Има Сумак: Перулік әнші және әлемдік музыканың пионері

Кіріспе

Перулік туылған вокалист (1922–2008)

Зоила Аугуста Императриз Чаварри дель Кастильо (туған Зоила Императриз Чаварри Кастильо; 13 қыркүйек 1922 – 1 қараша 2008), Йма Сумак (немесе Имма Сумак) деп танылған, перулік туылған вокалист, композитор, продюсер, актриса және модель. Ол 1956 жылы музыкалық диапазонның ең үлкен ауқымы бойынша Гиннестің рекордтар кітабына енді. "Има сумак" кечуа тілінде "қандай әдемі" дегенді білдіреді. Ол сондай-ақ экзотика патшайымы деп аталды және әлемдік музыканың алғашқы өкілдерінің бірі саналады. Оның тұңғыш альбомы "Voice of the Xtabay" (1950) Billboard 200 тізімінде бірінші орынға шықты, АҚШ-та миллионнан астам дана сатылды, ал "Virgin of the Sun God (Taita Inty)" синглы Ұлыбританияның синглдар тізімінде бірінші орынға ие болды, 1950-ші жылдары халықаралық деңгейде сәттілікке жетті. "Күн қызының аңызы" (1952), "Анд тауының оты" (1959) және "Мамбо!" (1955) сияқты альбомдары "қос дауыс" немесе "үш октавалық" деп аталды. Ол сондай-ақ Льюисон стадионында өнер көрсетті. 1960 жылы ол Голливудтың Даңқ аллеясында фонографтық жұлдызға ие болған алғашқы латын американдық әйел болды. Содан кейін ол Кеңес Одағында гастрольдік сапармен болып, 20 миллионнан астам билет сатты. Сумак "бүкіл әлемді шарлаған" 3000-нан астам концерт өткізді.

Ерте өмір

Сумак 1922 жылдың 13 қыркүйегінде Кальяо қаласында Зоила Императриз Чаварри Кастильо болып дүниеге келді. Ол Кальяодағы діни мерекеде Моисес Виванкомен танысты. 1943 жылы Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласында перулік халық әндерін орындады. Бұл алғашқы жазбаларда композитор Моисес Виванконың 16 перуандық биші, әнші және музыканттан тұратын Compañía Peruana de Arte труппасы қатысты. 1950 жылы Capitol Records компаниясымен келісімшарт жасады, сол кезде оның сахналық есімі Yma Sumac болды. Оның "Voice of the Xtabay" атты тұңғыш альбомы Голливуд Боул мен Карнеги залында өнер көрсетулерін қамтиған атаққа жол ашты. 1950 жылы ол Еуропа мен Африкаға алғашқы гастрольдік сапарын жасады, Лондонның Корольдік Альберт залында және Корольдік фестиваль залында болашақ Англия королевасының алдында өнер көрсетті. Ол Лондонда 80-нен астам концерт, Парижде 16 концерт берді. Екінші сапарында ол Қиыр Шығысқа – Персия, Ауғанстан, Пәкістан, Бирма, Таиланд, Суматра, Филиппин және Австралияға барды. Грекия, Израиль және Ресей сияқты елдердегі танымалдылығы оның екі апталық сапарын алты айға созуға мүмкіндік берді. 1950 жылдары ол Лес Бакстер және Билли Мэймен бірлесіп, инка және Оңтүстік Америка халық әндерінің голливуд стиліндегі аранжировкаларымен салон музыкасының көп сатылымды жазбаларын жасады. Оның ерекше дауысы, экзотикалық сыртқы келбеті және сахналық бейнесі оны американдық көрермендердің сүйіктісіне айналдырды. Сумак 1951 жылы Бродвей мюзиклінде, "Flahooley" спектаклінде, Аладдин шамдарын жөндеу үшін американдық ойыншық фабрикасына әкелген шетелдік ханшайым рөлінде ойнады. Спектакльдің музыкасын Сэмми Фэйн мен Ип Харбург жазды, бірақ оның үш әнін Виванко, ал біреуін Виванко мен Фэйн бірлесіп жазды. "Flahooley" тез жабылды, бірақ Capitol Records компаниясымен шығарылған жазбасы Барбара Куктың Бродвейдегі дебютіне байланысты культты классика ретінде танымал болды. 1950 жылдар Сумак үшін ең табысты жылдар болды; ол Карнеги залында, Рокси театрында Дэнни Кеймен бірге, Лас-Вегас түнгі клубтарында және Оңтүстік Америка мен Еуропа бойынша концерттік турларда өнер көрсетті. Capitol Records компаниясы үшін "Mambo!" (1954) және "Fuego del Ande" (1959) сияқты бірқатар хит альбомдар шығарды. Сумак танымал болған кезеңде ол Чарлтон Хестон мен Роберт Янгпен бірге "Incas Secret" (1954) және "Omar Khayyam" (1957) фильмдерінде ойнады. 1955 жылдың 22 шілдесінде АҚШ азаматы атанды. 1959 жылы ол "Fuego del Ande" альбомында Хорхе Браво де Руэданың "Vírgenes del Sol" әнін орындады. 1957 жылы Сумак пен Виванко ажырасып, Виванко басқа әйелден егіздері дүниеге келді. Олар сол жылы қайтадан үйленді, бірақ 1965 жылы екінші рет ажырасты. Қаржылық қиындықтарға байланысты Сумак пен түпнұсқа Inka Taky Trio 1960 жылы әлемдік турға шықты, ол бес жылға созылды. Олар алты айдан астам уақыт бойы Кеңес Одағының 40 қаласында өнер көрсетті, турдың кейбір сәттері фильмге түсірілді, содан кейін Еуропа, Азия және Латын Америкасын аралады. Олардың Бухаресттегі (Румыния) концерті "Recital" альбомы ретінде жазылды, ол оның концерттік жазбасының жалғыз альбомы болды. Сумак 1960 жылдардың қалған бөлігін сирек-сирек өнер көрсетумен өткізді.

Sumac was born Zoila Emperatriz Chávarri Castillo on September 13, 1922 in Callao. with Moises Vivanco in a religious festival at Callao. of Peruvian folk songs in Buenos Aires, Argentina in 1943. These early recordings for the Odeon label featured composer Moisés Vivanco's troupe Compañía Peruana de Arte, of 16 Peruvian dancers, singers, and musicians. and signed by Capitol Records in 1950, at which time her stage name became Yma Sumac. Her first album, Voice of the Xtabay, launched a period of fame that included performances at the Hollywood Bowl and Carnegie Hall. In 1950, she made her first tour to Europe and Africa, and debuted at the Royal Albert Hall in London and the Royal Festival Hall before the future Queen of England. She presented more than 80 concerts in London and 16 concerts in Paris. A second tour took her to the Far East: Persia, Afghanistan, Pakistan, Burma, Thailand, Sumatra, the Philippines, and Australia. Her fame in countries like Greece, Israel and Russia made her change her two week stay to six months. During the 1950s, she produced a series of best selling recordings of lounge music featuring Hollywood style arrangements of Incan and South American folk songs, working with Les Baxter and Billy May. The combination of her extraordinary voice, exotic looks, and stage personality made her a hit with American audiences. Sumac appeared in a Broadway musical, Flahooley, in 1951, as a foreign princess who brings Aladdin's lamp to an American toy factory to have it repaired. The show's score was by Sammy Fain and Yip Harburg, but her three numbers were the work of Vivanco, with one co written by Vivanco and Fain. Flahooley closed quickly, but the Capitol recording of the show continues to sell well as a cult classic, in part because it also marked the Broadway debut of Barbara Cook. The 1950s were the years of Sumac's greatest popularity; She played Carnegie Hall, the Roxy Theatre with Danny Kaye, Las Vegas nightclubs and concert tours of South America and Europe. She put out a number of hit albums for Capitol Records, such as Mambo! (1954) and Fuego del Ande (1959). During the height of Sumac's popularity, she appeared in the films Secret of the Incas (1954) with Charlton Heston and Robert Young, and Omar Khayyam (1957). She became a U. S. citizen on July 22, 1955. In 1959, she performed Jorge Bravo de Rueda's classic song "Vírgenes del Sol" on her album Fuego del Ande. In 1957 Sumac and Vivanco divorced, after Vivanco sired twins with another woman. They remarried that same year, but a second divorce followed in 1965. Apparently due to financial difficulties, Sumac and the original Inka Taky Trio went on a world tour in 1960, which lasted for five years. They performed in 40 cities in the Soviet Union for over six months, and a film was shot recording some moments of the tour, and afterward throughout Europe, Asia and Latin America. Their performance in Bucharest, Romania, was recorded as the album Recital, her only live in concert record. Sumac spent the rest of the 1960s performing sporadically.

Жеке өмір

1942 жылы 6 маусымда Мосес Виванкоға тұрмысқа шықты. Осы күннен кейін Мосей мен Има Оңтүстік Америка және Мексиканы Imma Sumack және Conjunto Folklorico Peruano деп аталатын он төрт музыканттан тұратын топ ретінде гастрольдеді. Перудегі кейбір адамдар оның ән айту стилін қабылдамады, оның ішінде жазушы Хосе Мария Аргуедас ерекше көзге түсті (La Prensa, 1944). 1946 жылы Сумак пен Виванко Нью-Йорк қаласына көшіп, онда Инка Таки Трио ретінде өнер көрсетті, Сумак сопранода, Виванко гитарада, ал оның туысы Чолита Риверо контральтода ән салып, би биледі. Топқа сәттілік келмеді, бірақ олардың Карнеги залында өткен Оңтүстік Америка музыка фестиваліне қатысуы жағымды бағаланды. 1949 жылы Има олардың жалғыз баласы Карлосты дүниеге әкелді.

Дауыстық ауқымы

Кейбір мәліметтер бойынша, оның дауысы бес октаваны қамтыды, бірақ басқа мәліметтер (және жазбалар) әншілік карьерасының шарықталу кезінде төрт жарым октаваға жететінін көрсетеді. Оның қайтысынан кейін көп ұзамай BBC әдеттегі жаттығудан өткен әншінің дауыс диапазоны шамамен үш октава болатынын атап өтті. 1954 жылы композитор және музыка сыншысы Вирджил Томсон Сумақтың дауысын "өте төмен және жылы, өте жоғары және құс сияқты" деп сипаттады, оның диапазоны "бес октаваға өте жақын, бірақ ешқандай жасандылық немесе ерекшелік жоқ" екенін айтты. Ол АҚШ-та да, шетелде де көптеген концерттер берді, оның ішінде Голливудтағы Рузвельт Синегрилі, 1987 жылы Нью-Йорктегі Бал залы (онда ол жеті апта бойы толық залға концерт берді) және Сан-Францискодағы бірнеше қойылымдар бар. 1987 жылы ол Диснейдің "Ұйықтаған сұлу" фильмінен "Мен таңғалам" әнін Hal Willner өндірген Дисней фильмдерінен әндер жинағына жаздырды. Ол 1987 жылдың 19 наурызында Дэвид Леттерменнің "Late Night" бағдарламасында "Атайпура" әнін орындады. Ол "Mambo ConFusion" атты жаңа неміс "техно" би трегін жазды. 1989 жылы ол Нью-Йорктегі Бал залында қайтадан ән шырқады және 30 жылдан кейін алғаш рет Еуропаға оралды, Брюссельде BRT-нің "Gala van de Gouden Bertjes" Жаңа жылдық телешоуында, сондай-ақ Фредерик Миттеран жүргізген Париждегі "Etoile Palace" бағдарламасында өнер көрсетті. 1990 жылдың наурыз айында ол Калифорнияның Лонг-Бич қаласында Стивен Сондхаймның "Follies" пьесасында Хайди рөлін ойнады, бұл 1951 жылғы "Flahooley" пьесасынан бергі алғашқы театрлық тәжірибесі болды. Ол сондай-ақ 1996 жылдың жазында Сан-Франциско мен Голливудта бірнеше концерттер берді, ал 1997 жылдың шілдесінде Монреальде, Канадада Монреаль халықаралық джаз фестивалі аясында тағы екі концерт берді. 1992 жылы ол неміс теледидары үшін түсірілген "Има Сумак – Голливудтың Инка ханшайымы" атты деректі фильмде түсуден бас тартты. "Gopher Mambo" әні британдық "Ten Percent" телесериалының ашылу әні ретінде қолданылады. 2006 жылдың 6 мамырында Сумак Лимаға ұшып барды, онда Перу президенті Алехандро Толедо оған "Orden del Sol" орденін, ал Сан-Маркос университеті "Хорхе Басадре" медалін табыс етті.

She had five octaves according to some reports, but other reports (and recordings) document four and a half at the peak of her singing career. Shortly after her death, the BBC noted that a typical trained singer has a range of about three octaves. In 1954, composer and music critic Virgil Thomson described Sumac's voice as "very low and warm, very high and birdlike," noting that her range "is very close to five octaves, but is in no way inhuman or outlandish in sound." and had a number of concerts both in the United States and abroad, including the Hollywood Roosevelt Cinegrill, New York's Ballroom in 1987 (where she was held over for seven weeks to SRO crowds) and several San Francisco shows at the Theatre on the Square among others. In 1987, she recorded "I Wonder" from the Disney film Sleeping Beauty for Stay Awake, an album of songs from Disney movies, produced by Hal Willner. She sang "Ataypura" during a March 19, 1987, appearance on Late Night with David Letterman. She recorded a new German "techno" dance record, "Mambo ConFusion". In 1989, she sang again at the Ballroom in New York and returned to Europe for the first time in 30 years to headline the BRT's "Gala van de Gouden Bertjes" New Year's Eve TV special in Brussels as well as the "Etoile Palace" program in Paris hosted by Frederic Mitterrand. In March 1990, she played the role of Heidi in Stephen Sondheim's Follies, in Long Beach, California, her first attempt at serious theater since Flahooley in 1951. She also gave several concerts in the summer of 1996 in San Francisco and Hollywood as well as two more in Montreal, Canada, in July 1997 as part of the Montreal International Jazz Festival. In 1992, she declined to appear in a documentary for German television entitled Yma Sumac – Hollywoods Inkaprinzessin (Yma Sumac – Hollywood's Inca Princess). "Gopher Mambo" is used as the opening song in the British version of the television series "Ten Percent." On May 6, 2006, Sumac flew to Lima, where she was presented the Orden del Sol award by Peruvian President Alejandro Toledo and the Jorge Basadre medal by the Universidad Nacional Mayor de San Marcos.

Өлім

Сумак 2008 жылғы 1 қарашада 86 жасында Лос-Анджелесте, Калифорния штатындағы көмектесетін тұрғын үйінде қайтыс болды. Оған колореялық рак диагнозы қойылғаннан кейін тоғыз ай өткен соң оқыс оқиға орын алды. Ол Голливуд мәңгілік зиратындағы "Естеліктер қасиетті орны" бөліміне жерленді. 2016 жылғы 13 қыркүйекте Google Doodle Сумакты бейнеледі. 2022 жылғы 20 қыркүйекте оның туғанына 100 жыл толуына арналған мерекелік шара аясында Голливуд мәңгілік зиратындағы соңғы демалыс орнында жаңа ескерткіш бюст ашылды.

Мифтер

1950 жылдары жарияланған әңгімелерде ол Инка ханшайымы, Атауальпаның тікелей ұрпағы екені айтылды. 1946 жылы Перу үкіметі оның соңғы инка императоры Атауальпадан таратынын ресми түрде мойындады. Көп жылдар бойы Сумак Бруклиндегі үй шаруасымен айналысқан әйел екені, ал оның нағыз аты "Эми Камю" болғандығы туралы әңгімелер тарады, ол осы есімді кері бұрып, Има Сумак атына ие болды.

Дискография

1943 жылы Аргентинада өткен жазу сеансында 23 ән жазылды, олар 78 айналымдық Odeon Records пластинкаларында жарық көрді. Сумақтың 1952 жылғы "Күн перісінің аңызы" альбомы 2020 жылы (цифрлық форматта және винилдік пластинкаларда) Мадридтік Ellas Rugen (Ladies Who Roar) Records лейблімен қайта жарыққа шығарылды. Бұл лейбл 20 ғасырдың екінші жартысындағы ең көрнекті латын американдық әншілерге арналған.