Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гватемаланың Кетцальтеньо департаменіндегі белсенді жанартау
Active volcano in Quetzaltenango Department, Guatemala
Санта-Мария жанартауы – Гватемаланың батыс таулы аймағында, Кетцальтеньо департаментінің қасында, Кетцальтеньо қаласына жақын орналасқан ірі белсенді жанартау. Ол Сиерра-Мадре тау тізбегінің бір бөлігі. Испандықтар 16 ғасырда бұл аймақты жаулап алғанға дейін вулканды жергілікті киче тілінде Гагксануль деп атаған, бұл «Жаланаш вулкан немесе тау» деген мағынаны білдіреді. Санта-Мария жанартауының 1902 жылғы VEI 6 жарылысы 20 ғасырдағы ең ірі үш жарылыстың бірі болды, одан кейін 1912 жылғы Новарупта және 1991 жылғы Пинатубо тауларының жарылыстары болды. Бұл соңғы 200 (немесе көбінесе 300) жылдағы бес ең үлкен жарылыстың бірі.
Santa María Volcano is a large active volcano in the western highlands of Guatemala, in the Quetzaltenango Department near the city of Quetzaltenango. It is part of the mountain range of the Sierra Madre. The volcano was known as Gagxanul in the local Kʼicheʼ language, which means "Naked Volcano or Mountain", before the 16th century Spanish conquest of the region. The VEI 6 eruption of Santa María Volcano in 1902 was one of the three largest eruptions of the 20th century, after the 1912 Novarupta and 1991 Mount Pinatubo eruptions. It is also one of the five biggest eruptions of the past 200 (and most likely 300) years.
Геологиялық тарих
Санта-Мария жанартауы – Гватемаланың батыс жиегінде орналасқан, Тынық мұхитынан кең жазықпен бөлінген Сьерра-Мадре жанартауларының бір бөлігі. Жанартаулар Кариб плитасының астында Кокос плитасының субдукциясы нәтижесінде пайда болды, бұл Орталық Американың жанартаулық доғасының қалыптасуына әкелді. Санта-Мариядағы жарылыстар шамамен 103 мың жыл бұрын басталған деп есептеледі. Бұл жанартаулық құрылыстың салынуы төрт кезеңде жүрді: 103-72, 72, 60-46 және 35-25 мың жыл бұрын, нәтижесінде жақын орналасқан Кетцальтенанго қаласы тұрған жазықтың үстіне көтерілетін үлкен конус пайда болды. Конус қалыптасқаннан кейін, жанартау активтілігі ұзақ үзілістермен алмасып, таудың кратерлерінен кішкентай лава ағындары шығу сипатына ие болды.
Santa María Volcano is part of the Sierra Madre range of volcanoes, which extends along the western edge of Guatemala, separated from the Pacific Ocean by a broad plain. The volcanoes are formed by the subduction of the Cocos Plate under the Caribbean Plate, which led to the formation of the Central America Volcanic Arc. Eruptions at Santa María are estimated to have begun about 103 ka. Construction of the volcanic edifice occurred in four phases, from 103–72, 72, 60–46, and 35–25 ka, building up the large cone that reaches about above the plain on which the nearby city of Quetzaltenango sits. Following the cone building eruptions, activity seems to have changed to a pattern of long periods of repose followed by the emission of small lava flows from vents on the mountain.
1902 жылғы атылу
Санта-Марияның алғашқы атылуы 1902 жылдың қазан айында болды. 1902 жылға дейін вулкан кем дегенде 500 жыл, мүмкін бірнеше мың жыл бойы тыныш жатқан, бірақ оның оянуы 1902 жылдың қаңтар айынан бастап аймақтағы сейсмикалық белсенділікпен анық байқалды, соның ішінде 1902 жылдың сәуірінде болған күшті жер сілкінісі де болды. Жарылыс 24 қазанда басталды, ал ең ірі жарылыстар келесі екі күнде болды, нәтижесінде шамамен магма шықты. Бұл атылыс 20 ғасырдың ең ірі атылыстарының бірі болды, 1991 жылы Пинатубо тауының жарылысынан аздап кем болды. Атылыстың вулкандық жарылыс индексі (ВЖИ) 6-ға тең болды, демек, ол «Колоссальды» делінеді. Климаттық атылыс кезінде пайда болған пемза шамамен 500 км² жерге түсті, ал жанартау күлі Калифорния штатының Сан-Франциско қаласына дейін жетті. Атылыс вулканның оңтүстік-батыс беткейіндегі кратерден болды, нәтижесінде диаметрі шамамен кратер пайда болды және тереңдігі шамамен метрге жетеді, кратер шыңынан басталып шамамен биіктікке дейін созылды. Атылыстың алғашқы белгісі – Кесальтенанго қаласына құйрылған құм болды. Жел бағытын оңтүстіктен шығысқа бұрды, содан кейін Хельветия кофе плантациясына (оңтүстік-батысқа қарай 10 км) күл төгіле бастады. Көптеген кофе плантациялары қирады. Олар өртеніп немесе уланып қалды. Атылыс салдарынан вулканнан 160 км-ге дейінгі аумақта 53 сағатқа қараңғылық орнады. Атылыстан кейін, зардап шеккен аудандарда тонау, кісі өлтіру және плантацияларды тонау үшін келген қарақшылар да қиындықтар тудырды. 1902 жылғы атылыстан кейін 20 жыл бойы тыныштық сақталды. 1922 жылы жаңа атылыстар басталды, 1902 жылғы атылыстан қалған кратерде лава күмбезінің қалыптасуымен. Сантиагито деп аталған лава күмбезі кешені бүгінгі күнге дейін белсенді, осы уақытқа дейін 1 км³-ден астам лава шықты. Лава күмбезі кешенінде төрт негізгі күмбез бар: Эль-Калиенте, Ла-Митад, Эль-Монхе және Эль-Брухо. Қазіргі уақытта белсенді кратер – Эль-Калиенте. Күмбездің өсуі эндогенді де, экзогенді де болды. Біріншісі – жаңа лаваның орналасуына орын беру үшін күмбездің ішкі кеңеюін білдіреді, ал екіншісі – лаваның беткі қабатта жиналуын білдіреді. Әрекеттер бірнеше кратерлерде шоғырланды, нәтижесінде Сантиагитода бірнеше үстіне үйіліскен күмбездер пайда болды. Күмбездің өсуінің басындағы құрамы дацит болды, ол Санта-Мария атылысының құрамымен бірдей болды. 1990 жылға қарай құрамы андезитқа ауысты. Бұл вулканның астындағы қабатталған магма камерасының салдары деп болжанады. Ертедегі (1990 жылға дейінгі) экзогенді вулканизм лава тікендері мен лава ағындарынан тұрды. Қазіргі кезде тек лава ағындары ғана шығады. Барлық вулканизм циклдік сипатқа ие, жоғары вулканизм және жоғары экструзия жылдамдығы мен төмен вулканизм және төмен экструзия жылдамдығы арасында 10 жылдан астам циклдық кезеңдер кездеседі. Соңғы жоғары экструзия жылдамдығы 2011–2015 жылдары байқалды, нәтижесінде төрттен астам жаңа лава ағыны пайда болды. Кейде тас құлаулар кішкентай пирокластикалық ағындарды тудырады, ал күмбезден жоғары көтерілетін тік атылыстар да жиі болады. Сантиагито қазіргі уақытта туристердің назарына ілігеді, өйткені кішкентай атылыстар үнемі болып тұрады және оларды Санта-Мария шыңынан бақылауға болады.
The first eruption of Santa María in recorded history occurred in October 1902. Before 1902 the volcano had been dormant for at least 500 years and possibly several thousand years, but its awakening was clearly indicated by a seismic swarm in the region starting in January 1902, which included a major earthquake in April 1902. The eruption began on 24 October, and the largest explosions occurred over the following two days, ejecting an estimated of magma. The eruption was one of the largest of the 20th century, only slightly less in magnitude to that of Mount Pinatubo in 1991. The eruption had a Volcanic Explosivity Index (VEI) of 6, thus being 'Colossal'. The pumice formed in the climactic eruption fell over an area of about , and volcanic ash as far away as San Francisco, California, away. The eruption occurred out of a vent on the southwest side of the volcano, leaving a crater about in diameter and about deep, stretching from just below the summit to an elevation of about The first evidence of the eruption was a sprinkling of sand on Quezaltenango. The wind then changed from the south to the east and ashes began to fall at Helvetia, a coffee plantation 6 mile (10 km) southwest. Many coffee plantations were destroyed. Because of the lack They were burned or suffocated. Due to the eruption, in an area for up to 160km from the volcano, there was total darkness for 53 hours. After the eruption, the area was also affected by gangs who went to the affected areas to steal from people, murder and plunder plantations.]] The 1902 eruption was followed by 20 years of dormancy. New eruptions began in 1922, with the extrusion of a lava dome complex in the crater left by the 1902 eruption. The lava dome complex, named Santiaguito, is still active today with over 1 km3 of lava erupted so far. The lava dome complex has four main domes: El Caliente, La Mitad, El Monje and El Brujo. The currently active vent is El Caliente. The dome growth has been both endogenous and exogenous. The former implies dome interior expansion to accommodate new lava and the latter refers to superficial piling up of lava. Activity has been concentrated at several different vents, and Santiaguito now has the appearance of several overlapping domes. At the beginning of dome growth the composition was dacite, identical to the composition of the Santa Maria eruption. By 1990 the composition had shifted to a less evolved andesite. It has been proposed that this is due to a stratified magma chamber beneath the volcano. The early (pre 1990) exogenous volcanism has consisted of lava spines and lava flows. Nowadays, only lava flows are erupted. All the volcanic activity is cyclic with 10+ year cyclic timescales between periods of high volcanism with high extrusion rates and low volcanism with low extrusion rates. The latest with high extrusion rate was in 2011–2015 with the emplacement of more than four new lava flows. Occasional rockfalls have generated smaller pyroclastic flows, and vertical eruptions of ash to heights of a few kilometres above the dome are common. Santiaguito is now a tourist attraction, as minor eruptions occur with regularity and can be observed by visitors from the summit of Santa Maria.
Санта-Мариядағы жанартаулық қауіптер
Санта-Марияның оңтүстігіндегі аймақтар Сантиагитодағы жанартаулық әрекетке қатты ұшырайды. Қазіргі уақытта Санта-Мариядағы ең көп кездесетін жанартаулық қауіп – лахарлар, олар жаңбырлы маусымдағы ауыр жауын-шашынның нәтижесінде жанартау шөгінділеріне түсуінен жиі пайда болады. Лахарлар Сантиагитодағы жоғары вулканизм кезеңдерінде ерекше ірі және жиі болады. Сантиагитодан келген лахарлар Эль-Пальмар қаласын екі рет қиратқан, нәтижесінде қала қазіргі Нюэво-Эль-Пальмарға көшірілді, сондай-ақ жолдар мен көпірлер сияқты инфрақұрылымдар көп рет зақымдалды. Сантиагитодан келген лахар шөгінділері өзендер арқылы Тынық мұхитына дейін әсер еткен. Сантиагитодан үнемі лава ағындары байқалады, олар кратерден 4 км-ге дейін жете алады. Лава ағынының белсенділігі циклмен жүреді, ең ұзақ лава ағындары жоғары вулканизм кезеңдерінде пайда болады. Ал вулкандық белсенділік төмендегенде, қысқарақ лава ағындары пайда болады. Бұл лава ағындары кратерден аз ғана қашықтықта ағып, кейін құлайды. Санта-Марияның өзінің құлауы аса қауіпті болуы мүмкін. 1902 жылғы кратер таудың Сантиагито үстіндегі оңтүстік беткейін тым тік етіп қалдырды, ал Сантиагитодан болатын үлкен жер сілкінісі немесе жарылыс алып жер көшкінін тудыруы мүмкін, ол шамамен 700 метрге дейін жабылуы мүмкін. Дегенмен, жақын арада мұндай оқиғаның болуы ықтимал емес деп саналады. Санта-Мария жақын маңдағы халыққа төнетін қауіпті ескере отырып, «Онжылдық вулкан» деп жарияланды, бұл оны вулканологтардың болашақ табиғи апаттарды азайту мақсатымен арнайы зерттеу нысаны ретінде анықтады.
The areas to the south of Santa María are considerably affected by volcanic activity at Santiaguito. Currently, the most common volcanic hazards at Santa María are lahars, which frequently occur in the rainy season due to heavy rainfall on loose volcanic deposits. Lahars are particularly large and frequent during periods of high volcanism at Santiaguito. The town of El Palmar, from Santiaguito, has been destroyed twice by lahars from Santiaguito forcing the town to be moved to the present Nuevo El Palmar, and infrastructure such as roads and bridges have been repeatedly damaged. Lahar deposits from Santiaguito have affected rivers all the way downstream to the Pacific Ocean. Near constant lava flows occur from Santiaguito, and can reach up to 4 km from the vent. Lava flow activity occurs in cycles, with the longest lava flows occurring during times of high volcanic activity. Much shorter lava flows occur during the longer periods of low volcanic activity. These lava flows flow only a short distance from the vent before collapsing. One hazard which could be devastating is the collapse of Santa María itself. The 1902 crater has left the southern flank of the mountain above Santiaguito highly over steepened, and a large earthquake or eruption from Santiaguito could trigger a huge landslide, which might cover up to However, this is thought to be unlikely in the short term. In light of the threat it poses to nearby populations, Santa María has been designated a Decade Volcano, identifying it as a target for particular study by volcanologists to mitigate any future natural disasters at the volcano.