Кіріспе

Ежелгі Химера қаласы (грекше: Ἱμέρα) Сицилия аралының солтүстік жағалауында, сол аттас өзеннің (қазіргі Имера Сеттенционале) сағасында, Панормус (қазіргі Палермо) мен Кефалоэдиум (қазіргі Чефалу) арасында, Термини-Имерезе коммунасында орналасқан, ірі және маңызды ежелгі грек қаласы болған. Оның көптеген қалдықтарын аралап көруге болады және қазбалар орнында екі мұражай жұмыс істейді.

Құрылтай және ерте тарихы

Химера аралдың осы бөлігіндегі алғашқы грек қонысы болды және Карфаген бақылауындағы батыс шекарасының сыртындағы стратегиялық бекініс болды. Фукидид бұл Сицилияның осы жағалауындағы жалғыз грек қаласы дейді, бірақ бұл тек тәуелсіз қалаларға қатысты түсінілуі керек. Солтүстік жағалауда орналасқан және грек тектес Мила, Занклдің (қазіргі Мессина) қарауында болды. Барлық дереккөздер Химераның Занкл отары екеніне келіседі, бірақ Фукидид Занклдан көшіп келгендердің Сиракузадан жер аударылғандармен араласқанын айтады, нәтижесінде халкидтік институттары мен дори диалектісі бар қала құрылды. Химераның негізі Миладан кейін қаланды (олардың орналасуына байланысты осылай болуы табиғи еді), Страбон мен Скимн Киос та осылай көрсетеді: Фукидид оның күнін көрсетпейді, бірақ Диодор Химера карфагендіктермен жойылған кезде 240 жыл болғанын айтады, яғни алғашқы қонысы б.з.д. 648 жылы салынған. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, б.з.д. 580-560 жылдар шамасында белгісіз оқиғадан кейін қала толыққанды қайта салынды. Оның ерте тарихы туралы ақпарат өте аз: Аристотельдің сирек кездесетін ескертуінен белгілі, бір кезде қала тиран Фаларис билігінде болған, б.з.д. 490 жылға дейін басқа ешқандай мәлімет табылмады, сол кезде ол Занкл тираны Скифке, қаладан қуылғаннан кейін уақытша пана берді. Осы оқиғадан көп ұзамай Химера Терилл есімді деспоттың билігіне түсті, ол өзінің билігін нығайту үшін Регий (қазіргі Реджо-ди-Калабрия) мен Занклдің сол кездегі билеушісі Анаксиламен жақын одақ құруға тырысты. Бірақ Терилл Агригент (қазіргі Агридженто) тираны Теронның күшіне қарсы тұра алмады, Химерадан қуылғаннан кейін карфагендіктерден көмек сұрады, осы оқиға б.з.д. 480 жылы Сицилияға карфагендіктердің алғашқы ірі әскери жорығының себебі болды.

Карфагенмен алғашқы қарым-қатынас

Гамилькардың 300 мың сарбазбен Сицилияға қонды деген әңгімедегі қару-жарақтың мөлшері, соғыстың мақсаты Химераны бағындыру емес, оған сылтау болғанын анық көрсетеді. Дегенмен, Карфагеннің Панормус және Солус елді мекендеріне жақын орналасқан Химрияның күшінің артуы Карфагендіктерді уайымдаған болуы мүмкін. Сондықтан Хамилькардың күші алдымен Химераға қарсы бағытталды. Терон барлық күштерін жинап қалаға кірді және Сиракузадан Гелон келгенге дейін оны қорғады. Оның әскері санда аз болғанына қарамастан, ол карфагендіктердің армиясын мүшелей соғыспен жеңіп, б.з.д. 480 жылғы Химера шайқасын Сицилиялық гректер Саламис жеңісімен тең санады. Осы сезімнен екі жеңіс бір күнінде болған деген сенім туған болуы керек.

Химера шайқасынан кейін

Бұл жеңіс Теронға Химера және Агригент қалаларының билігін толығымен иеленуге мүмкіндік берді. Ол Агригентке көбірек назар аударған сияқты, ал Химераны басқаруды ұлы Трасидейге тапсырды. Бірақ жас Трасидей қатыгез және зорлықпен билеу арқылы көп ұзамай азаматтардың наразылығын тудырды. Олар Сиракузалық Иероннан көмек сұрады, ол сол кезде Теронмен жауласқан болатын. Алайда, Сиракузалық деспот олардың тілектерін Теронға жеткізіп берді. Ол Химералықтарға кек қайтарды, көптеген наразы азаматтарды өлімге кесті, ал қалғандарын жер аударып жіберді. Бірақ, қаланың осы қиындықтардан көп зардап шеккенін және халқының азайып кеткенін көрген соң, ол жаңа азаматтарды әртүрлі жерлерден жинап, қаланың гүлденуін қайта жандандыруға тырысты. Бұл жаңа қоныс аударушылардың көп бөлігі Дорий тайпасынан шыққан еді. Екі топ азамат бір-бірімен араласып, үйлесімді өмір сүргенімен, осы кезде Химера Дорий қаласына айналды. Химера басқа Дорий мемлекеттері сияқты институттарды қабылдап, олардың саясатын ұстанды. Бұл қоныстандыру шамамен б.з.д. 476 жылы болған, және Химера Теронның б.з.д. 472 жылы қайтыс болғанға дейін оның билігінде болды. Бірақ Трасидей әкесінің өлімінен кейін егемендікке қысқа ғана уақытқа ие болды, ал Сиракузалық Иероннан жеңілгеннен кейін Агригент пен Химерадан қуылды. Б.з.д. 466 жылы Химералықтар өз кезегінде Трасибулдың үстемдігінен құтылу үшін Сиракузалықтарға көмекке күш жіберді. Одан кейін болған жағдайлардың реттелуі кезінде жер аударылғандар Химераға оралуға рұқсат алды, онда олар жаңа азаматтармен тыныш өмір сүрді. Диодор осы кезден бастап Химераның азаматтық келіспеушіліктерден құтылуға жеткенін және осы жақсы үкімет оған келесі жарты ғасырда Сицилия қалаларының барлығына тиген өркендеудің үлесін қамтамасыз еткенін айтады. Бірақ, Химераның қайта қоныстанғаннан бастап Карфагендіктер тарапынан жойылғанға дейінгі (б.з.д. 461–408) кезең бейбітшілік пен өркендеумен өтті дегенімен, осы аралықта қала туралы біз табатын жалғыз мәліметтер б.з.д. 415 жылы Афиналықтардың Сицилияға жасаған жорығы кезіндегі рөліне қатысты. Сол кезде Химералықтар Сиракузаға қолдау көрсетуді уәделеген алғашқылардың бірі болды. Сондықтан, Никий афиналық флотпен олардың портына келгенде, олар оны қабылдаудан бас тартты. Көп ұзамай, Гиллипп Химерада қоныстады және арал арқылы Сиракузаға қарай жорық жасады, өзімен бірге Химералық азаматтардан тұратын күшті бастап келді.

Карфагеннің талқаны

409 ж.б.д. қаладағы гүлдену Сицилияға жасалған үлкен Карфаген экспедициясымен күрт аяқталды. Экспедицияның ресми мақсаты – Сегестандықтарды көршілері Селинунттықтарға қарсы қолдау көрсету болды. Бірақ Карфагендіктердің мақсаттары одан да зор еді. Селинунттың қирауынан кейін, экспедицияны басқарған Ганнибал Маго Химераға қарсы күштерін жылдам жұмылдырды. Қала қорғануға дайын болмады, бекіністері нашар еді, бірақ тұрғындар батыл қарсылық көрсетіп, күшті шабуылмен Карфагендіктерге ауыр зиян келтірді. Алғашқыда оларға Сиракузадан келген 4000-қа жуық қосымша әскер, Диокл басшылығында көмектесті, бірақ ол генерал Сиракузаның қауіпсіздігі үшін қорқып, Химераны тастап кетті, бақытсыз тұрғындарды Карфаген билігіне қарсы жеке күресуге қалдырды. Олардың қорғанысы сәтсіз аяқталып, қала жақын арада шабуылмен алынды. Тұрғындардың көп бөлігі қаза тапты, ал тұтқынға алынған 3000-нан астам адам Ганнибалдың атасы Гамилькардың естелігіне құрбандық ретінде өлтірілді. Қала толығымен қиратылды, ғимараттары жермен тегіс етілді, тіпті храмдар да аман қалмады. Химераның толықтай жойылғаны туралы баяндаған Диодор, оның ешқашан қайта салынбағанын және оның өз заманына дейін мекенсіз қалғанын айтады. Олардың көптегені осы рұқсатты пайдаланғаны анық, өйткені кейіннен Гимералықтар Сиракузаның Дионисий I-іне қолдау білдірген мемлекеттердің қатарында есімдері кездеседі, ол 397 ж.б.д. Карфагенмен үлкен соғысты бастады; бірақ олар келесі жылы Карфаген одағына оралды. Бұл қиындыққа түсіндірме берген Цицерон, Химера қирағаннан кейін соғыстың апатынан аман қалған тұрғындар Термада, сол аумақтың шегінде және бұрынғы қаласынан алыс емес жерде қоныстанғанын айтады. Диодор Терманың негізі туралы сәл басқаша мәлімдейді, ол Карфагендіктердің соғыс аяқталар алдында, б.з.б. 407 ж. құрғанын айтады. Бірақ екі мәлімдеме де негізінен дұрыс болуы мүмкін, Карфагендіктер Химераның жанында жаңа қаланы құрды, бұл ескі орынның қайтадан басылып алынуына жол бермеу үшін жасалды; ал Гимералықтар жер аударылғандары, олар қайтып келгенде, жаңа қалада қоныстанғанмен, өздерін әлі де сол халық деп санады және Гимералықтар есімін сақтап қалды. Бір қала екіншісінің өкілі ретінде қаншалықты толық қарастырылғаны Цицеронның мәлімдемесінен көрінеді, ол Сципион Эмилиан Карфагенді басып алғаннан кейін агригенттіктер мен гелендіктерге өз қалаларынан әкетілген мүсіндерді қайтарғанда, Терма тұрғындарына да Химерадан алынған мүсіндерді қайтарғанын айтады. Сондықтан Гимералықтардың әлі де бар халық ретінде айтылатынын және тіпті Гимераның аты кейде олардың қаласының аты ретінде қате қолданылатынын білгенде таң қалмаймыз. Мысалы, 314 ж.б.д. Диодор Агатокл мен Карфагендіктер арасындағы келісімде Гераклея, Селинунт және Гимера бұрынғыдай Карфагенге бағынышты болып қалатыны айтылған. Химераның есімі Мела мен Плинийде қайтадан пайда болғаны одан да таңғаларлық, бірақ Цицерон мен Страбонның, сондай-ақ Диодордың нақты мәлімдемелерінен оның ғасырлар бұрын жойылғанын білеміз.

Термалардың негізі

Жаңа қала Терме немесе Терма, ерекшелік үшін Thermae Himerenses деп аталды, осылайша Химераның орнын иеленді. Оның аты, әрине, осы қаланың даңқымен әйгілі болған ыстық бұлақтардан шыққан, ал оның алғашқы ашылуы туралы аңыздар Геркулестің саяхаттарымен байланыстырылған. Ол ертеде маңызды қалаға айналған сияқты, бірақ көбінесе және қысқа ғана үзілістермен Карфаген үкімдігінде болды. Бірінші Пуникалық соғыста оның аты көп рет айтылады. Мысалы, б.з.д. 260 жылы рим әскерлері осы маңайда орналасқанда, Гамилькар шабуыл жасап, оларды ауыр шығынмен жеңді. Соғыс аяқталар алдында Терме өзі римдіктермен қоршалып алынды және басып алынды. Цицерон Рим үкіметінің Термитандарға олардың қалалары мен жерлерін қайтарғанын, сондай-ақ өз заңдарын еркін қолдану мүмкіндігін бергенін, олардың берілгендігі үшін сыйлық ретінде айтады. Олар Бірінші Пуникалық соғыс кезінде Риммен жауласқандықтан, бұл сөздер кейінгі кезеңге қатысты болуы мүмкін; бірақ оларға қатысты нақты жағдай белгісіз. Цицерон заманында Терме гүлденген орын болған көрінеді, оратор оны oppidum non maximum деп атағанмен, сауданың үлкен көлемін жүргізген. Ол Август тұсында колония алған сияқты, сондықтан жазуларда Ordo et Populus splendidissimae Coloniae Augustae Himeraeorum Thermitanorum деген сөздер кездеседі. Плинийдің Thermae colonia шын мәнінде осы қалаға қатысты деп санауға болады, бірақ ол оны Thermae Selinuntiae (қазіргі Sciacca) деп түсінген, себебі ол оны Агригент және Селинус арасындағы оңтүстік жағалауда орналастырған. Терме туралы кейінгі деректер аз, бірақ оның аты Птолемейдің және саяхат жолдарының сипаттамаларында кездесетіндіктен, Рим империясы кезеңінде де өмір сүрген болуы мүмкін, және қазіргі Термини Имерезе қаласы ежелгі орнын және атын сақтап қалғандықтан, ешқашан тоқтамаған. Ежелгі қаланың сәні мен оның азаматтарының өнерді қолдауға деген құштарлығы Цицеронмен расталады, ол оны primis Siciliae clarum et ornatum деп сипаттайды. Оның дәлелдері сол оратордың заманында да сақталған, Термитандар сақтаған мүсіндерде, оларды Сципион Карфагенді басып алғаннан кейін қалпына келтірген; олар өткеннің естеліктері ретінде ғана емес, сонымен қатар өнер туындылары ретінде де құнды болды. Химерадан табылған көптеген монеталар қаланың ежелгі дәуірдегі байлығын көрсетеді.

Сайт

Химераның нақты орны соңғы уақытқа дейін даулы болды. Клювериусқа 19 ғасырдағы дерлік барлық авторлар еліктеп, оны Терминидің батыс жағымен ағатын Сан-Леонардо өзенінің батыс жағалауында орналастырды. Осы болжам бойынша, тұрғындар өзеннің бір жағалауынан екінші жағалауына көшкен, бұл Химера мен Термалардың бірдей қарастырылатын мәтіндерін түсіндіреді, сондай-ақ Химера өзені Термалардың жанынан ағып өтеді деген мәлімдемелерге себеп болды. Фазелло Химера өзенін Терминиден 8 миль қашықтықта жатқан Имера Сентрионале өзенімен дұрыс анықтады. Бұл қашықтық Цицеронның жаңа елді мекеннің (Терма) ескі қаладан алыс емес жерде салынғаны туралы айтқан сөзімен үйлесуге болатындығын көрсетті; бұл оның ескі орналасқан жерге тым жақын болмағанын білдіреді.

Археология

Соңғы жылдары ежелгі қаланың көптеген бөліктері қазба жұмыстары арқылы ашылып, оларды аралауға болады. Төменгі қаланың ең маңызды көрінетін қалдықтары – монументалды Tempio della Vittoria (Жеңіс ғибадатханасы), карфагендіктердің жеңілісін еске алу үшін салынған дорикалық құрылыс. Тау үстіндегі жоғарғы қалада басқа ғибадатханалар мен көптеген ғимараттардың қалдықтары сақталған. Қаланың әртүрлі жерлерінде қалалық некропольдер орналасқан, ал қазбадан табылған көптеген жәдігерлер жергілікті екі мұражайда қойылған. Палермодағы Аймақтық археологиялық мұражайда да әсерлі экспонаттар бар.

Танымал тұлғалар

Химера ақын Стесихордың туған жері деп еске алынады, бірақ шындығында ол б.з.д. 630 жылы Ұлы Грекияның Метаврос (қазіргі Гиоя Тауро) қаласында дүниеге келген. Өмірінің кейінгі жылдары Химераға көшіп келген және қалада тұрып поэзия жазған. Олимпиада ойындарындағы жеңісімен Пиндар мақтаған Эрготел Химераның азаматы болған, бірақ оның туған жері емес. Ал Терме қаласы тиран Агатоклдың туған жері болу құрметіне ие болған.