Кіріспе

Куеста (испан тілінен "cuesta" – "еңіс") – бір жағы жұмсақ, екінші жағы тік беткейлі төбе немесе қырат. Геологияда бұл термин көбінесе қатты шөгінді тау жынысы жұмсақ қабаттың үстіне жатқан және көлденеңнен сәл еңкейген қыратқа қолданылады. Бұл төзімді қабаттардың еңісімен сәйкес келетін ұзын және жұмсақ еңіс, яғни "созылу сызығы" пайда болады, осы төзімді қабаттар "каперрок" деп аталады. Эрозия нәтижесінде оның алдыңғы беткейі ашылса, тік беткей немесе жар пайда болады. Мұндай жер бедері "шұңқырлы жер" деп аталуы мүмкін.

Анықтама

Жалпы қолданыста, куэста – бір жағында көлбеу еңіс (арқалық еңіс), ал екінші жағында тік еңіс (алдыңғы еңіс) бар төбе немесе жота. Бұл сөз испан тілінен келген: "төбе немесе қанаттың беткейі; төбе, тау, көлбеу жер". Геология және геоморфологияда куэста – бұл ұзын және көлбеу арқалық еңісі бар асимметриялық қырқа, ол берік қабаттың немесе қабаттардың, яғни капрок деп аталатын қабаттың еңістігіне сәйкес келеді. Капрок шығындысы тік немесе тіпті жартас сияқты алдыңғы еңісті (жартасты беткей) құрайды, ол куэстаны құрайтын еңісті қабаттарды кесіп өтеді.

Құрылу

Куесталар – бұл әлсіз немесе еріктей байланысқан қабаттардың, яғни тақталы құмтас, сазтас және мергельдің, сондай-ақ қатты, жақсы литификацияланған қабаттардың, яғни құмтас және әктастың кезектесіп жатқан жатыстарынан тұратын, көбінесе шөгінді жыныстардың кең аумақты жазықтықта жатуының көрінісі. Қатты, эрозияға төзімді тау жыныстары қабаттарының беттері куестаның артқы беткейінің (еңістігінің) бас тасын құрайды, онда эрозия нәтижесінде әлсіз қабаттар басым бөлігімен алынып тасталған. Куестаның алдыңғы беткейі оны құрайтын қабаттардың жатысын қиып өтетін тіктеу жардан тұрады. Куестаны құрайтын қабаттардың аз көлбеулігіне байланысты, ландшафт эрозия арқылы төмендеген кезде көлденең орналасуда айтарлықтай өзгеріс болады. Куестаның еңісі шөгінді қабаттардың бағытымен бірдей болғандықтан, осы жатыстың (θ) көлбеу бұрышын (v / h) = tan(θ) формуласы арқылы есептеуге болады, мұнда v – тік қашықтық, ал h – жатыстың бағытына перпендикуляр көлденең қашықтық. Куесталар, гомоклиналды қырқалар және хогбактер – бір-біріне жайлы өтетін рельефтік нысандардың тізбегін құрайды. Бұл нысандардың айырмашылығы артқы беткейлерінің тіктеулігінде және артқы және алдыңғы беткейлерінің көлбеулігі арасындағы салыстырмалы айырмашылықтарда ғана болады. Бұл айырмашылықтар олардан эрозияға ұшыраған қабаттардың көлбеулігі тік, орташа немесе аз болғандығына байланысты. Градуациялық сипатына байланысты, осы жер бедерін ажырататын артқы беткейдің нақты бұрышы шартты болып табылады және осы жер бедерін анықтау үшін қолданылатын нақты бұрыштар ғылыми әдебиетте әртүрлі болуы мүмкін. Сондай-ақ, осы тізбектегі жанындас рельефтік нысандарды олардың градуациялық сипатына байланысты анық ажырату қиын болуы мүмкін.

Мысалдар

Батыс Нью-Йорк және Оңтүстік Онтариодағы екі танымал куэста – тиісінше Онондага жарлығы мен Ниагара жарлығы. Онондаганың еңісі оңтүстікке қарай шамамен 40 футқа бір мильге (шамамен 7,6 м/км) тең. Жардың беті солтүстікке қарап тұрады және ең көп халқы бар бөлігінде Онтарио көлінің оңтүстік жағалауына параллель созылады. Техастағы Gulf Coastal Plain жағалауға параллель куэсталармен және басқа жағалау жазықтарымен сипатталады. Рейноза платосы – жағалауға ең жақын куэста, оның бетінде солтүстік-батыс жағында Бордс Оуквилл жарлығы және шығыс шекарасында Reynosa Cuesta деп аталатын төменгі қырқа орналасқан, мұнда шөгінділер Уиллис және Лисси формацияларының кейінгі плиоцен-плейстоцен шөгінділерінің астына түседі. Ұлыбританияда куэсталар көрінісі азырақ, екі маңызды мысалы – солтүстік-батысқа қараған бор тас ақ жылқы төбелерінің жарлары және Котсуолдс аймағындағы юралық әктас жарлары, олар кейде Cotswold Edge деп аталады. Басқа мысалдарға Брекон маяктары, Венлок жиегі, Чилтерн, Солтүстік және Оңтүстік Даунс, сондай-ақ Кент пен Суррейдің Гринсэнд қырқасы жатады. Континенттік Еуропада, Швабиялық Альпіде юралық тау жыныстарында куэсталардың әдемі көрінісін көруге болады. Францияда куэста термині жағалау терминімен бірдей: côte. Көрікті француздық куэсталары – Côte d'Or шарап өсіретін аймақтары. Мачинчанг формациясы Малайзияның солтүстік-батыс жағалауындағы Ланкави аралдарында жатыр. Бұл формация Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең көне ашық тау жыныстарының бірі болып табылады және кембрийге дейінгі кең ауқымды эрозияға ұшыраған антиклиналды топографияға ие.