мен ұшқыш қаза тапты. 2012 жылдың 25 сәуірінде Susi Air авиакомпаниясына тиесілі Pilatus PC 6 (PK VVQ) ұшағы Калимантан Тимур облысының Мелак ауданында апатқа ұшырады. Аймақты әуеден зерттеумен айналысқан ұшқыш пен жолаушы қаза тапты. Ұшақ 25 сәуірде сағат 17:10-да жоғалған деп хабарланды, ал 26 сәуірде қалдықтары табылды, бұл оқиғадағы адамдар мен ұшақтың жағдайы расталды. 2013 жылдың 19 қазанында Pilatus PC 6/B2 H4 Turbo Porter тіркеу нөмірі OO NAC Бельгиядағы Намур Сурле әуежайынан (EBNM) ұшып шыққаннан кейін шамамен он минуттан соң Фернельмонт ауданында биіктігін жоғалтып, жерге соқты. Бортында он парашютші (инструкторлар мен студенттер) және ұшқыш болды, барлығы қаза тапты. Ұшақ (сериялық нөмірі 710) 1969 жылы салынған және 2002 жылы Pilatus Flugzeugwerke компаниясымен Moorsele (EBMO) әуежайындағы ұшып кеткеннен кейін қайта құрастырылған. 2016 жылдың 19 маусымында Pilatus PC 6 Португалияның Бежа қаласында жаттығу үшін жеті парашютшіні алып бара жатқанда әуеде ыдырап кетті. Барлық парашютшілер аман қалды, бірақ екеуі ауыр жарақат алды. Ұшқыш қаза тапты. 2022 жылдың 30 тамызында Оңтүстік Африка Полиция қызметіне тиесілі PC 6 ұшағы Оңтүстік Африканың Рэнд әуежайынан ұшып шыққаннан кейін көп ұзамай апатқа ұшырады. Апатта бес жолаушы да қаза тапты. Ұшқыш ғана аман қалды, бірақ ауыр жарақат алды. 2024 жылдың 8 наурызында Smart Aviation авиакомпаниясына тиесілі Pilatus PC 6 (PK SNE) ұшағы Солтүстік Калимантанның Нунукан ауданындағы Бинуанг қаласының жанындағы орманға құлады. Ұшақ Juwata Tarakan халықаралық әуежайынан ұшып шықты. Бортында ұшқыш пен инженер болды. Ұшқыш ғана аман қалды.