Кіріспе

Малавидегі Муланже массиві, сонымен қатар Муланже тауы деп те аталады, Малавидің оңтүстігіндегі ірі тау массиві. Массивтің ең биік нүктесі – Сапитва шыңы, биіктігі 3002 метр, және ол Малавидің ең биік нүктесі болып табылады. Ол Блантайр қаласынан шығысқа қарай 65 шақырым қашықтықта, Паломбе және Муланже аудандарының жазықтарынан тік көтеріледі. Бұл аймақ Оңтүстік-Шығыс Африка таулы архипелагы (SEAMA) деп аталатын ұсынылған экоаймақтың бір бөлігін құрайды.

География

Массивтің көп бөлігі 1800–2200 м биіктіктегі аласа жайылымдардан тұрады, оларды терең орманды шатқалдар кесіп өтеді. Оның биіктігі 2500 м-ден асатын көптеген жеке шыңдары бар, соның ішінде Чамбе шыңы, оның батыс беті Африкадағы ең ұзын тау шыңы болып табылады. Массив 130 миллион жыл бұрын жер қыртысына магманың енуі нәтижесінде пайда болған. Айналасындағы тау жыныстары уақыт өте келе эрозияға ұшырап, Муланже массивінің эрозияға төзімді магмалық жыныстарын қалдырды. Массивті алғаш көрген еуропалық Дэвид Ливингстон 1859 жылы болды, бірақ археологиялық зерттеулер тас дәуірінен бастап Массивке адамдардың келгенін көрсетеді. Таудың биіктігі жоғары қабаттағы ауа ағынын бұзып, оның айналасында жаңбырлы бұлттардың пайда болуына себеп болады, бұл оны Малавидің осы бөлігінен ағатын барлық өзендердің бастауындағы жаңбыр суының маңызды көзіне айналдырады. Массивтің орманды беткейлері үлкен ағаш өңдеу өнеркәсібін қолдайды. Бір кезде ағаштарды платоның шетінен Лихубула орман станциясына тасымалдау үшін канат жолы болған, бірақ ол тозып, қазір тақталар қолмен түсіріледі. Таудың өзі қорғалатын Муланже тау орман қорығының бөлігі болып табылады. Мұланже кипарисі (Widdringtonia whytei) тым көп кесілгендіктен, жойылу қаупі төнген деп есептеледі, ал паркте осы ағаштың соңғы қалған тоғайлары, сондай-ақ көптеген басқа өсімдік және жануар түрлері – олардың көпшілігі аймаққа тән. Мысалдарға орманды көбелектер, холо алеті және ақ қанатты апалис сияқты құстар, карлик хамелеоны, гекон, скинк, сыңғырлап дыбыстайтын бақа және сирек кездесетін аяқтары жоқ қазбалы скинк түрлері жатады. Парктің айналасындағы жерлерге халық санының өсуі, орманды ауыл шаруашылығы үшін және отынға ағаш кесу сияқты жерді пайдалану жолдары, алтын түсті Гималай шалғыны (Rubus ellipticus) және мексикалық жылаушы қарағай (Pinus patula) сияқты инвазивті түрлер қауіп төндіреді. Массив жаяу жүру және тауға шығу үшін танымал, және оның ішінде Малави тау клубы мен Малави орман шаруашылығы департаменті күтіп ұстайтын бірнеше тау шатырлары орналасқан. Сапитва шыңына алғаш рет 1894 жылы шығылды, қазір ол платодағы ең танымал тау. 2014 жылы бұл орын Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу үшін сәтті ұсынылмады.

Муланже аймағының адам тарихы

Шева аңызына сәйкес, олар келгенге дейін Малавиде акафула тайпасы тұрған. Мұланжеде әлі табылған жоқ болса да, жақын орналасқан Мачемба және Миколонге төбелерінде тас суреттері табылды. Католик университетінің жақындағы зерттеулерінде 100 мың жыл бұрынғы Орта Тас дәуіріне жататын, Тучила жартасы бойындағы құрал жасау орындары қазылып алынды. Негізгі банту көші-қоны 1600 жылдары Конго алқабынан басталып, Манганджа халқы Муланже аймағының төңірегіндегі көптеген жерлерге қоныстанды. Бұл бейбіт халық, өмірін жерден және жергілікті табиғи ресурстардан көріп өтті. Арабтар мен португалдар, сондай-ақ Яо саудагерлері арқылы сыртқы әлеммен байланыс жасады, олар пил сүйегі мен құлға айырбастау үшін тауар әкелді. 1800 жылдары Яо тайпасының солтүстік-шығыстан Малави көлінің (бұрынғы Ньяса көлінің) оңтүстік жағалауына және Малавидің таулы аймақтарына көшіп келуімен бейбітшілік бұзылды, олар өз ішкі тайпалық қақтығыстарынан қашуға тырысты. Жағалаудағы сұраныс жоғары болғандықтан, Манганджа ауылдарына жасалған құл шабуылдары күрт өсті және елді мекендер көбінесе шашырап кетті. XIX ғасырдың ортасында осы аймалға саяхат жасаған Дэвид Ливингстон осы жағдайды байқады. Ливингстонның құл саудасын тоқтату туралы шақыруы шотланд миссионерлерін және қоныс аударушыларды осы аймаққа әкелді, олар таудың етегінде миссия құрып, егін шаруашылығымен айналысты. Достық қарым-қатынас орнатуға жасалған әрекеттерге қарамастан, Яо тайпасымен қақтығыстар күшейді және бұл жақын арада зорлық-зомбылыққа әкелді. 1890 жылдары британдықтар протекторат құру қажеттігін түсініп, таудың солтүстігінде Форт Листерде және оңтүстігінде Форт Андерсонда әскери әкімшілік құрды. Бұл бекіністерді үнді әскерлерімен толықтыру Малавидің Үндістанмен ұзаққа созылған байланысын қалыптастырды. Осы кезден бастап португалдық шығыстан Ломве халқы да көшіп келіп, колониялық және Яо қақтығыстарынан қашып, негізінен еуропалық плантациялар мен католик миссияларының арасында қоныстанды. Бұл көші-қон Мозамбиктің тәуелсіздігі мен азаматтық соғыстары кезінде де жалғасты. Бүгінде осы үш тайпалық мәдениет Африкадағы ең жоғары ауылдық халық тығыздығының бірі болып табылатын Таудың төңірегінде өмір сүруде. Олардың тайпалық дәстүрлі биліктері арқылы аумақтық ерекшеліктер болғанымен, халықтардың кеңінен араласуы байқалады. Еуропалық қоныстар гүлденіп, кең көлемді шай плантациялары пайда болды, бұл осы дақылдың алғашқы маңызды өсірілуін білдірді. Миссиялар да білім беру және бастауыш медициналық көмек көрсету саласындағы қызметтерін кеңейтуде.

Муланже кедрі

Муланже кедрі (Widdringtonia whytei) 1984 жылы қайтыс болған президент Гастингс Банда тарапынан Малавидің ұлттық ағашы деп жарияланды. Бұл биік ағаш, W. whytei, Ниасалендтегі колониялық үкімет ботанигі Александр Уайттың құрметіне аталған. Бұл түр алғаш рет 1894 жылы сипатталған және ол тек Муланже тауында (және Мчесе тауында, егер бұл популяция бір түрлі деп есептелсе) кездеседі. Ғалымдар бұл түрдің жеке түр екендігіне, немесе Оңтүстік Африкада кең таралған басқа кедр түрінің, W. nodiflora, алып пішіні екендігіне келіспейді. 2004 жылы Муланжедегі кедр ормандарының жалпы ауданы 8,5 км² дейін азайған деп есептелді, бұл бастапқы орман жамылғысының жартысы. Бұл аудан заңсыз кесудің салдарынан азайған болуы мүмкін. W. whytei – биіктігі 40–50 м-ге дейін жететін ірі мәңгі жасыл ағаш, ал W. nodiflora дөңгелек пішіндес, төменгі қанаты бар. Тауларда Муланже кедрі 1800–2550 м биіктікте өседі және әдетте қуыстар мен аңғарларда, өрттен қорғалған жерлерде шоғырланады. Кедр ағашының ағашы ақшыл қызыл, түзу талшықты және жағымды иісті. Оның басты қасиеттері – оңай өңделуі және жоғары беріктігі, термитке, ағашқа зиян келтіретін жәндіктерге және саңырауқұлақтарға табиғи түрде төзімді. Оның шырыны жәндіктерге улы. Осы себептерге байланысты, 1940 жылдардан бастап, Лоренс ван дер Посттың "Venture to the Interior" кітабында сипатталғандай, ағаш құрылыс және ағаш өңдеу үшін маңызды ресурсқа айналды. 2010 жылы ағаш көбінесе жергілікті өнер және қолөнер бұйымдарын жасауға, Малави көлі үшін балық аулау қайықтарын салуға, сондай-ақ көптеген мәртебелі ғимараттарды салуға және безендіруге қолданылды. Ағашқа деген сұраныс жоғары болғандықтан, ол жойылу қаупінде. Муланже кедрі – пионерлік түр, климакс емес, яғни басқа бәсекелес түрлерден бос болған жерлерді жақсы пайдаланады, бірақ ашық бәсекеде кем сәтті. Орманды аймақта өрт ағаштарды жойғанда, Муланже кедрі әдетте қайтадан орналасатын алғашқы ағаш түрі болады. Кейін басқа түрлер де пайда болады, бірақ кедр салыстырмалы түрде тез өсетіндіктен, ол күн сәулесі үшін көп бәсекелеспейді. Малавидің Орман шаруашылығы департаменті кедр ормандарын зиянды өрттерден қорғауға жауапты. Жыл сайын құрғақ маусым басталғанда, өрттің таралуын тоқтату үшін кедергілер жасау үшін өсімдіктерден тазартылатын өртке қарсы жолақтар құрылады. Сонымен қатар, құрғақ маусымның соңында қатты және зиянды өрттерге әкелуі мүмкін жанғыш материалдың жиналуын азайту үшін бақыланатын ерте күйдіру жүргізіледі. Қауіпсіздікті арттыру үшін өрт қаупі бар бас алаптардың әрқайсысында өрт сөндіру құралдарымен жабдықталған топтар орналасады. Орман шаруашылығы департаменті өрттен қорғаумен қатар, ағаштарды ағаш ретінде пайдалануды бақылауға жауапты. Бұрын департамент жылдық кесу лицензияларын берген, бірақ заңсыз жинаудың күрт өсуіне байланысты кесу маусымы 2007 жылдан бері жабық. Алайда, кедрдің заңсыз нарығы күшті және кедрді жинау әлі тоқтатылмаған. 2007 жылдан кейін кесілген барлық кедр ағаштары заңсыз болып саналады және оларды Орман шаруашылығы департаменті мен Малави полициясы тәркілеуі мүмкін. 2010 жылы заңсыз кескіштерді тоқтату үшін кедр ормандарында қарулы орман командаларының патрульдеуі күшейді. Сонымен қатар, таудың беткейінде көрінетін пластикпен жабылған жылыжайларда Муланже кедрінің көшеттерін қайта ормандастыру үшін үлкен отырғызу бағдарламасы жүргізілді. 2008/09 жылғы жаңбырлы маусымда тауда 50 000-нан астам көшеттер өсіру үшін питомниктер құрылды, содан кейін олар 30% -дан астам тірі қалу деңгейімен отырғызылды. 2009/10 маусымда балабақшада 20 000-нан астам көшетті өсіру жоспарланған, көшеттерді отырғызудың жақсартылған стратегиясы қолданылды. Кедрдің сақталуы әлі де қауіпсіз емес. 2010 жылы Муланже тау сақтау қоры (MMCT) түрдің 2020 жылға қарай жойылуы мүмкін екенін мәлімдеді. 2011 жылы IUCN оны "қатерлі" деп қайта бағалады, онда бағалаушы Алхос Фаржон 2004 жылғы деректерге сүйене отырып, түрдің популяциясы 2030 жылға қарай 80% азаяды деп мәлімдеді. 2019 жылы ол қайтадан "қатерлі" деп бағаланды, авторлар 50-ден аз жетілген ағаштар қалғанын мәлімдеді және мұны шетелдік экспортқа байланыстырады. Олар бұл жердің шекараға жақын орналасқандығын, Малави полициясының нашар жұмыс істегенін және ағаш Малавиде пайдаланбағанын немесе сатпағанын айтады. Осы мәлімдемелерге қарамастан, Малави үкіметі және MMCT сияқты серіктестер 2019 жылға дейін жыл сайын шамамен 250 000 көшет отырғызды. Бұл ағаштың жоғалу қаупінен басқа, осы бірегей орманды мекендейтін басқа да эндемик өсімдіктер мен жануарлар түрлерін жоғалту қаупі де бар.