Кіріспе

Оңтүстік Азиядағы сүнни жаңғыру қозғалысы

Деобанди қозғалысы немесе Деобандизм – Ханафи фиқһ мектебінің қағидаларын ұстанатын сүнни ислам ішіндегі жаңғырушы қозғалыс. Ол 19 ғасырдың соңында Үндістанның Деобанд қаласындағы Дарул Улум медресесі төңірегінде қалыптасты. Қозғалыстың атын алған 1857–58 жылғы Үндістан көтерілісінен кейін Мұхаммед Қасым Нанаутави, Рашид Ахмад Гангохи және тағы бірнеше адам құрды. Олар Оңтүстік Азия мұсылмандарына мұсылман емес мәдениеттердің ықпалына қарсы болды. Қозғалыс діни ғылымдарда білім беруді Лакхнау негізделген Фиранги Махал уламаларымен байланысты Дәрс и Низами арқылы дамытты. Бұл британ отаршылдығы кезінде модернистік, секулярлық идеялардың ықпалынан дәстүрлі ислами оқуларын сақтау мақсатымен жасалды. Деобанди қозғалысының үнділік дін қызметкерлерінің қанаты – Джамиат Улема-и Хинд 1919 жылы құрылды және Панисламдық Халифат қозғалысына қатысуы және біртұтас ұлтшылдық доктринасын тарату арқылы Үндістанның тәуелсіздік қозғалысында маңызды рөл атқарды. Теологиялық тұрғыдан Деобандилер тақлид (заңдық прецедентке сәйкестік) доктринасын ұстанып, Ханафи мектебінің қағидаларын сақтайды. Деобанди мектебінің негізін қалаушылар Нанаутави мен Гангохи Оңтүстік Азияның көрнекті ислам ғалымы және суфи реформаторы Шах Валиулла Дехлавидің (1703–1762 / 1114–1175 ж.х.) діни-саяси ілімдерінен шабыт алды. Алғашқы жылдары Деобанди ғалымдары христиан және индуист ғалымдарымен теологиялық пікірталастарға қатысты. Олардың мақсаты ислам дінін қорғау және британ отаршылдығын құлату үшін халықтық күрес ұйымдастыру болды. Әсіресе, Джамиат Улема-и Хинд дінтанушылары көпмәдениеттілік және Үндістанның бөлінуіне қарсылық тақырыптарын талқылады. 1979 жылы Ауғанстанға Кеңес әскерлерінің басып кіруіне жауап ретінде Сауд Арабиясы Ауғанстан мен Пәкістанның пуштун аймақтарында танымал болғандықтан Деобанди қозғалысын қолдауға шешім қабылдады. Бұл қозғалысқа саләфи идеяларының ықпалы тиді. 1980 жылдардың басынан 2000 жылдардың басына дейін Деобандилер Сауд Арабиясынан қаржылық қолдау алды. Пәкістан да Ауғанстанда Кеңес Одағына қарсы күреске және Кашмирдегі көтеріліске қатысқан Деобанди моджахедтерін күшті қолдады. Бұл қолдау Шах Валиулланың панисламдық мұраларымен және субконтиненттегі Жібек хаттар қозғалысымен байланысты болды. Жамаат-и Исламимен бірге Деобанди исламшыл жасақтары антикоммунистік Ауғанстан жихадына ең белсенді еріктілерді жіберді. Қозғалыс Үндістан, Пәкістан, Ауғанстан және Бангладештен Ұлыбританияға, сондай-ақ Оңтүстік Африкаға тарады. Үндістанның бөлінуінен кейін саяси себептерге байланысты Үндістан-Пәкістан шекарасының салдарынан Пәкістан мен Ауғанстан филиалдары мен түпнұсқалық үнділік семинариялары арасында байланыс азайды. Деобанди қозғалысының жақтастары әртүрлі: кейбіреулері зорлық-зомбылыққа қарсы шығады, ал басқалары радикалды көзқарастарды ұстанады.

Құрылтай және кеңейту

Үндістандағы британдық отаршылдықты Рашид Ахмад Гангохи, Мұхаммед Якуб Нанатуави, Шах Рафи әл Дин, Сайид Мұхаммед Абид, Зұлфиқар Әли, Фазлур Рахман Усмани және Мұхаммед Касим Нанотвиден тұратын үнді ғалымдары тобы исламды бұрмалайды деп қарады. Олар Дарул Улум Деобанд деп аталатын ислам семинариясын (медресе) құрды, осы жерде исламдық жаңғыру және империализмге қарсы идеологияның дамуы басталды. Уақыт өте келе, Дарул Улум Деобанд Каирдегі Аль-Азхар университетінен кейін исламдық оқыту мен зерттеудің екінші ірі орталығына айналды. Үндістанның тәуелсіздік қозғалысы кезінде және одан кейінгі постколониалдық Үндістанда деобандилер біртұтас ұлтшылдық тұжырымын жақтады, онда индустар мен мұсылмандар британдық үстемдікке қарсы күресте бірігуге шақырылған бір ұлт ретінде қарастырылды. Кейінірек, бір топ бұл ұстанымнан бас тартып, Мұхаммед Әли Джиннаның Мұсылман лигасына қосылды, соның ішінде Әшраф Әли Танви, Шабыр Ахмад Усмани, Зафар Ахмад Усмани және Мұхаммед Шафи Деобанди болды, олар 1945 жылы Джамият Улема е Исламды құрды. Джамият Улема е Хинд және Таблиғи Жамаат сияқты ұйымдар арқылы Деобанди қозғалысы тарала бастады. Үндістандағы Дарул Улум Деобандтың түлектері Оңтүстік Африка, Қытай және Малайзия сияқты елдерден әлемде мыңдаған медреселер ашты.

Үндістан

Үндістандағы Деобанди қозғалысын Дарул Улум Деобан мен Джамиат Улема-и-Хинд басқарады.

Пәкістан

Пакистанның шамамен 230 миллион мұсылманының 15-30% немесе 40-80 миллион пакистандық мұсылман өзін деобанди деп санайды және Хайбер-Пахтунхва мен Белуджистан облыстарында басымдылық құрайды. Бұл паштундар мен балухтар арасында ең көп тараған қозғалыс. Heritage Online мәліметтері бойынша, Пәкістандағы барлық медреселердің 65%-ын деобандилер, 25%-ын барелвилер, 6%-ын Әһли Хадис және 3%-ын түрлі шиит ұйымдары басқарады. Пакистандағы деобанди қозғалысы 1980 жылдардың басынан 2000 жылдардың басына дейін Сауд Арабиясынан қаржыландыру алды, содан кейін бұл қаржы бәсекелес Әһли Хадис қозғалысына бағытталды. Сауд Арабиясы деобандты аймақтағы ирандық ықпалға қарсы тепе-теңдік ретінде қарастырғандықтан, қазіргі таңда қаржыландыру қатаң түрде Әһли Хадис үшін резервтелген. Олар барельви қозғалысының сунниттері үшін қасиетті суфилік қасиеттерге, мысалы, Лахордағы Дата Дарбарға, Карачидегі Абдулла Шах Газидің мазарына, Белуджистандағы Хал Магасиге және Пешавардағы Рахман Бабаның мазарына шабуыл жасап, қиратты.

Ауғанстан

Деобанди исламы Ауғанстан мен Пәкістанды бөліп тұрған Дюранд сызығының екі жағындағы паштун аймағындағы ең көп таралған оқыту жүйесі болып табылады.

Оңтүстік Африка

Деобанди қозғалысы бүгінде халықаралық деңгейде танымал, оның толыққанды көрінісі Оңтүстік Африкада байқалады. Бұл елде қозғалыстың бастауы Үндістанның гужараттық саудагерлер қауымы арқылы қаланды. Деобанди қозғалысының ислам білім беру жүйесі, сондай-ақ Тәблиғи Жамаат, Суфизм және Джамиат сияқты әлеуметтік және саяси ұйымдардың қажетті құрамдас бөліктері Оңтүстік Африкада, Үндістандағыдай тиімді қызмет етеді. Оңтүстік Африкадағы медреселер исламның жоғары білімін береді және қазір Деобанди үлгісіндегі білім алуға ниетті шетелдіктер үшін ислам білім орталықтарына айналды. Олардың көптеген түлектері, әсіресе Ұлыбритания және АҚШ сияқты Батыс елдерінен келген студенттер батыстықтар болып табылады. Оңтүстік Африканың кейбір медреселері бүкіл әлемде танылып, фетва қызметтерін ұсынады. Оңтүстік Африка қазір аударма және жинақтау арқылы ерекше ислам әдебиетін жариялаумен мәшһүр. Сол сияқты, Тәблиғи Жамаат Оңтүстік Африкадағы маңызды орталық болып табылады және Оңтүстік және Шығыс Африкаға таралады. Оңтүстік Африка медреселерін бітірген түлектер уақыттарын Тәблиғи Жамаат жолында өткізеді. Деобандилердің бірнеше рухани тұлғаларының еңбегі арқасында Деобандтың тасаввуф (суфизм) дәстүрі Оңтүстік Африкада жайғасты. Олардың ішінде Мұхаммед Закария әл-Кандхлауи, Масиулла Хан, Махмуд Хасан Гангохи есімдері бар.

Иран

Деобандқа түрлі аймақтардан, соның ішінде Иранның Систан және Белучистан облыстарынан келген студенттер оның негізін қалаушылардың идеяларын таратуға ықпал етті. Бұл қозғалыс 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы ирандық зиялылардың жаңа буынына елеулі әсер етті. Иранға келгеннен кейін, осы мектептің студенттері миссионерлік топтар құру арқылы бұл ой-сананы одан әрі дамытып, таратуды жалғастырды. Бұл идеялар бір жағынан балуч тайпалары арасындағы мәдени байланыстар, екінші жағынан Иранның Систан және Белучистан облыстары мен Үндістанның Ханафи дінінің имамдары арасындағы байланыс арқасында нығайды. Бүгінде деобандилік ой-сана Систан және Белучистандағы зияткерлік ағымдардың бірі болып табылады және түрлі қалалар мен ауылдарда уағыз таратушы топтар белсенді қызмет етеді. Ол Иранның саяси жағдайында маңызды рөл атқарады. Деобандилер діни мектептерді біртектеуді көздеп, кейбір халық арасында кең таралған әдет-ғұрыптарға қарсы шықты. Нақшбанди тәріқаты парсы тілдес әлемдегі деобандилік ой-сана мектебінде маңызды рөл атқарды.

Ұлыбритания

1970 жылдары Деобандилер алғашқы британдық мұсылман діни семинарияларын (Дарул Улумдар) ашып, имамдар мен діни ғалымдарды тәрбиеледі. 2015 жылы Ofsted Холкомбтағы Деобанди семинариясын "британдық құндылықтарды ілгерілететін, радикализмнің алдын алатын және балаларды қорғайтын" мектептің үлгілі мысалы деп атады. Журналист Эндрю Норфолк бұл бағалаумен келіспеді. 2007 жылғы Эндрю Норфолк жариялаған "Таймс" газетіндегі хабарламаға сәйкес, Ұлыбританияның шамамен 1500 мешітінің 600-ға жуығы "радикалды сектаның" бақылауында болды, оның жетекші уағыздаушысы батыстық құндылықтарды жек көріп, мұсылдарды Алла үшін "қан төгуге" шақырды және яхудилерге, христиандарға және индуистерге қарсы жеккөрулік сезімдерді уағыздады. Сол тергеу барысында тағы да 26 ислам семинариясының 17-сі "Таймс" газеті талибандардың пайда болуына себепкер болған, өте консервативті Деобанди ілімін ұстанатыны анықталды. "Таймс" газетінің мәліметінше, ел ішінде білім алған улемалардың шамамен 80%-ы осы радикалды семинарияларда оқытылды. "Гардиан" газетінің пікір жазбасында бұл хабарлама "ақиқат, шамадан тыс айту және тікелей қателіктердің улы қоспасы" деп сипатталды. 2014 жылы Ұлыбритания мешіттерінің 45 пайызы және Ұлыбританияда ислам ғалымдарын даярлаудың барлық дерлік бөлігі ең ірі исламдық ұйым – Деобандидің бақылауында екені хабарланды. Ұлыбританиядағы мұсылман түрмелерінің көп бөлігі Деобанди ұстанымында, ал 2016 жылы Майкл Спурр (Ұлттық қылмыскерлерді басқару қызметінің бас директоры) Ұлыбритания түрмелерінің басшыларына хат жолдап, Ofsted "Ұлыбританияның ең ықпалды Деобанди семинариясы демократия, жеке бостандық және әртүрлі дінге сенушілерге өзара құрмет және төзімділік сияқты негізгі британдық құндылықтарды ілгерілетеді" дегенін еске салды. Дехлави Мұхаммед ибн Абд әл-Уахабтың (1703 – 1792) замандасы болды, олар теологиялық көзқарастары әртүрлі болғанына қарамастан, Мединеде бірнеше ортақ ұстаздардан білім алды. Мұхаммед Иқбалдың пікірінше, Деобандият – бұл наным-сенім (мәзхаб) немесе секта емес – оның қарсыластары халықты оған қарсы қозуға тырысатын терминдер, бірақ ол – Аһл-Сүнна уәл-Жамағаның барлық тармақтары түбірлерімен байланысқан толық картинасы және толық жинағы.

Теология

Девбандилер сенім қағидалары тұрғысынан исламның Матуриди мектебінің ұстанымдарын ұстанады. Олардың медреселерінде ханафит Матуриди ғалымы Наджм әл-Дин 'Умар әл-Насафидің "әл-'Ақаид әл-Насафийя" атты сенім туралы қысқа мәтіні оқытылады. Деобандилердің ресми кітабы – "әл-Муханнад 'ала әл-Муфанад" ("Жаңылғандарға қарсы қылыш"), сондай-ақ "әл-Тасдикат ли Даф' әл-Талбисат" ("Алдануды жоққа шығаратын дәлелдер") деп те аталады. Бұл еңбек деобандилердің жалпы қабылдаған сенімдерін қамтиды. Оны Халил Ахмад әл-Сахаранпури (1346/1927 жылы қайтыс болған) деобандилерге қарсыластары таратқан күфр (сенімсіздік немесе дінге қарсы сөз) айыбынан қорғау және оларды ақтау мақсатымен жазған.

Фикх (Ислам заңы)

Деобандилер тәқлид ілімінің жақтаушылары. Басқаша айтқанда, олардың пікірінше, деобанди сүнниттік ислам құқығының төрт мектебінің (мадхаб) біріне сүйенуі керек, ал мектептер арасындағы әртүрлі көзқарастарды қабылдауға көбінесе қарсылық танытады. Олар өздерін Ханафи мектебінің ізбасарлары деп есептейді. Деобанди қозғалысына қатысты медреселердегі студенттер Ханафи құқығының классикалық кітаптарын оқиды, мысалы, «Нур аль-Ида», «Мухтасар аль-Кудури», «Шарх аль-Викая» және «Канз аль-Дақаиқ» кітаптарын зерттейді, ал мадхабты оқуды әл-Марғинанидің «Хидая» еңбегімен аяқтайды. Тәқлидке қатысты көзқарастар тұрғысынан, олардың басты қарсыластарының бірі – Ахли Хадис, сондай-ақ Гейр Мукаллид, яғни тәқлидтен бас тартып, Құран мен Хадисті тікелей қолдануды жақтағандар. Олар бір ғалымның немесе құқықтық мектептің үкімдеріне сүйенушілерді соқыр еліктеушілікпен айыптайды және әрбір дәлел мен құқықтық шешім үшін діни мәтіндерді көрсетуді жиі талап етеді. Қозғалыс басталғаннан бері деобанди ғалымдары мадхабқа адалуын қорғау үшін көптеген ғылыми еңбектер жазды. Атап айтқанда, деобандилер Ханафи мадхабының Құран мен Хадиске толық сәйкес келетінін дәлелдеу үшін көптеген жазбалар жасады.

Хадис

Осы мәселенің қадірлілігін қорғау қажеттілігіне жауап ретінде, Деобандтықтар өздерінің діни мектептерінде хадис ғылымын зерттеуге ерекше мән бергенімен көзге түсті. Олардың діни мектептерінің оқу бағдарламасында ислам ғылымының жаһандық аренасындағы бірегейлік – «Даура е Хадис» бар, ол студенттің жоғары діни білім алуының соңғы жылы болып табылады, онда сүнни хадистерінің алты канондық жинағы («Сиха Ситта») зерделенеді. Деобандтық діни мектептерінде «Шейх әл-Хадис» лауазымы, яғни «Сахих Бухари» профессорының орны, жоғары құрметпен қарастырылады. Олардың пікірлері отаршылдық дәуірдегі исламдық реформалық қозғалыстардың көптеген өкілдерімен бөлісілді.

Міндеттер

Бреннон Д. Инграмның айтуынша, Деобандилер Барельвилерден үш теологиялық ұстаным бойынша ерекшеленеді. Бұл ілім «Имкан-и Кизб» деп аталады. Гангхохи сондай-ақ, Алланың Мұхаммедтен кейін қосымша пайғамбарлар жасауға (Имкан-и Назир) және басқа пайғамбарларды Мұхаммедке теңестіруге қабілеті бар деген ілімді қолдады. Мұхаммед пайғамбардың (с.ғ.с.) Мавлид кезінде құрметіне тұру практикасына қарсы болды. Деобанди ғалымдары Тәқлидті ислам заңдарын дұрыс түсіндіру және қолданудың маңызды құралы деп санайды, әсіресе Ижтихад жасауға қажетті білім мен тәжірибесі жоқ адамдар үшін. Дегенмен, Ижтихад ислам заңдарын дамыту үшін де қажет деп есептеледі, бірақ оған сақтықпен және ислами ғылым дәстүрлерін құрметтеумен қарау керек. Дар-улум Деобанд 1892 жылы алғашқы Фәтва бөлімін, яки Дар-уль Ифтаны құрды, одан кейін басқа Деобанди медреселері мен Ислам фикх академиясы (Индия) сияқты ұйымдар пайда болды, олар Деобанди фикхінің дамуының негізін құрайды. Рашид Ахмад Гангхохи Деобанди фикхінің негізін қалаушысы болып саналады, ал Ашраф Әли Танви мен Азиз-ул Рахман Усмани – негізгі тұлғалар. Деобанди фикхінің ең ерте мәтіні – «Фатава-и Рашидия», ал басқа маңызды мәтіндерге «Имдад уль Фатава» және «Фатава Дарул Улум Деобанд» кіреді. Деобанди фикхі Ауғанстанның сот жүйесінде маңызды рөл атқарады, Тақи Усмани мен Халид Сайфулла Рахмани Деобанди мектебінің көрнекті заманауи фақиһтары ретінде танылады. «Darulifta Deoband.com» және «Askimam» сияқты цифрлық бастамалар Деобанди фикхінің цифрландырылуын көрсетеді. Деобанди фикхіндегі маңызды фетва – 2016 жылы Фарид Уддин Масуд шығарған, Бангладештен 100 000-нан астам ислам ғалымдары қолдаған, ислами кітаптар мен дәстүрге негізделген терроризмді харам, яки тыйым салынған деп жариялаған «Адамзатқа бейбітшілік туралы фетва».

Деобанди джихадизмі

Деобанди джихадизмі – Деобанди қозғалысының ілімдеріне негізделген, исламның радикалды түсіндіруі. Деобанди қозғалысы үш рет қарулы қақтығысқа ұшырады. Бірінші толқын 1857 жылғы Үндістан көтерілісі кезінде, Дарул Улум Деобанд құрылмас бұрын, қозғалыстың көшбасшылары Тана Бхаванды орталық еткен исламдық аумақты құрды. Имдадулла Мухаджир Макки осы исламдық аумақтың Әмір әл-Му'мині, Рашид Ахмад Гангохи – бас судьясы, ал Мұхаммед Касим Нанаутави – бас қолбасшысы болды. Бірақ, Шамли шайқасында британдықтар Деобанди күштерін жеңгеннен кейін, аумақ құлап кетті. Дарул Улум Деобанд құрылғаннан кейін, Махмуд Хасан Деобанди екінші толқынды бастады. Ол Самратт Тарбиат құру сияқты әртүрлі жолдармен британдықтарға қарсы қарулы қарсылықты ұйымдастыруға тырысты. Британдықтар оның «Жібек хаттар қозғалысын» ашқаннан кейін, оны тұтқындап, Мальтада қамауға алды. Босатылғаннан кейін ол және оның ізбасарлары саяси өмірге белсенді қатысып, демократиялық процесте өзінің үлесін қосты. 1970 жылдардың соңында Пәкістан-Ауғанстан шекарасы Кеңес-Ауған соғысының ықпалымен Деобанди джихадистік қозғалысының үшінші толқынының орталығына айналды. Бұл келісімді Үндістан Конституциясы көрсетеді.

Жамият улемасы-и-Ислам

Jamiat Ulema e Islam (JUI) – деобанди қозғалысының бір бөлігі. JUI 1945 жылы мұсылман лигасының жеке Пәкістан құруға ұсынысын қарсы қолдағандықтан, Жамият Улема и Хиндтен бөлініп құрылды. JUI-дің алғашқы президенті Шабыр Ахмад Усмани болды.

Мәжлес-е-Ахрар-е-Ислам

Мәжлес-е Ахрар-е Ислам, немесе қысқаша Ахрар, 1929 жылдың 29 желтоқсанында Лахорда құрылған, британдық үстемдік кезеңіндегі (Пәкістан тәуелсіздік алғанға дейін) Үндістан субконтинентіндегі консервативті Деобанди саяси партиясы болды. Партияның негізін қалаушылар: Чодри Афзал Хак, Сайед Ата Улла Шах Бухари, Хабиб Ур Рехман Лудхянви, Мазхар Али Азхар, Зафар Али Хан және Дауд Газнави. Ахрар Халифат қозғалысына наразы болған үнді мұсылмандарынан құралған. Партия Мұхаммед Әли Джиннаға қарсылық көрсетумен, тәуелсіз Пәкістан құруға қарсы тұрумен және Ахмадия қозғалысын сынаумен байланысты болды. 1947 жылы Пәкістан тәуелсіздік алғаннан кейін Мәжлес-е Ахрар екіге бөлінді. Қазір Мәжлес-е Ахрар-е Ислам Мұхаммед пайғамбардың жолы үшін, илаһи үкіметті орнату үшін (нифаз-е Хакомат-е Иллахия) және халыққа қызмет ету үшін (хидмат-е Халқ) жұмыс істейді. Пәкістанда Ахрар хатшылығы Лахорда, ал Үндістанда Лудхиянада орналасқан.

Тәблиғи жамағат

Тәблиғи жамағат – саяси емес, деобандилік миссионерлік ұйым, ол деобанди қозғалысының бір тармағы ретінде пайда болды. Оның құрылуына себеп – осал және дінге бейімделмеген деобанди мұсылмандарына қауіп тудырған индуистік реформалық қозғалыстарға жауап болды деп саналады. Ұйым бастапқыда жергілікті деңгейде құрылып, бірте-бірте ұлттық, содан кейін 200-ден астам елде жақтастары бар трансұлттық қозғалысқа айналды. Деобанди қозғалысынан бастау алғанымен, қазір ол тәуелсіз ұйымға айналды, бірақ Ұлыбритания сияқты Үнді субконтинентінен келген мұсылмандар көп шоғырланған елдердегі деобанди ғалымдарымен тығыз байланысын сақтап келеді.

Лашкар-е-Джангви

Лашкар-е-Жангви (ЛЖ) (Жангви армиясы) – деобандилік экстремистік ұйым. 1996 жылы құрылған ол Пәкістанда Сипах-э-Сахабаның (SSP) тармағы ретінде қызмет етті. Риаз Басра жоғары тұрғандарымен болған келіспеушіліктерге байланысты SSP-дан бөлініп шықты. Қазіргі уақытта сәтсіз "Зарб-е-Азаб" операциясынан кейін дерлік тоқтатылған бұл топты Пәкістан мен АҚШ террористік ұйым деп санайды. Лашкар-е-Жангви азаматтық тұрғындарға және оларды қорғаушыларға шабуылдар жасаған. Лашкар-е-Жангви негізінен Пәнджабтан шыққандардан құралған. Пәкістанның барлық арнайы қызметтері бұл топты қауіпсіздікке үлкен қауіп төндіретін күш деп бағалап отыр.

Талибан

Талибан ("студенттер"), Талибан – Ауғанстандағы ислам фундаменталистік саяси және әскери қозғалыс. Ол Ауғанстанға таралып, 1996 жылдың қыркүйегінен 2001 жылдың желтоқсанына дейін Ауғанстан Ислам Эмираты ретінде, астанасы Қандаһар қаласымен үкімет құрды. Билікте болған кезде ол шариғат заңдарын қатаң түсіндіріп, қолданды. Көптеген жетекші мұсылмандар мен ислам ғалымдары Талибанның ислам заңдарын түсіндіруіне сын айтқанмен, Дарул Улум Деобан Талибанды Ауғанстанда тұрақты түрде қолдап келеді, соның ішінде 2001 жылы Бамиян Буддаларын қиратуын да қолдады. Паштунвали – паштун тайпалық кодексі де Талибанның заңнамасында маңызды рөл атқарды. Талибан әйелдерге жасаған қатыгездігі үшін халықаралық қоғам тарапынан айыпталып, сотталды.

Техрик-и-Талибан Пәкістан

Техрик и Талибан Пакистан (ТТП), сондай-ақ Пакистан Талибаны деп те аталады, Ауғанстан шекарасының жанындағы Пакистанның солтүстік-батыс федералды басқарылатын тайпалық аймақтарында орналасқан түрлі ислами радикалдық топтардың біріккен ұйымы. 2007 жылдың желтоқсанында Байтулла Мехсудтың жетекшілігімен шамамен 13 топ бірігіп, Техрик и Талибан Пакистан құрды. ТТП Мулла Омар басқаратын Ауғанстан Талибан қозғалысымен тікелей байланысты емес, екі топтың да тарихы, стратегиялық мақсаттары және мүдделері айқай салады, бірақ олардың екеуі де негізінен Деобанди ислами бағытына есепті және көбінесе пуштун тайпасынан шыққан.

Сипа-е-Сахаба

Сипах е Сахаба Пакистан (SSP) – тыйым салынған пакистандық жауынгерлік ұйым және бұрын тіркелген пакистандық саяси партия. 1980 жылдардың басында Жанг қаласында жауынгерлік көшбасшы Хак Наваз Жангви құрған, оның негізгі мақсаты – Иран революциясынан кейін Пәкістанда шииттердің күшті ықпалын болдырмау. 2000 жылдың қазан айында тағы бір жауынгерлік көшбасшы, «Джейш-е Мохаммед» (JeM) ұйымының негізін қалаушы Масуд Азхар «Сипах-е Сахаба» «Джейш-е Мохаммед» ұйымымен бірге жиһад жолында тұр» деген мәлімдеме жасаған. АҚШ-тың құпия дипломатиялық хабарламасында JeM ұйымы «SSP-дан бөлініп шыққан тағы бір Деобанди ұйымы» деп сипатталған.

Мекемелер

Дарул Улум Деобандтан кейін, бүкіл әлемдегі деобандизмнің негізгі орталығы – Мазахир Улум (Сахаранпур) Үндістандағы екінші танымал деобанди медресесі болып табылады, ол Мұхаммед Закария Кандхлауи сияқты ғалымдарды тәрбиеледі. Мұхаммед Қасым Нанаутви құрған Шаһи медресесі (Моратабад), Мұфти Махмуд және Саид Ахмад Акбарабади сияқты ғалымдардың білім алған орны ерекше атаққа ие. Мұфти Шафи Усмани негізін салған Дарул Улум (Карачи), Пакистандағы Жамиа Бинория және Жамиа Улум ул Исламия мекемелері де сол елдегі жетекші деобанди оқу орындары болып саналады. 1970 жылдары Юсуф Мотала құрған Дарул Улум (Бюри, Холкомб) – Батыс әлеміндегі алғашқы деобанди медресесі. Оңтүстік Африкада 1971 жылы Кассим Мохаммед Сема құрған Дар-улум (Ньюкасл) және Дар-улум Закария (Ленасия) танымал. Кампердаундағы Мадраса И’наамия, Dar al Iftaa (Фәтва зерттеу және оқыту бөлімі) және танымал Askimam.org онлайн фәтва қызметімен мәшһүр. Ал Джамиатул Ахлия Дарул Улум Мойнул Ислам – Бангладеште құрылған алғашқы деобанди медресесі, ол Шах Ахмад Шафи және Джунайд Бабунагари сияқты ғалымдарды тәрбиеледі. Аль Рашид Ислам институты (Онтарио, Канада), Дарул Улум Аль Мадания (Баффало, Нью-Йорк), Джамия Дарул Улум Захедан (Иран) және Дарул Улум Рахимия – бұл жетекші деобанди мекемелерінің кейбіреуі.