Кіріспе

Румын және Израиль бейнелеу өнері суретшісі, сәулетші және өнер теоретигі Марсель Янко (maʁsɛl ʒɑ̃ko; румынша аты Марсель Герман Янкудың жалпы нұсқасы; 24 мамыр 1895 – 21 сәуір 1984) – румын және Израиль бейнелеу өнері суретшісі, сәулетші және өнер теоретигі. Ол Дадаизмнің негізін қалаушылардың бірі және Шығыс Еуропадағы конструктивизмнің жетекші өкілі болды. 1910 жылдары ол Ион Винеа және Тристан Царамен бірге румындық Simbolul өнер журналын шығарды. Янко өзінің суреттерімен және сахналық дизайнымен Цараның әдеби дадаизміне үлес қосудан бұрын модерн, футуризм және экспрессионизммен айналысты. 1919 жылы ол Дададан бөлініп, суретші Ханс Арппен бірге конструктивисттік Das Neue Leben тобын құрды. Винеамен қайта бірігіп, ол конструктивизм, футуризм және кубизмнің үйлесімін жақтаған румын авангардының ықпалды айдыны – Contimporanul журналын құрды. Contimporanul-да Янко қала құрылысы саласындағы «революциялық» көзқарасын жариялады. Ол Бухарест қаласының ең инновациялық ескерткіштерінің кейбіреулерін жобалады. Ол иллюстрация, мүсін және майлы бояу сияқты көптеген өнер түрлерінде жұмыс істеді. Янко өз буынының көрнекті румын еврей зиялыларының бірі болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның кезінде антисемиттік қуғын-сүргінге ұшыраған ол 1941 жылы Палестинаға, британдық мандат аймағына эмиграциялады. Ол Дизенгоф сыйлығы мен Израиль сыйлығына ие болды және утопиялық өнер ошағы – Эйн Ходтың негізін қалады.

Ерте өмір

Марсель Янко 1895 жылғы 24 мамырда Бухарест қаласында жоғары орта тапқа жататын еврей отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Герман Цуй Янку мата саудагері болған. Анасы Рейчел Иустер – Молдавиядан. Олар Бухаресттің еврейлер ауданынан тыс, Дечебал көшесінде тұрды. Ол төрт баланың үлкені еді. Ағалары – Иулиу (Жюль) мен Джордж. Әпкесі Люция 1900 жылы туған. 1980 жылы Янко балалық шағын еске алып, былай деп жазды: «Мен әдемі Румынияда, жақсы жағдайдағы отбасында тудым. Мен еркіндік пен рухани ояну атмосферасында тәрбие алу бақытына ие болдым. Музыкалық дарыға ие анам және қатал, еңбекқор саудагер әкем менің қабілеттерімді дамытуға қолайлы жағдай жасады. Мен сезімтал, эмоционалды, арманға беріліп, ойға шұғыл болатын бала едім. Адамгершілік пен әлеуметтік әділдік сезімімен өстім. Мұңайған, әлсіз, жұмыссыз, жалқы адамдардың жағдайы маған ауыр тиді, ал отбасымыздың жағдайымен салыстырғанда, маған кінә сезімін ұялатты». Янко Георге Шинкай мектебінде оқыды және румын еврей суретшісі және карикатурист Иосиф Изерден сурет салу өнерін үйренді. Жастық шағында отбасы Австрия-Мажарстаннан Швейцарияға, Италияға және Нидерландыға саяхаттады. Георге Лазар орта мектебінде ол өнердегі жолдастары болған бірнеше оқушымен танысты: Цара (кейін С. Самиро деп танылды), Винеа (Иованаки), жазушылар Жак Г. Костин және Полди Чапиер. Янко сондай-ақ 1912 жылғы наурызда «Flacăra» журналында жарияланған алғашқы суретінің авторы – пианист Клара Хаскилмен дос болды. Студенттер тобы румындық символистік клубтардың ықпалында болды, ол сол кезде Румыниядағы өнерді жаңартудың радикалды түрі еді. Марсель мен Жюль Янконың алғашқы мәдени маңызы 1912 жылғы қазан айында болды, ол кезде олар Царамен бірге «Simbolul» символистік басылымын редакциялады, ол Александру Македонскиден Иону Минулескуге және Адриан Маниуге дейінгі Румынияның жетекші қазіргі заманғы ақындарынан материалдар қабылдады. Журнал, алайда, өзінің дауысын табу үшін күресті, модернизмді дәстүрлі символизммен ауыстырды. Янко «Simbolul» журналының негізгі графикалық дизайнері болды және тіпті бай ата-анасын осы жобаны қолдауға көндірген болуы мүмкін (ол 1913 жылдың басында жабылды). Цара «Simbolul» туралы ұяттан басқа ештеңемен еске алмайтын болса, Янко оны өнер революциясына алғашқы қатысуы деп мақтан тұтты. «Simbolul» журналынан кейін Марсель Янко «Seara» газетінде жұмыс істеді, онда ол сурет салудағы шеберлігін жетілдірді. Газет оны иллюстратор ретінде қабылдады, бұл Винеаның, газеттің әдеби колоннасының ұсынысының нәтижесі болуы мүмкін. Янко сонымен қатар «Seara» газетінің менеджері болған даулы саясаткер және символист ақын Александру Богдан Питештидің үйіндегі әдеби және өнер клубының жиналысына қатысты. Мүмкін, сол жылдары Цара мен Янко алғаш рет Румыния модернизмінің кейіпкері болған жалғызбасты кеңсе қызметкері және әуесқой жазушы Урмуздың абсурдты прозасын естіп, оның ықпалына түсті. Көп жылдар өткен соң, 1923 жылы Янко Урмуздың портретын жасады. Ол сондай-ақ Урмуздың румын әдебиетіндегі алғашқы бунтар тұлға екенін айтты. 1910 жылдары Янко француз әдебиетінің параллель дамуына қызығушылық танытты және Поль Верлен мен Гийом Аполлинер сияқты авторларды құлшыныспен оқыды. Оның өмірге деген көзқарасына тағы бір тікелей әсер француз ақын Филиппо Томасо Маринетти мен оның суретшілер тобы құрған анти-эстеблишменттік қозғалыс – футуризм болды.

Швейцария сапары мен Дада-театр оқиғалары

Янко ақырында Румыниядан кетуді шешті, мүмкін, өйткені ол Зондербунд көрмесі сияқты халықаралық шараларға қатысуды қалады, сонымен қатар әкесімен дауласуының себебі де болды, немесе жасырын бейбітшілдік білдірісі. Бастапқыда Янколар Цюрих университетінде тіркелді, онда Марсель химия курстарын оқыды, кейін Федералды технология институтында сәулет өнерін оқуға түсті. Кейінірек мойындағандай, оның нағыз ниеті – сурет салу саласында оқу болды. Екі бауырға көп ұзамай кіші Жорж Янко қосылды, бірақ соғыс Еуропаның сауда жолдарын қиындатқанда, үшеуі де қаржылық қолдаусыз қалды. 1917 жылдың қазанына дейін Жюль мен Марсель (суреттерін сатуға мүмкіндік таппағандықтан) кабареде өнер көрсету арқылы күнкөріс жасады. Марсель румын халық әндерінен үзінділер орындап, аккордеонда ойнағанымен, сондай-ақ шансон орындағанымен танымал болды. Осы оқиғаларға байланысты румындар Хьюго Баллмен және Малерей ғимаратында өз кәсібін жасаған басқа тәуелсіз суретшілермен танысты, ол көп ұзамай «Кабаре Вольтер» деп аталды. Балл кейін төрт «шығыстың» адамы бір қойылымнан кейін оған танысқандарын еске алды. Бұл сипаттама Цараға, үлкен Янколарға және, мүмкін, румын суретшісі Артур Сегалға қатысты. Балл жас суретшіні өте ұнатып, оның әріптестерінен айырмашылығы, Янконың ирониялық емес, көңілді екеніне таң қалды. Басқа қатысушылар оны топтағы өте әдемі адам ретінде еске алады және ол «әйелдерге тойымсыз» деген репутацияға ие болды. Келесі оқиғалар туралы әртүрлі мәліметтер бар, бірақ төрт жаңа қатысушы қабылданғаннан кейін қойылымдардың батылрақ болғаны және Баллдың футуризмінен Цара мен Ричард Хюльсенбектің анти-өнерлік қойылымдарына ауысқаны болжамдалады. Сегал мен басқалардың көмегімен Марсель Янко жеке «Кабаре Вольтер» театрын безендіруге қатысты. Ол кабаре шараларына үлкен үлес қосты: ол әсіресе палубаларда орындаушылар киетін маскаларды ойып жасады, «сызырлаған концерттер» берді және Хюльсенбек пен Царамен бірге сахнада оқылатын алғашқы (көбінесе дыбырламалық) «бір уақыттағы өлеңдерді» жасады. Оның маскалармен жұмысы ерекше ықпалды болды, дадаистер үшін (Кабаре Вольтер ұжымы өздерін осылай атаған) театрлық зерттеудің жаңа саласын ашты және Баллдан ерекше мақтау алды. Баллдың авторлық құқығын алға тартқанына қарамастан, Янкоға «епископ киімі» жасау да авторлық құқығымен байланыстырылады, бұл дадаизмнің алғашқы кезеңіндегі тағы бір маңызды туынды. «Дадаизмнің» нақты тууы, белгісіз күні, кейіннен Цара, Балл және Хюльсенбек арасындағы даулардың себебі болды. Осы орайда Янко «Дада» терминін ойлап табуға қатысты Цараның әңгімесінің көзі ретінде айтылады. Янко сондай-ақ олардың қойылымдарына коммунистік теоретик Владимир Ленин мен психиатр Карл Юнг ақпарат алу үшін келгені туралы әңгімелер таратты. Оның маска дизайны Еуропадан тыс жерлерде де танымал болды және Мексиканың Герман Куэто, «Stridentist» суретшісі қуыршақ шеберіне ұқсас туындылар жасауға шабыт берді. Дадаистердің насихаттау жұмысы Янконың туған елінде жылы қабылданбады, онда консервативті баспасөз Дада қағидаларымен бетпе-бет келгеніне алаңдады. Винеа екі досының қызметіне қатысты екіталай болды, ол поэзиялық дәстүрмен байланысын сақтап, Цараның баспасөзінде жариялануына мүмкіндік бермеді. Янкоға жазған хатында Винеа Янконың плакаттарының бірін модернист ақын және өнер сыншысы Тюдор Аргезиге көрсеткенін айтты: «[Ол] бір суреттің негізінде адамның таланты бар-жоғын айтуға болмайды, – деді сынмен. Бұл бекер сөз». Дада тобының көрмелерінде көрсетілген Янко дада жарнамаларын, оның ішінде 1917 жылдың сәуірінде Балл, Цара және Баллдың актриса әйелі Эмми Хеннингстің эскиздерін көрсеткен бағдарламаны суреттеді. Бұл шарада Оскар Кокошканың «Сфинкс және Строхман» фарсын қойды, ол сонымен қатар декорациясын жасады және Дада провокацияларының ең танымалдарының біріне айналды. Янко Кокошканың тағы бір пьесасы – Әйүптің Дада қойылымын режиссерлік етіп, маскаларын жасады. Ол сондай-ақ Цараның иллюстраторы ретінде оралды, оның театрлық қойылымы үшін реквизит жасады.

"Екі жылдамдықты" Дада және "Жаңа өмір"

1917 жылы Марсель Янко өзі бастаған қозғалыстан алшақтады. Оның ағаш кескіндемесі мен линогравюрасы тағы екі жыл бойы Дада альманахтарының иллюстрациясы ретінде пайдаланыла берді, бірақ ол көбінесе Царамен келіспей, сонымен қатар өзінің стилін әртараптандыруға тырысты. Сыншылар атап өткендей, ол дәстүрлі өнерді паш етуге деген құштарлық пен оның орнына одан да күрделі нәрсе қажет деген сенімнің арасында қысылып қалды: Цараның нигилизмі мен Боллдың «өнер үшін өнер» ұстанымы арасындағы тартыста Янко соңғысын қолдауға бейімділік танытты. 1966 жылғы мәтінінде ол Дадада «екі қарқын» болғанын және «рухани зорлық-зомбылық» фазасы «нағыз Дадаларды», оның ішінде әріптесі Ханс Арпты да артқа тастағанын айтты. Янко еске алды: «Біз [Янко мен Цара] Даданың маңыздылығы туралы ешқашан келісе алмадық, ал түсініспеушіліктер жинала берді». Ол атап көрсеткендей, Цараның «жаман әзілдер мен дау-дамаылға» құштарлығынан «қатты ұрыстар» туды. Суретші ашуын сақтап, Цараның Цюрихтегі рөліне қатысты пікірлері көбінесе саркастик болып келеді, оны ұйымдастыру шебері және өзін-өзі жарнамалауға құмар, бірақ мәдениетті адам емес деп бейнелейді. Ол бірнеше жылдан кейін Цараның заңсыз опиум саудасымен айналысқандығы туралы қауесет таратыпты. 2007 жылы румын әдебиет тарихшысы Пол Сернат: «Ион Винеаның оларды қайта біріктіруге жасаған барлық әрекеті бекер болды. Янку мен Цара өмір бойы бір-бірімен қарым-қатынас жасамай (немесе әзілдесіп) өтті». Осы айырылыс Марсель Янконың сөздерінде классикалық сипатқа ие болуына әкелді. 1918 жылдың ақпан айында Янко тіпті өзінің альма-матерінде лекция оқуға шақырылды, онда ол модернизм мен өнердегі шынайылық туралы, Ренессанс пен африкалық өнерді салыстыра отырып, байланысты құбылыстар ретінде сөз сөйледі. Алайда, басқа жобаларына көңіл бөлгендіктен, Янко оқуын тоқтатты және соңғы емтиханын тапсыра алмады. Осы орайда ол Дададан кейінгі конструктивистер тобына жақындады, олар «Жаңа өнер» («Neue Kunst») атымен ұжымдық көрме ұйымдастырды. Олардың құрамында Арп, Фриц Бауман, Ханс Рихтер, Отто Морах болды. Нәтижесінде Янко «Жаңа өмір» («Das Neue Leben») фракциясының мүшесі болып, ол қазіргі заманғы өнерді социалистік идеалдар мен конструктивистік эстетикамен байланысты білім беру арқылы қолдады. Топ өзінің манифестінде капитализмнің аяқталуына дайындық ретінде «адамзат қоғамын қайта құру» идеалды жариялады. Янко «Жаңа өмір» («Das Neue Leben») фракциясының саяси көзқарастары жақын «Радикалды суретшілер» («Artistes Radicaux») тобымен де байланысты болды, оның құрамында бұрынғы Дадалар: Арп, Ханс Рихтер, Викинг Эггелинг кірді. «Радикалды суретшілер» («Artistes Radicaux») Германия революциясымен байланыста болды, ал қысқа ғана өмір сүрген Бавария Кеңес Республикасында жұмыс істеген Рихтер Янкоға және басқаларға жұмысшы үкіметі жанындағы Көркемсурет академиясында оқытушылық қызмет ұсынды.

Бетуне мен Бухарест арасында

Янко Дада авантюрасына соңғы үлесін 1919 жылдың сәуірінде қосты, ол Цара ұйымдастырған ірі Дада шарасы үшін Саал-зур-Кауфлютернде маскалар жасады, ол жаппай төбелеспен аяқталды. Мамыр айында оған Das Neue Leben қозғалысы үшін журнал құру және басып шығару міндеті жүктелді. Бұл журнал жарыққа шықпаса да, дайындықтар Янконы әртүрлі модернистік бағыттардың өкілдерімен – Артур Сегал, Вальтер Гропиус, Алексей фон Явленский, Оскар Люти және Энрико Прамполинимен байланыстырды. Осы кезеңде Янко мен Герварт Вальденнің Der Sturm журналында жарияланған экспрессионист суретшілер арасында достық қарым-қатынас орнады. Соғыс аяқталғаннан кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң, 1919 жылдың желтоқсанында Марсель мен Жюль Швейцариядан Францияға кетті. Париж арқылы өтіп, суретші Бетюн қаласына келді, онда ол Амели Мишелин "Лили" Аккерманға үйленді, бұл әкесіне қарсы наразылық білдіру ретінде қарастырылды. Бұл қыз – қарапайым швейцариялық католик, ол алғаш рет Янколар отбасымен Das Neue Leben басында танысқан. Янко Бетунде ұзақ уақыт болған болуы мүмкін: ол соғыстан зардап шеккен француз Фландриясын қайта құруға көмектескендердің бірі ретінде тізілген, Хингестегі Шевалье Вестрелин дүкенін қайта жобалады және, мүмкін, Ianco & Déquire архитектуралық фирмасының тең иесі болды. Янконың Цара мен оның шәкірті Андре Бретон басқарған Даданың париждік ұяшығының қызметін қызығушылықпен қадағалағаны сөзсіз, және ол Бретонды өзінің архитектуралық жобаларымен таң қалдырды. Сондай-ақ, ол Царамен бірге Пол Дерме баспасынан шыққан L'Esprit Nouveau пост-дада журналына материалдар жазуға шақырылды. Бірақ Янко басқа жерлерде де көрмелерге қатысты, кубистік ұжым Section d'Or-мен бірікті. Ұзақ өтпей Янко ата-анасымен қайта табысып, әлі де сәулетші ретінде лицензия алмаса да, алғашқы тапсырыстарын ала бастады, олардың кейбіреулері өз отбасынан келді. Оның алғашқы белгілі дизайны 1922 жылы салынған және ресми түрде И. Розентальдың жұмысы ретінде тіркелген, ол әкесі Герман Янкудың 79-шы Максимилиан Поппер көшесінде (бұрынғы Тринитати көшесі 29) орналасқан жеті үйдің тобы. Олар дәстүрлі стильде салынған, бірақ ағылшын Arts & Crafts немесе чех "кубистік" стилін еске түсіретін ерекшеліктері де бар. Қайтып келгеннен кейін көп ұзамай Марсель Янко жергілікті авангардтық орталармен қайта байланысып, Бухаресттегі Maison d'Art клубында алғашқы румындық көрмелерін ұйымдастырды. Оның достары мен әріптестері, актриса Дида Соломон және журналист-режиссер Санду Элиад оны ерекше харизматикалық және білімді деп сипаттады. 1926 жылдың желтоқсанында Бухарестте өткен Хасефер өнер көрмесіне қатысты. Осы жылдар шамасында Янко Бухаресттегі студиясында сурет сабақтарын берді, шәкірті, болашақ суретші Хедда Стерннің айтуынша, бұл сабақтар ресми емес форматта өтті: "Бізге мольберттер және т.б. берілді, бірақ ешкім бізге көмектеспеді, ешкім кеңес бермеді".

Уақытша бастау

Конструктивизмнің шебері және халықаралық суретші ретінде Жанко румындық модернистік ағымдар арасында байланыс орнатып, ескі әріптесі Винеамен бірікті. 1922 жылдың басында екеуі саяси және өнер журналын құрды – тарихи тұрғыдан ықпалды Contimporanul, румын авангардының ең ұзақ өмір сүрген алаңы. Жанко сол жылы шетелде болды, голланд суретшісі Тео ван Дусбургтың Дюссельдорфта шақырған Бірінші Конструктивистік конгресске қатысушылардың бірі ретінде. 1923 жыл шамасында Цюрихте болғанда, отандасы, жазушы Виктор Ефтимиу оны қазіргі заман мен дәстүрді үйлестіре алатын еңбекқор суретші деп жариялады. Contimporanul Жанконың конструктивизммен байланысын жалғастырды. Бастапқыда социалистік сатира мен саяси пікірлерге арналған алаң болған журнал, Винеаның биліктегі Ұлттық Либералдық партияға деген жеккөрушілігін көрсетті. Алайда, 1923 жылға қарай журнал өзінің қарсылығында мәдени және көркемдік тұрғыдан күшейді, ван Дусбург пен Бретоннан аудармалар жариялады, Винеаның футуризмге арналған құрметін басып шығарды және Жанконың өзі таңдаған суреттері мен халықаралық жаңалықтарды ұсынды. Кейбір зерттеушілер бұл өзгерісті суретшінің редакциялық саясатқа ықпалының артуымен байланыстырады. Жанко сол кезде Dermée-мен хат алмасып жүрді, ол Contimporanul антологиясы үшін француз поэзиясының қазіргі заманғы өлеңдерін жинады, сондай-ақ Жанконың конструктивистік мүсіндерін жинаған Мишель Сеуформен де байланыста болды. Ол Contimporanul мен Der Sturm арасында байланыс орнатты, ол оның суреттерін әртүрлі румын авангарды жазушылары мен суретшілерінің жұмыстарымен бірге қайта жариялады. Өзара танымалдылықты венгр модернистерінің Венадағы трибунасы Ma қолдады, ол да Жанконың графикалық жұмыстарының үлгілерін жариялады. Жанконың наразылығы мен Винеаның алаңдауына байланысты журнал ешқашан жаңа Дада манифестін жариялаған жоқ және Цараның Дада тарихының жаңа нұсқаларына сын көзбен қарады. Марсель Жанко Contimporanul-дың бизнес жағын да басқарды, Imprimerie көшесіндегі кеңселерді жобалады және пошта карточкаларын басып шығаруды қадағалады. Жылдар бойы Contimporanul-ға оның қосқан үлесіне 60-қа жуық иллюстрация, өнер және сәулет тақырыптары бойынша 40-қа жуық мақала, сондай-ақ оның бірқатар сәулеттік жобалары немесе олардан салынған ғимараттардың фотосуреттері кірді. Ол журналдың "Заманауи сәулет" тақырыбына арналған алғашқы арнайы нөмірлерінің бірін бақылады, сонымен қатар сәулет теориясына өз үлесін қосты, Винеаның пайдалануы үшін "елдік шеберхана" жобасын жасады. Басқа да нөмірлерде оның кино және театр туралы эсселері, жиһаз дизайндары және француз кубисі Роберт Делонеймен сұхбаты жарияланды. Жанко сондай-ақ сюрреализмге арналған Contimporanul саны үшін де жауапты болды, онда Джозеф Дельтейль сияқты жазушылармен сұхбаттары және баспагер Симон Кра туралы сұранысы кірді. Румын кубистік суретшісі М. Х. Максимен бірге Жанко 1924 жылы Contimporanul халықаралық өнер көрмесін ұйымдастырды. Бұл шара Еуропаның қазіргі заманғы өнерінің негізгі ағымдарын біріктірді, Contimporanul-дың эклектикалық күн тәртібі мен халықаралық бейнесін көрсетті. Көрмеде жетекші модернистердің шығармалары қойылды: румындар Сегал, Константин Бранкузи, Виктор Браунер, Янош Маттис Тейч, Милица Петрашку, Арп, Эггелинг, Кле, Рихтер, Лахос Кассак және Курт Швиттерс. Көрмеде Жанконың жиһаз дизайнындағы жұмыстарының үлгілері көрсетілді, сондай-ақ оның, Макси, Винеа және журналист Юген Филоттидің бірлесіп ұйымдастырған Дада сияқты ашылу кешіндегі басқарушылық үлесі де көрсетілді. Ол сондай-ақ журналдың театрлық кештерін дайындауға қатысты, оның ішінде 1925 жылы Николай Евреиновтың "Күлкілі өлім" қойылымы; Жанко сахналық және костюмдік дизайнер, ал Элиад режиссер болды. Көрмеге 1925 жылы Contimporanul басылымы Бранкузидің X ханшайым мүсінінің суретін жариялады. Румын полициясы мұны жыныстық сипаттағы көркем шығарма деп тапты, сондықтан Винеа мен Жанко қысқа уақытқа қамауға алынды. Жанко Бранкузидің жанкүйері болды, оған Парижде барып, Бранкузидің "форманың руханилығы" теориясы туралы Contimporanul-да жазды. Мәдениет белсенділері ретінде жұмыс істеген Винеа мен Жанко тіпті 75 HP журналымен де ынтымақтасты, ол поэт Илари Воронка редакциялаған, формальды түрде Contimporanul-ға қарсы және Даданы қолдаған журнал. Жанко сондай-ақ социалист Скарлат Каллимачи шығарған Дадаисттік конструктивистік газет Пункттің беттерінде де кездейсоқ пайда болды. Бұл жерде ол әсіресе сәулет стильдері туралы мақалалар және француз және неміс тілдерінде "T. S. F. Dialogue entre le bourgeois mort et l'apôtre de la vie nouvelle" ("Кабельграмма. Өлген буржуа мен жаңа өмірдің елшісі арасындағы әңгіме") атты пародиа жариялады. Сонымен қатар, оның графикалық жұмыстарын Воронканың басқа журналы, футуристік трибуна Integral танымал етті. Жанко сондай-ақ жазушылар Ион Пиллат пен Перпессиусқа олардың "Қазіргі заманғы ақындар антологиясы" ("Antologia poeților de azi") атты кітабын иллюстрациялауға шақырылды. Оның жазылған суреттердегі портреттері дәстүршіл қоғам тарапынан қызығушылықпен қабылданды. 1926 жылы Жанко Камил Балтазардың эротикалық өлеңдер жинағы "Strigări trupești lîngă glezne" ("Буынға жақын дене шақырулары") үшін сезімтал суреттер жариялап, дәстүршілдерді одан да ашуландырды.

Функционалистік жаңалық

1920-шы жылдардың соңында Янко ағасы Жюль (Иулиус)пен серіктестік құрған «Биру де Студи Модерне» (Қазіргі зерттеулер бюросы) архитектуралық студиясын құрды. Бұл кәсіпорынды көбінесе «Марсель Иулиу Янку» деп атайды. «Контимпоранул» журналындағы мақалаларында архитектуралық талғамның өзгеруін жариялаған Марсель Янко Румыния астанасын хаостық, үйлесімсіз, артта қалған қала деп сипаттады, онда көлік қозғалысы арбалар мен трамвайлардың кедергісіне тап болатын, модернистік революцияға мұқтаж қала. Үлкен Румынияның құрылыс шарына қатысып, функционализмнің танымалдылығы артып, Янконың «Биру» бюросы 1926 жылдан бастап кездейсоқ және шағын көлемде тапсырыстар ала бастады. Хория Креанга, Дюилиу Марку немесе Жан Монда сияқты бағытты функционалистік сәулетшілермен салыстырғанда, Янколар конструктивизмнің немесе кубизмнің функционалистік нұсқаларын танымал етуде маңызды рөл атқарды, Румынияда салынған осы жаңа стильдік тәсілдің алғашқы үлгілерін жобалады. Румынияда модернизмнің алғашқы айқын, бірақ жарияланбаған көрінісі – 1926 жылы оның бұрынғы үйлерінің жанында, әкесі Герман үшін салынған, Германға арналған пәтер, Марсельге арналған пәтер және оның шатырындағы студиясы бар шағын пәтер ғимаратының құрылысы болды. Құрылым бұрыштық учаскенің қисық сызығын, әшекейсіз қатаң биіктіктерді, тек үшбұрышты терезе мен үстіндегі балконмен ғана жандандырылған және үш қабырғалық аймаққа қолданылған әртүрлі түстердің (қазір жоғалған) схемасын ұстанды. Маңызды жетістік – оның Жан Фукс үшін 1927 жылы Негустори көшесінде салынған вилласы. Оның космополиттік иесі суретшіге ғимаратты жобалауда толық еркіндік берді және 1 миллион лей бюджет ұсынды, нәтижесінде Бухаресттегі алғашқы конструктивистік (демек, модернистік) құрылым пайда болды. «Вилла Анри Дэниел» (1927, қиратылған), Стреда Церестегі қалың қапталынан қайтып, көлденең және тік сызықтардың ойынымен жандандырылған, ал «Мария Ламбру вилласы» (1928), Попа Саву көшесінде, Фукс дизайнының оңайлатылған нұсқасы болды. Шосеауа Киселефтегі Флорика Чихаеску үйі (1929) таңқаларлықтай формальды, терезелер астындағы орталық верандасымен және 1924 жылғы көрмеден Милица Петрашкумен ынтымақтастықпен жасалған, қазір жоғалған мүсіндермен ерекшеленді. Лабиринт көшесіндегі «Вилла Бордану» (1930) симметриялық формальдылықпен ойнайды, ал «Вилла Пол Илута» (1931, өзгертілген) үш қабатты, Сильвестру және Григор Мора көшелеріндегі «Пол Векслер вилласы» (1931) сияқты, үш қабатты батыл тікбұрышты көлемдерді қолданады. 1931 жылы ол Strada Caimatei 20-дағы алғашқы пәтер ғимаратын жобалады, ол әйелі Клара Янконың атынан басқа қабаттарды жалға беру үшін отбасына арналған, батыл жобалау формалары бар 3 пәтерден тұратын кішкентай үйінді. Оның «Биру» студиясы ең жоғарғы қабатта орналасқан деп есептеледі, ал дизайн 1932 жылы «Контимпоранул» журналында жарияланды. 1933 жылы тағы екеуі Strada Paleologu-да бір-біріне жақын орналасқан, қарапайым, екіншісі әйеліне арналған, ал екіншісі Жакус Костинге арналған, оның есігінің жанында Милиция Пятраскудың жүнмен жұмыс істейтін әйелдердің басрельефті панелі бар. Бұл жобаларға Бухаресттен тыс жердегі жалғыз жоба – «Предеал» жеке санаторийі қосылды. 1934 жылы орманды төбе басында салынған бұл ғимарат халықаралық модернизмнің кең көлемді горизонтальдық көрінісіне ие, Янконың диагональды бөлмелердегі инновациясы таңғажайып зигзаг әсерін туғызды. Оның әпкесі Клод Симон нәресте кезінде қайтыс болды. 1920-шы жылдардың ортасында Марсель мен Лили Янко ажырасып кетті: ажырасу кезінде (1930), ол Янко жобалаған Брашов үйінде жалғыз өмір сүрді. Ол Гургиу округінің Будени Комана қаласында орналасқан. Ол журналист және өнер сыншысы Барбу Брезиану сияқты жас авторларды таңдауға қатысқан. Осы тұста журнал «Джанкоға хат» атты мақаласын жариялады, онда бұрынғы дәстүршіл сәулетші Джордж Матей Кантакузино өзінің әріптесінің румындық функционализмнің дамуына он жыл бойы қосқан үлесі туралы айтты. «Контимпоранулдан» тыс, Янко Бухаресттегі «Арта Ноу» («Жаңа өнер») ұжымына қосылды. Оған Макси, Браунер, Маттис Тёуч, Петрашу, Нина Арборе, Корнелия Бабич Даниэль, Александру Браташану, Ольга Гречану, Корнелиу Михайлеску, Клаудия Миллиан, Тания Шептиличи және басқалар қосылды. Янко және «Контимпоранулдың» басқа да тұрақтылары сюрреалистік фракцияға да қол жеткізді. Янконың «ағылшыны» ретінде жазғы 1930 жылғы «ағылшы» журналының мұқабасында аталып өткен, онда 8 беттің барлығы әдейі бос қалдырылған. Янко 1930 жылы Editura Cultura Națională баспас...

Қуғын-сүргін және кету

Сол кезде Янко отбасы антисемитизмнің күшеюімен және Темір гвардия сияқты фашистік қозғалыстардың өркендеуінен алаңдады. 1920 жылдары «Контимпоранул» жетекшілігі «Țara Noastră» дәстүрлі журналынан ксенофобиялық шабуылдарға ұшырады. Олар Винеаның грек тегін алаңдау тудыратын себеп ретінде көрсетті, ал Янконы «цилиндр суретшісі», шетелдік, космополиттік еврей деп сипаттады. Янконың туындыларына және жалпы «Контимпоранулға» қарсы осы наразылықты 1926 жылы антимодернист эссеист И.Е. Торутью де қолдады. «Критерий» 1934 жылы жарылды, оның бір бөлігі Темір гвардиямен ашықтан-ашық бірікті, ал радикалдық баспасөз қалғандарын қоғамдық өнер көрсетілімдері арқылы гомосексуализмді насихаттауда айыптады. Жозин 1935 жылы католик мектебінен қуылды, себебі оның әкесі еврей еді. Марсель Янко үшін осы оқиғалар румын қоғамына ассимиляциясы туралы ойларға жетеледі: ол бір конференциясында өзін «еврей ұлтынан суретші» емес, «еврей суретшісі» деп атады. Антисемиттік Ұлттық Христиандық партия билікке келген кезде Янко сионистік идеологиямен келісімге келді, Израиль жерін әлемдегі еврейлердің «ошағы» және «құтқарылуы» деп сипаттады. Будениде ол және Костин еврейлердің өзін-өзі қорғау қозғалысын құруға тырысқан «Бетар» жауынгерлерін қабылдады. Жюль мен оның отбасы сапардан кейін көп ұзамай эмиграцияласа, Марсель Бухарестке оралды және еврей өнері ресми түрде цензураланғанға дейін Милица Петраскумен бірге соңғы көрмесін өткізді. 1939 жылы нацистік Ион Гигурту үкіметі елдегі нәсілдік дискриминацияны күшейтті, нәтижесінде «Жакезмара» мемлекетке тәркіленді. Янко әлі шешімін бермеді. Ол Темір гвардия Ұлттық Легионерлік мемлекетін құрған кезде Румынияда болды. Ол нацистер басып алған Еуропадан еврей босқындарын қабылдап, оларға көмектесті, концлагерь жүйесі туралы естіді, бірақ бейтарап немесе одақтас елдерге эмиграциялау ұсыныстарын қабылдамады. Străulești қасапханасындағы қырғын және еврей аман қалғандардың әңгімелері Янконың бірнеше суреттеріне шабыттандырды. Қасапханадағы қырғынның құрбандарының бірі – Костиннің інісі Майкл Голдшлгер болды. Ол гвардияшылармен үйінен ұрланды. Кейін Янко бірнеше күн ішінде осы оқиға оны жауынгерлік еврейге айналдырғанын айтты. Англиядан құпия көмекпен суретші Тель-Авив қалалық әкімшілігінде сәулетші болып жұмыс істеді, кеңсесін Польшадағы геноцид туралы хабарлаған Холокосттан аман қалған адаммен бөлісті.

Британдық Палестина мен Израильде

Британдық Палестинада өткен жылдары Марсель Янко жергілікті еврей өнерінің дамуына белсенді қатысты. Ол 1950 жылға дейін сионистік өнер мен қолөнердің қалыптасуына зор үлес қоскан төрт румындық еврей суретшісінің бірі болды – қалғандары Жан Дэвид, Реувен Рубин және Якоб Эйзеншер. Бухарестте Янконың досы болған Дэвид, оған Тель-Авивте қосылды, ол Кипрдегі тәжірибелі саяхаттан және ұстаудан кейін келді. Атап айтқанда, Янко Палестинаға басқа аймақтардан келген үш сионистік суретшіге ерте ықпал етті: Авигдор Стематский, Ежекель Стрейхман және Йозеф Зарицкий. Ол тез арада суретшілер қауымдастығында жетекші тұлға ретінде танылды және 1945 және 1946 жылдары Тель-Авив муниципалитетінің Дизенгофф сыйлығын алды. Бұл байланыс 1948 жылғы араб-израиль соғысынан үзілген жоқ, және Янко тәуелсіз Израильдің өнер саласындағы көрнекті тұлға болды. Жаңа мемлекет оны жоспарлаушы ретінде пайдаланды және Израильдің ұлттық парктерін жобалау және сақтау жөніндегі Арие Шаронның командасына тағайындады. Оның араласуының нәтижесінде 1949 жылы Ескі Яффа ауданы суретшілерге қолайлы ортаға айналды. Марсель Янко өзінің негізгі Израиль жобасын 1953 жылдың мамыр айында бастады, оған Израиль үкіметі таулы аймақтарды зерттеу және Кармель тауының оңтүстігінде жаңа ұлттық паркті белгілеуді тапсырған еді. Өзінің айтуынша (кейін басқалар даулаған), Янконың негізгі тұрағы Рамат-Авив маңындағы ауданда болды. Янко осы жердің алғашқы мэрі болды, оны утопиялық қоғамға, өнер колониясына және туристік орталыққа қайта ұйымдастырды, сондай-ақ Эйн-Ходқа қоныстану үшін қатаң талаптар кодексін енгізді. Сондай-ақ 1950 жылдары Янко абстрактілі өнерге берілген және Зарицкий басқарған "Жаңа көкжиегі" ("Ofakim Hadashim") тобының негізін қалаушы мүшесі болды. Ол көркемдік көзқарасты бөліскенмен, Янко, мүмкін, Зарицкийдің барлық повестволық өнерді қабылдамауына келіспей, 1956 жылы топтан шығып кетті. Ол жаңа медиаларды зерттеуді жалғастырды және қолөнерші Итче Мамбушпен бірге рельефтер мен гобелендер сериясын жасады. Янко пастельмен де сурет салды және Дон Кихоттың әзілді иллюстрацияларын жасады. Ол 1967 жылы суретші ретіндегі еңбегі үшін Израиль сыйлығын алды. 1960 жылы Янконың Эйн-Ходтағы қатысуына Палестинаға оралған палестиналықтар қарсы шықты, олар жерді қайтарып алуға тырысты. Ол мүсінші Тувия Юстер басқарған қоғамдық қорғаныс күштерін ұйымдастырды, олар Израиль полициясы наразылық білдіргендерге араласпайынша Эйн-Ходты күзетті. Янко Эйн-Хавдтың кішкентай қарсыластық қауымдастығын құрған палестиналықтарға көбінесе төзімді болды: ол әсіресе тайпа басшысы Әбу Хилмимен және араб ландшафты суретшісі Муин Зайдан Әбу әл-Хайджамен байланыста болды, бірақ екі ауылдың арасындағы қарым-қатынас көбінесе алыс болды. Сондай-ақ Янко араб көршілерінің тағдырына "жайдарсыз" деп сипатталды. Кейіннен Костин Израильден кетіп, Францияға қоныстанды. Янконың өзі Румыниямен байланысын сақтауға тырысты және темір пердеден тыс жердегі суретші достарына альбомдар жіберді. Ол фольклоршы және бұрынғы саяси тұтқын Гарри Браунермен кездесті. 1981 жылы Янконың Холокост қылмыстарының суреттерінің таңдауы Am Oved альбомымен бірге жарық көрді. Оның соңғы көпшілік алдындағы көріністерінің бірі 1984 жылы Schweizer Fernsehen телеарнасына берген сұхбатында Дада қызметіне қайта оралды. Лиана Саксоне Хороди Исердің мінезі Янконың 1911 жылғы "Шляпадағы автопортрет" шығармасында ең жақсы көрінеді деп санайды. Футуризм де араласқан, бұл фактіні Янко 1930 жылы Маринеттимен кездескен кезде мойындады: "біз [футуристік] идеялармен тамақтандық және құлшынысқа толы болуға күш алдық". Кейіннен "Штурм" компаниясындағы байланыстары арқылы қайта жандандырылды. Янконың өнеріндегі германдық посимпрессионизмінің әсері оның Федералды технология институтында оқыған кезінде қалыптасты. Сандквисттің айтуынша, оның маңызды ұстаздары - мүсінші Иоганн Якоб Граф және сәулетші Карл Мозер - әсіресе, архитектуралық Gesamtkunstwerk туралы идеялары үшін. Сандквист Мозердің идеяларын жаңартып, Янко абстрактілі экспрессионистік безендірулер негізгі сәулеттік дизайнның ажырамас бөлігі болуы керек деген тұжырымды алғаш рет жасады. Янконың "Кабаре Вольтер" кезеңіндегі суреттерінде бейнелі элемент жойылмаған, бірақ көбінесе бағындырылған: жұмыстар негізінен кубизм немесе футуризмнің әсерлерінің қоспасын көрсетеді және Янконың әріптесі Арп оны "зигзагты натурализм" деп сипаттады. 1917 жылға дейін салынған бишілер туралы сериясы Израиль мұражайында сақталған және Футуризмнің Дада арқылы сүзілген атмосфералық сапалары мен Янконың таза абстрактілі өнердегі алғашқы тәжірибелері арасында өтеді. Оның экспрессионизмді сіңіруі ғалым Джон Виллеттің Дадаизмді визуалды экспрессионистік ағын ретінде қарастыруына әкелді, ал Янко өзі Дада толыққанды жаңа өнер стилі емес, "физикалық инстинкттерден туған күш" екенін, "арзанның бәріне" қарсы бағытталғанын айтты. Дегенмен, оның өзінің жұмысында да Даданың ерекше белгісі - табылған заттар өнері немесе күнделікті заттардың өнер ретінде қайта құралуы бар - хабарлама бойынша, ол осындай тәжірибе жасаған алғашқы Дада болды. Оның коллаж және рельефтегі басқа зерттеулері рецензенттер тарапынан "оның өзіне тән жеке синтез" деп сипатталды және "абстрактілі өнердегі ең батыл және түпнұсқа тәжірибелердің бірі" ретінде бағаланды. Оның "Шайындылау" ("Rolling the Dice") шығармасы – адам өмірінің трагедиясы туралы медитация, ол зодиак белгілерінің символизмін қайта қарастырады және қалалық өмірдің ең жаман жақтарына сілтеме жасайды. Экспрессионистік пішіннің трансформациясы Матей Караджиал мен Стефан Роллдың суреттерінде, қатаң және көрінетін спонтандық сызықтармен жасалғанда ерекше көзге түседі. Топырчанудың тұжырымы әдебиеттанушы Барбу Чокулескумен қайшы келеді, ол "Антология" суреттерін "тамаша синтетикалық – олардың кейбіреулері шедевр; оны көптен көрген адамнан сұраңыз" деп табады.

Бастапқы және ұжымдық өнер

Дадашы ретінде Янко "жаратылыстың инстинктілік күшімен" туған шикі және примитивті өнерге қызығушылық танытты, ал Пауль Кли оған "примитивті адамның жанын түсінуге" көмектескенін айтты. Даданың ерекше қолданылысы – оның маскалармен жасаған жұмысы, Хьюго Болл олардың ерекше "кинетикалық күшіне" қызығушылық танытып, "өмірден асқан кейіпкерлер мен құмарлықтарды" сомдауға ыңғайлы екенін атап өтті. Дегенмен, өнер тарихшылары Марк Антлифф пен Патрисия Лейттеннің пікірінше, Янконың африкалық маскалар, құдайлар мен рәсімдерге қатысты түсінігі "керемет романтизацияланған" және "қарқынды". Дада кезеңінің соңында Янко примитивизмге деген қызығушылығын академиялық деңгейге көтерді: 1918 жылы Цюрих институтында сөйлеген сөзінде Африка, этрус, византия және романдық өнерлер Ренессанс пен оның туындыларына қарағанда шынайы және "рухани" екенін мәлімдеді, сондай-ақ Дерейн, Винсент ван Гог, Пабло Пикассо және Анри Матисстің заманауи руханилығына жоғары баға берді; оның лекциясында барлық кубистер импрессионистерден жоғары бағаланды. "Жаңа өмір" теориясына үлес қосып, ол қолөнерге оралу және өнер мен өмір арасындағы "үзілісті" тоқтату туралы айтты. Көркемсурет сыншысы Гарри Сейверт Янконың өнерінде ежелгі Египет және Шығыс өнері, Чимабуэ мен Эль Греконың суреттері, сондай-ақ Клоизонизм сияқты басқа да баламалы үлгілердің ықпалы көрінетінін атап өтті. Сейверт пен Сандквист екеуі де Янконың туындыларының хасидтік дәстүрлермен және 20 ғасырлық еврей өнерінің қараңғы тонды бояуларымен байланысы бар екенін айтады. 1919 жылға қарай Янко Конструктивизмді "теріс" Дададан қажетті өткел ретінде сипаттады, бұл идеяны оның әріптестері Курт Швиттерс және Тео ван Дусбург та қолдады, ал Янконың гипстен жасалған "Soleil jardin clair" (1918) рельефінде бұл идея алғашқы көрініс тапты. Ішінара, Янконың Дададан кейінгі өнері Конструктивизмнің социалистік идеалдарына жауап берді. Сандквисттің сөзіне қарағанда, оның "Жаңа өмірге" қатысуы және Мюнхендегі Өнер Кеңесімен болған эпизодтық байланыстары оның "заман рухына бейімделуге" тырысқанын көрсетеді. Тарихшы Хуберт Ф. ван дер Берг "жаңа өмір" социалистік идеалды, Янконың түсінігінде, Даданың "жаңа адам" туралы әңгімесінің бейбіт кезеңдегі табиғи дамуы деп атады. Contimporanul-дағы қызмет Янконың примитивизмге сенімін және маргинал өнердің құндылықтарын нығайтты. 1924 жылы ол былай деп жазды: "Балалардың өнері, халық өнері, психопаттардың және примитивті халықтардың өнері – ең жандағы, ең көркем, бізге табиғи тереңдіктерден келген, өнегелі сұлулықтан тазаланған өнер". Ол, Иоан Винеа сияқты, Румынияның академиялық дәстүрлілігінің мәнін сынайды, әсіресе "Дәстүр" деген тақыппен жайылып жүрген есекті бейнелейтін провокациялық суретінде. Оның орнына Янко Дада мен модернизмнің басқа да түрлерінің румын халық ертегілерінің абсурдтық сипатына тікелей қарыз болғандықтан, олардың нақты дәстүр екенін жариялады. Янконың өз елінің шаруа өнеріне қарыздылығы мәселесі одан да күмәнді. 1920 жылдары Винеа Янконың кубизмінің Румынияға тән және эксклюзивті ескі абстрактілі өнердің тікелей көрінісі екенін айтты, бұл Пауль Сернаттың пікірінше, шамадан тыс болжам. Сейверт Янконың суреттерінің ешқайсысы румын примитивизмімен байланыс көрсетпейді деп санайды, бірақ Сандквист оның пікіріне келіспейді: ол Янконың маскалары мен гравюралары дәстүрлі румындық сәндік үлгілеріне құрмет көрсету екенін жазады.

Конструктивизмнен тыс

Біршама уақыт бойы Янко абстрактты және жартылай абстрактты өнерде өзін қайта таныды, негізгі геометриялық пішіндерді таза нысандар ретінде сипаттады, ал өнерді – осы нысандарды ұйымдастыруға жасалған тырыс ретінде қарастырды. Бұл идеялар Илари Воронка сияқты румын авангарды жазушыларының «пикто поэзиясына» ұқсас болды. 1930 жылдан кейін, конструктивизм Румынияның көркемдік аренасындағы жетекшілік позициясын жоғалтқан соң, Янко Пикассоның ерте туындыларынан үлгі алып, «аналитикалық» кубизмге қайта оралды. Оның «Шал аялы мен жұмыртқалар» картинасы адам бейнесін объективтендіруімен ерекшеленеді. Сол кезде Янко қоңыр түстерде және кубистік композицияларда теңіз пейзаждары мен натюрморттарды да жазды. Алайда, костюм дизайны саласындағы жұмысы авангардтық тенденциялардың жұмсаруын көрсетті (бұл «Интеграл» журналындағы әріптестерінің наразылығын тудырды) және комедия дель артеге деген қызығушылығының артуын байқатты. Сәулет туралы сөз кезінде Янко өзін және басқа радикалды суретшілерді Еуропаның модернистік қала құрылысшыларының, соның ішінде Бруно Таут пен Баухаус тобының ұстаздары деп сипаттады. 1920 жылдардың ортасындағы бағдарламалық мәтіндерінде өнердегі коллективизм идеялары, «өнер – өмір ретінде» және «конструктивистік революция» басым болды. Ол Де Стиль, Блок және советтік конструктивизм архитектурасының белсенділігін мысал ретінде келтірді. Оның сәулеттік жұмыстары толығымен функционализмге бағытталған: оның сөздерімен айтқанда, сәулеттің мақсаты – «формалардың үйлесімділігі», ал дизайны кристалдарға ұқсайтындай қарапайым болды. Тринити көшесіндегі оның тәжірибесі, бұрыштық пішіні мен көп түсті фасадымен, «байлыққа құрмет көрсетпейтін» румын модернизмінің ең таңғажайып үлгілерінің бірі деп бағаланды. Дегенмен, Сернат «Контимпоранул» тобының саяси жағынан бейтарап болғанын және өнерді саясаттан ажыратуға тырысқанын, марксизм мен итальян фашизмін де жағымды бағалағанын айтады. Осы контексте Макси Proletkult-қа жақын конструктивизмнің марксистік түрін тәуелсіз түрде қабылдады. Янко Бухаресттің әлі жүйеленбеген немесе салынбаған «бос қанап» ретінде қарастырды және оны батыстың «қателіктерінің тізбегін» қайталамай, оңай бақша қаласына айналдыруға болатынын болжады. Сорин Александrescu да осы пікірді қолдады, ол Янконың сәулетінде «жалпы қарама-қайшылықты» – Янконың тілектері мен оның демеушілерінің тілектері арасындағы қайшылықты атап өтті. Мәдениет тарихшысы Дэвид Г. Роскис айтуынша, Янконың Бухарест погромының эскиздері «керемет» және оның «бұрынғы сюрреалистік стилінен» толыққанды үзіліс жасады. Ол бұл өзгерінің себебін былай түсіндірді: «Әлемнің өзі де ақылдан безген кезде сюрреализммен неге айналысу керек?» Бұл өзіне-өзі қойған шектеуге 1948 жылдан кейін де оны мазалаған «жараланған сарбаздар» мотиві ерекшелік жасады, сонымен қатар ол соғыс уақытындағы қырғындармен де байланысты болды. «Жаңа көктем» (Ofakim Hadashim) ұйымымен байланысы кезінде және одан кейін Марсель Янко таза абстракция саласына қайта оралды, ол жаңа дәуірдің өнер тілін білдіреді деп сенді. Бұл идея бұрыннан бар еді, алғаш рет 1925 жылы ол кез келген абстракциялық композицияның негізі болатын «формалар әліпбиін» жасауға тырысқанда көрінді. Ол абстракционизмнен тыс эклектикалық болды және ашық түсті, жартылай бейнелі пейзаждарға жиі оралды. Кейіннен ол Урмуздың әңгімелерінен шабыттанған «Қиялға салынған жануарлар» картиналар циклында жұмыс істеді. Ол сондай-ақ Янконың пейзаждары палестиналықтармен оның қарым-қатынасын «романтизациялайтынын» және оның арабтарды босқындар деп қарастырған ба, әлде басқа тұрғындар деп ойлаған ба, түсіндіруге тырыспағанын жазады. Журналист Эстер Занберг Янконы «израильдік ұлттық сионизмді қоршап тұрған мифологиямен» жетелеген «шығыстық» деп сипаттады. Он жылдан кейін Янконың бір көрмесінен шабыттанған ол «Сымда билеу» прозалық поэмасын жазды. Суретшімен болған қақтығыстан кейін Цара өзінің өлеңдерінен барлық осындай бағыштауларды алып тастады, сондай-ақ неодадаист Валерий Ойстеанудың өлеңдерінде де олар кездеспеді. Янконың портреті 1924 жылы әріптесі Виктор Браунер салған. Янконың есін сақтауда оның Эйн-Ход мұражайы маңызды рөл атқарады. Ғимарат 2010 жылғы орман өртінен зақымдалған, бірақ қайта ашылды және Янконың өнерінің тұрақты көрмесін қамтиды. Румын коммунистік режимі модернизмді жойған, Бюро де Студи Модерне салған виллаларды тәркіледі және оларды басқа отбасыларға жалға берді. Режим Янконың архитектуралық үлесін елемеді, ол архитектуралық энциклопедияларда тізімдемелген жоқ, және оның еврей тегіне сілтеме жасауды жалпы практика етілді. Оның архитектуралық мұрасы 1980 жылдардағы кең ауқымды бұзу жобасынан зардап шекті. Көптеген ғимараттар Бухарест тұрғын аудандарының арасында шашырап жатқандықтан сақталды. және құрылымдық өзгерістер енгізілді. 2008 жылы, ғылыми қауымдастықтың шақыруына қарамастан, оның ғимараттарының тек үш ғимараты ғана Ұлттық тарихи ескерткіштер тізіліміне енгізілді. Дизайнер Раду Комша бұл позицияға қарсы шығып, Янкоға жасалған мақтаудың көбінесе «объективтіліктен алыс» екенін айтты. 2001 жылы Бухарестте өткен сюрреализм конференциясында ақын және публицист Николае Цоне ұсынған идея бойынша, Янконың Винеаның «ауылдық шеберханасы» эскизі Бухаресттегі ICARE институтын, румын және еуропалық авангардты зерттеу институтын жобалауда пайдаланылды. Bazaltin ғимараты TVR Cultural телеарнасының кеңсесі ретінде пайдаланылды, жазушы Магда Кырнечи де үлесін қосты. Жергілікті өнер нарығы Янконың өнерін қайта ашты және 2009 жылдың маусымында оның теңіз пейзаждарының бірі аукционда 130 000 еуроға сатылды, бұл Румынияда картина үшін алынған екінші ең үлкен сома болды. Оның нарықтық құны айтарлықтай өсті және ол өнер жалғандамашыларының қызығушылығын тудырды. Румыниядан тыс, Янконың туындылары Гарри Зейверт (1993) және Майкл Илк (2001) жазған мамандандырылған монографияларда қарастырылды. Оның суретші және мүсінші ретіндегі жұмыстары Берлинде арнайы көрмелерде көрсетілді. Оның картиналары мен коллаждары Bonhams және Sotheby's аукциондарында сатылды.