Кіріспе
Ресей ақыны, суретшісі және футуристі Алексей Елисеевич Кручёных (Алексе́й Елисе́евич Кручёных; 9 ақпан 1886 – 17 маусым 1968) – орыс ақыны, суретшісі және теориялық, мүмкін, орыс футуризмінің ең радикалды ақындарының бірі, осы қозғалысқа Владимир Маяковский, Давид Бурлюк және басқалар кірді. 1886 жылы туған ол орыс әдебиетінің күміс дәуірінде өмір сүрді. Тағы бір орыс футуристі Велимир Хлебниковпен бірге Кручёных заумды ойлап тапқан деп есептеледі – мағынасы жоқ сөздерді қолданатын поэзия стилі. Кручёных "Күнге жеңіс" футуристік операсының либреттосын жазды, ал декорацияларын Казимир Малевич жасады. 1912 жылы ол "Дыр буль шчил" поэмасын жазды, ал төрт жыл өткен соң, 1916 жылы, өзінің ең танымал кітабын – "Жалпы соғыс" шығарды. Ол 1913 жылғы "Сөздің өзі туралы декларациясымен" да белгілі: «Тозығы жеткен, бұзылған «лилия» сөзінің ешқандай мәні қалмаған. Сондықтан мен лилияны «эуй» деп атаймын, ал бастапқы тазалық қайта жаңартылады».
Aleksei Yeliseyevich Kruchyonykh (Алексе́й Елисе́евич Кручёных; 9 February 1886 – 17 June 1968) was a Russian poet, artist, and theorist, perhaps one of the most radical poets of Russian Futurism, a movement that included Vladimir Mayakovsky, David Burliuk and others. Born in 1886, he lived in the time of the Russian Silver Age of literature, and together with Velimir Khlebnikov, another Russian Futurist, Kruchenykh is considered the inventor of zaum, a poetry style utilising nonsense words. Kruchonykh wrote the libretto for the Futurist opera Victory Over the Sun, with sets provided by Kazimir Malevich. In 1912, he wrote the poem Dyr bul shchyl; four years later, in 1916, he created his most famous book, Universal War. He is also known for his Declaration of the Word as Such (1913): "The worn out, violated word "lily" is devoid of all expression. Therefore I call the lily éuy – and original purity is restored."
Өмірбаян
Кручоних 1886 жылғы 21 ақпанда Ресей империясының Херсон облысында дүниеге келді; оның ата-анасы шаруалар болған. Суретші болу ниетімен ол Одесса өнер мектебінде және Мәскеу сурет, мүсін және сәулет мектебінде оқыды, карикатуралар жариялады және кейде өмір сүру үшін көрмелерге қатысты, бірақ 1912 жылы ақын болу туралы ойын өзгертті. Бурлюк ағайындыларымен танысқаннан кейін көп ұзамай ол өзінің достары Дэвид Бурлюк, Владимир Маяковский, Михаил Ларионов және басқалармен бірге іске қосуға көмектескен стиль – Кубо-футуризмнің басты ақыны болды. Ол 1912 жылы жарық көрген ең танымал Кубо-футуристік манифестінің жобаларын жазуға көмектесті, ол «ескі жазушыларды қазіргі заманның пароходынан» лақтырып тастау туралы мәлімдемесімен танымал. Заум поэзиясының алғашқы үлгісі оның туындысы болды; «Дыр буль шчил» деп аталатын өлең 1913 жылы «Помада» атты кітапта жарияланды. Велемир Хлебниковпен бірге осы стильді ойлап тапқан деп саналады. Кручоних тек дауысты әріптерді қолдана отырып өлең жазуға тырысқан алғашқы орыс ақыны болды. Көп ұзамай ол Елена Гуро, Хлебников және басқалармен бірге ең өнімді Кубо-футуристік жазушылардың біріне айналды. Кітаптар көбінесе қолмен литографиялық түрде басылып, фютуристердің әріптестерімен суреттелген, ал атаулары «Кішкентай қаздың жаман сөздерінің ұясы», «Жер аспаз», «Дүние кері», және «Жарылыс» сияқты болды. Олар кейде бір-бірімен де жұмыс істеген; мысалы, Ольга Розановамен бірге ол «сампопись» деп аталатын, мәтін мен суреттер сөзбе-сөз байланысты болатын футуристік кітап түрін ойлап тапты. Сол жазда ол композитор Михаил Матюшиннің үйіне Казимир Малевичпен бірге барды (Хлебников та баруға тиіс еді, бірақ Матюшин жіберген пойыз билетіне төлейтін чекті жоғалтты); олар Матюшиннің музыкасы, Хлебниковтың прологы, Кручоних либреттосы және Малевичтің декорациялары бар «Күнге жеңіс» футуристік операсын жазуға бірлесіп жұмыс істеді. Бұл опера оның ең танымал туындысы болып табылады; ол күнді тұтқындап, гравитацияны жеңген футуристер тобы туралы, бұл барлық басқаларға ыңғайсыздық тудырды. Опера Санкт-Петербургтегі Луна Парк театрында «Жастар одағы» ұйымдастырған қойылымда көрсетілді. Бұл пьеса заум стилінде жазылған, костюмдер картоннан жасалған, нағыз ұшақ пен авиатор пайда болды; көрермендер бүкіл қойылым бойы наразылық білдірді, және жалпы алғанда бұл үлкен ашу-ыза тудырды. Ол да достары сияқты, лекция оқып, өлең айту арқылы қызығушылық тудырды, бірде ашуланған көрермендер оған шабуыл жасағанда, аяқ киімін қолданып қарсы тұруға мәжбүр болды. Тағы бір рет ол көпшілікке шай құйып жіберді, бұл оқиғаның әдейі болғаны да мүмкін. Жданевич Грузиядан (алғашқыда Түркияға, содан кейін Францияға) кеткеннен кейін, Кручоних 1921 жылы Ресейге оралды, көптеген кітаптар жариялады, эсселер жазды және достарымен бірге дәріс берді; оның көзқарастары көп ұзамай таңғаларлық болды, сондықтан билік оның баспагерлерге кіруін шектеді, ол өз кітаптарын өзі жасады. Кеңес үкіметі авангардты тыйым салғанда, ол мұрағатшы болып жұмысқа орналасып, өлең жазуды тоқтатты. Сонымен қатар, ол өзінің буын жазған сирек кітаптар мен қолжазбаларды жинап, сатты, ақырында жұртшылықтың тек кейде ғана мойындауымен белгісіз болып қалды. 1932 жылы ол өзінің естеліктерін жазды. 1968 жылы өкпе қабынуынан қайтыс болды.
Мұра
Ресейлік панк-топ Grazhdanskaya Oborona 1990 жылы шыққан «Instruktsiya po vyzhivaniyu» концептуалды альбомында «Posveshtenie A. Kruchyonykh» (А. Кручёныхқа арналған ән) деп аталатын регги стиліндегі ән бар.