Кіріспе
Фазлүр Рахман Мәлік (21 қыркүйек 1919 - 26 шілде 1988), көбінесе Фазлүр Рахман деп танылатын, қазіргі Пәкістаннан шыққан модернист ғалым және ислам философы. Фазлүр Рахман исламның көрнекті либералды реформаторы ретінде белгілі, ол білім беру реформасына және тәуелсіз ойлауды (ижтихад) жаңғыртуға өмірін арнады. Оған өз еліндегі мыңнан астам дін қызметкерлері, фақиһтар, муфтилер және ұстаздар қарсылық білдіріп, елден қуылды. Бұл оның саяси қолдаушысы генерал Аюб Ханның қарсыластары тарапынан тез пайдаланылып, оның АҚШ-қа жер аударылуына әкелді. 1968 жылы Пәкістаннан АҚШ-қа көшіп, Лос-Анджелес қаласындағы Калифорния университетінде және Чикаго университетінде оқытумен айналысты.
Fazlur Rahman Malik (; September 21, 1919 – July 26, 1988), commonly known as Fazlur Rahman, was a modernist scholar and Islamic philosopher from today's Pakistan. Fazlur Rahman is renowned as a prominent liberal reformer of Islam, who devoted himself to educational reform and the revival of independent reasoning (ijtihad). He was protested by more than a thousand clerics, faqihs, muftis, and teachers in his own country and banished. This was quickly exploited by opponents of his political patron, General Ayub Khan, and led to his eventual exile in the United States. He left Pakistan in 1968 for the United States where he taught at the University of California, Los Angeles and the University of Chicago.
Өмірбаян
Фазлур Рахман Британдық Үндістанның (қазіргі Пәкістан) Солтүстік-Батыс шекаралық провинциясының Хазара ауданында (қазіргі Хайбер-Пахтунхва) дүниеге келген. Оның әкесі Маулана Шиһаб әл-Дин сол кездегі белгілі ғалым, ол Деобандта оқыған және ислам құқығын, хадистерді, Құран тәпсірлемелерін, логиканы, философияны және басқа да пәндерді зерттеген. Фазлур Рахманның өзі дәстүрлі ислам білімі ортасы – Дарул-улумға қатыспаған болса да, әкесі оны дәстүрлі ислам ғылымдарымен таныстырды, ол он жасында толық Құранды жаттап алды. Фазлур Рахман Пунджаб университетінде араб тілін оқыды, содан кейін Оксфорд университетіне оқуға түсіп, онда Ибн Сина туралы диссертация қорғады. Кейін ол оқытушылық қызметін бастады, алдымен Дархам университетінде парсы тілі мен ислам философиясын, содан кейін МакГилл университетінде исламтануды оқытты. 1961 жылы президент Әйүп Ханның шақыруымен Пәкістанға оралып, Пәкістан үкіметі құрған Қарачидегі Орталық ислам зерттеу институтына жетекшілік етті. Бірақ Пәкістанның саяси ахуалына байланысты Фазлур Рахман бұл бағытта ешқандай прогреске жете алмады. Консервативті улемалар оның модернистік түсіндірулеріне қарсы шықты, ал Әйүп Ханның билігі әлсірегеннен кейін, оны діннен тайған деп жариялап, өлім жазасын талап етті (вазаф-ул-қатл). 1968 жылдың қыркүйегінде ол қызметінен кетіп, АҚШ-қа кетті. АҚШ-та ол оқытушылыққа қайта оралып, UCLA-да бір жыл бойы қонақ профессор болып сабақ берді. 1969 жылы Чикаго университетіне көшіп, онда Харольд Х. Свифт атындағы исламдық ой-пікірдің ерекше профессор атағын алды. Чикагода ол әлемдегі ең жақсылардың бірі саналатын Таяу Шығыс зерттеулері бағдарламасын дамытуға зор үлес қосты. Фазлур Рахман исламдық саясатты реформалауды қолдады және Мемлекеттік департаментке кеңесші болды. Фазлур Рахман 1988 жылдың 26 шілдесінде Чикаго университетінің медициналық орталығында жүрек айналма жолы операциясынан туындаған асқынулар салдарынан қайтыс болды. Иллинойс штатының Напервилл қаласында тұрған ол қайтыс болған кезде Иллинойс штатының Эльмхерст қаласындағы Арлингтон зиратына жерленді. Фазлур Рахманның өлімінен кейін оның еңбектері көптеген елдерде (Пәкістан, Малайзия, Индонезия, Түркия және Араб елдері сияқты) ислам және Таяу Шығыс зерттеушілері арасында кең таралды.
Көзқарастар
Ол исламдық қайта жанданудың негізі – ислам ғалымдары дәстүрінің айрықша белгісі болған интеллектуалдық сергектілікке қайта оралу екенін дәлелдеді (бұл идеялар «Исламдағы қайта жандану және реформа: ислам фундаментализмін зерттеу» және оның ең маңызды еңбегі «Ислам» кітабында баяндалған). Ол философияға толық еркіндік беруге ұмтылды және мұсылмандардың қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттердің заңды этикадан өзгеше қалай түсінетінін білуге құлшынды; оның пікірінше, шариғат – этика мен заңның қосылған жиынтығы. Ол тарихи мұсылман дінтануы мен философиясын Құраннан алынған құндылықтарға негізделген моральдық-этикалық көзқарасты қалыптастыра алмағаны үшін сынады: «Моральдық құндылықтар», әлеуметтік-экономикалық құндылықтардан айырмашылығы, «ешқашан толыққан емес» және үнемі жаңаша түсіндіруді қажет етеді. Ол сондай-ақ, қазіргі ислам әлемінің консерватизмі – мұсылман әлемінің сезілген саяси және экономикалық кемістіктеріне қарсы қорғаныш және уақытша қадам деп санайды. Мұның үстіне, ерте орта ғасырларда басталған ислам білімінің тоқырауы Құран аяттарын толыққанды түсінуге кедергі келтірді.
Әлеуметтік әділдік
Фазлур Рахман ислам дәстүрін тек сот кодексі емес, Құранға негізделген жүйелі этикалық теорияны дамыта алмағаны үшін сынға алады. Ол теократия мен монархияны (имамдық және халифаттық) тарихи дәуірлерде әділ қоғам құруға бағытталған түсінікті әрекеттер деп санайды және қазіргі заманғы басқару үшін Құранның шура (өзара кеңесу) тұжырымдамасын баса айтады. Ол шура қағидасын тек элитаға емес, бүкіл қоғамға және діни және зайырлы сарапшылар арасындағы ынтымақтастыққа сенеді. Фазлур Рахман өзі жазғандай, "бастапқы пайыздың өзі пайдакүнілдік емес еді және сондықтан риба деп есептелмеді. Рибаға айналған нәрсе – бастапқы соманы үнемі еселеу арқылы бірнеше есеге арттыратын өсім болды". Бұл атақты исламшыл автор Маулана Маудудидің бастапқы пайыз болған жоқ деген пікіріне қайшы келеді, ол ақша берушілер бастапқы қарыздарды "мүддесіз берген" дейді. Бірақ кәсіби ақша берушілердің тегін қарыз беруі күмәнді көрінеді. Фазлур Рахман Құран "асыра пайда алуға және осылайша әділетсіздікке тыйым салғанын, бірақ өсімге емес" деген қорытындыға келді. Құранды зерттеудегі контекстік тәсіл – Құранның белгілі бір уақытта жаратылғанын түсінуді білдіреді, демек, ол сол уақытқа қатысты. Әмина Уаддуд пен Са'дия Шейх Фазлур Рахманның Құранға қатысты контекстік көзқарасы сияқты идеяларынан шабыттанғанын мәлімдейді.
Ислам феминизміне әсер етуі
Фазлүр Рахман тірі кезінде өзін феминист деп атаған жоқ, және оны көбінесе феминист деп тікелей айтпайды. Дегенмен, Әмина Вадуд және Са’дия Шейх сияқты кейбір феминистер Фазлүр Рахманның идеялары оларға шабыт бергенін немесе әсер еткенін мәлімдеді. Джинех Фазлүр Рахман мен Рикоурдың идеяларын біріктіре отырып, Құранды түсіндіру үшін исламдық феминистік герменевтикалық тәсіл қолданылуы керек деп санайды. Фазлүр Рахманның тең құқықтар туралы идеялары исламдық феминистік герменевтикалық тәсілде феминистік ретінде қарастырылады, себебі оның идеялары феминистік көзқарасқа сай келеді. Раджа Бахлул Фазлүр Рахманның Құрандағы құқықтық процедураларды түсіндіруге қатысты контекстік тәсілін баса көрсетеді. Бахлул Құран жаратылған кезден бергі әлеуметтік өзгерістердің күрт өзгеруіне байланысты, Құрандағы құқықтық рәсімнің маңызсыз болуы мүмкін екенін айтады. Рахман екі әйел куәгердің бір еркек куәгерге тең екенін, олар куәгер болуға дағдыланбағандықтан және егжей-тегжейлі мәліметтерді еске түсіру үшін бір-біріне мұқтаж болуы мүмкін екендігіне байланысты түсіндіреді. Осылайша, Бахлул Фазлүр Рахманды қолданып, исламдық идеялардың бірін екіншісінен басып озуын қажет етпестен, ислам идеяларында феминистік идеялардың болуы мүмкін екенін көрсетеді. Тамара Сонн Фазлүр Рахманның ислам реформасы туралы ойларын және оның Азиза әл-Хибриге тигізген әсерін қарастыра отырып, Фазлүр Рахманның ислам феминизміне қосқан үлесін көрсетеді. Фазлүр Рахман оқырманның Құранның қандай жағдайда жазылғанын есінде ұстауы керектігін, осылайша нақты ережелерді жалпылама ережелерге ауыстырып, оларды қазіргі жағдайларға қолдануға болатынын айтады. Әл-Хибри Фазлүр Рахманмен келіседі, нақты ережелер, мысалы, құлшылық амалдары, түсіндіруге жатпайды, ал жалпылама ережелерді түсіндіру қажет. Фазлүр Рахман көп әйел алуды Құранда Пайғамбарлар сияқты белгілі бір жағдайларда болған құбылыс ретінде қарастырды, көп әйел алу азайып, моногамия қалыпқа келді.