Кіріспе

Итальяндық музыка теоретигі және педагог (шамамен 991/992 – 1033 жылдан кейін)

Гидо Ареццолық (шамамен 991–992 – 1033 жылдан кейін) – жоғары орта ғасырлық музыканың итальяндық музыка теоретигі және педагогы. Бенедикт монахы, ол Батыс музыкалық жазу мен практиканың дамуына зор әсер еткен қазіргі заманғы нота жазудың (штабтық жазудың) ойлап табушысы немесе кейбір деректер бойынша, дамытушысы саналады. Боэций мен Йоханнес Тинкторис арасындағы музыка туралы ең маңызды еуропалық жазушы, Боэцийдің «Музыка институты» еңбегінен кейін, Гидоның «Микролог» трактаты орта ғасырлық музыка бойынша ең көп тараған еңбек болды. Гидо туралы тарихи мәліметтер тек екі замандас құжатында ғана кездеседі; олар оның өмірі туралы шектеулі ақпарат берсе де, оның өмірін түсінуге болады. Шамамен 1013 жылы ол Помпоза аббаттығында оқытумен айналыса бастады, бірақ оның «Антифонарийге кіріспе» және нота жазуға негізделген жаңа оқыту әдістері әріптестерінің наразылығын тудырды. Сондықтан 1025 жылы ол Ареццоға көшіп, Ареццо епископы Тедальдтың қолдауымен Ареццо соборында әншілерге сабақ берді. Нота жазуды пайдалана отырып, ол көп мөлшердегі музыканы жылдам оқыта алды және «Микролог» атты көп қырлы еңбекті жазды, ол бүкіл Италияның назарын аударды. Оның жаңалықтарына қызығушылық танытқан Иоанн XIX папа оны Римге шақырды. Ол келген соң және дін қызметкерлеріне әдістерін түсіндіре бастағаннан кейін, жаз айында ауруға шалдығып, қайтып кетті. Оның қалған өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол Ареццо маңындағы монастырдың бірінде қоныстанды, бұл Камалдолез орденінің Авельяна монастыры болуы мүмкін.

Контекст және дереккөздер

Гидоның өмірі туралы мәліметтер аз; музыка тарихшысы Чарльз Берни жазбалардың сиретігіне Гидоның монах болғаны себеп болды деп айтты. Музыка зерттеушісі Сэмюэл Миллердің сөздерінше, "Гидоның қарапайымдылығы, материалдық пайдадан бас тартуы және билікке бағынуы оның іс-қимылдарын, еңбегін және ниеттерін жасыруға әкелді". Ғылыми тұрғыдан Гидоның өмірі көптеген аңыз-ертегілер мен қате түсініктерге ұшыраған. Осы күмәнді мәлімдемелердің ішінде оның өмірінің көп бөлігін Францияда өткізгені (Жоханнес Тритемиустің 1494 жылғы «De scriptoribus ecclesiasticis» еңбегінде жазылған); Париж маңындағы Сент-Мур-де-Фосседе білім алғаны; және оның инновацияларына қарсы болғандардың құйрықтарынан түрмеге қамалғаны туралы негізсіз әңгімелер бар. Гидомен байланысты сақталған басты құжаттар – екі күні көрсетілмеген хат: Ареццо епископы Тедальдқа жолданған арнау хаты және әріптесі Помпозалық Михаилға жолданған, «Epistola ad Michaelem» деп аталатын хат. Бұл хаттар Гидоның өміріндегі негізгі оқиғалар мен уақыт белгісін анықтауға жеткілікті ақпарат пен контекст береді, бірақ Миллер олардың "толыққанды және сенімді суреттеме жасауға мүмкіндік бермейтінін" атап өтеді.

Ерте өмір

Гидо 990–999 жылдар аралығында дүниеге келген. Бұл туған күнінің мерзімі қазір жоғалған, датасы белгісіз «Микролог» қолжазбасынан шығарылды, онда ол Иоанн XIX папа болған кезде 34 жаста екенін айтқан (1024–1033). Швейцариялық музыка зерттеушісі Ханс Оештің қолжазбаны 1025–1026 жылдарға датуын ғалымдар Клод В. Палиска, Долорес Песче және Анджело Мафуччи қолдайды, Мафуччи бұл «қазір бірауыздан қабылданғанын» атап өтеді. Бұл оның шамамен 991–992 жылдары туғанын көрсетеді. Гидоның туған жері одан да беймәлім, және ғалымдар арасында көп дау тудырды, музыка тарихшысы Чезарино Руини Гидоның өте маңыздылығына байланысты «Италиядағы бірнеше қала оның туғанын мақтан тұтатыны түсінікті» деп атап өтті. Екі негізгі үміткер бар: Тосканадағы Ареццо немесе Феррараның жанындағы Адриатика теңізі жағалауындағы Помпоза аббаттығы. Музыка зерттеушісі nl оның 1013–1025 жылдар аралығында аббаттықпен тығыз байланыста болғандықтан Помпосада туғанын айтты; Ван Ваэсбергге сәйкес, Гидоның «Ареццолық» эпитафиясының себебі – оның өмірінің кейінгі он шақты жылында сол жерде болғандығы. Ван Ваэсберггенің қорытындыларымен келіспей, Мафуччи Гидо Помпосада туған болса, ол онда шамамен 35 жыл өткізер еді және осылайша «Помпосалық» деп танылар еді деп мәлімдеді. Мафуччи шамамен 1030–1112 жылдардағы тарихшы Сигеберттен (Гемблукске) алынған мәліметтерді келтіреді, ол Гидоны «Guido Aretinus» (Ареццолық Гидо) деп атады, бұл атаудың ерте пайдалануы Гидоның туған жері Ареццо болғанын көрсетеді. 2003 жылы жаңадан табылған құжаттарға сілтеме жасай отырып, Мафуччи Гидоны Ареццо соборының Гвидо клерико филий Розесімен теңестірді. Егер Мафуччи дұрыс болса, Гидо Ареццо соборында Диакон Сигизодан музыкалық білім алған, субдиакон болып тағайындалған және әнші ретінде жұмыс істеген.

Помпоза

1013 жылы Гидо білімін аяқтау үшін сол кездегі ең әйгілі бенедиктиндік монастырлардың бірі – Помпоза абаттығына барды. Белгілі монах болған соң, ол штабтық нотацияның жаңа қағидаларын (музыканың ұйымдастырылған көру жүйесі арқылы жазылуы мен оқылуы) әзірлеуге кірісті. Сент-Мор-де-Фосселік Одоның жазбаларынан негіз алған Гидо өзінің жүйесін Regulae rhythmicae антифонарийының жобасында бастады, осы жобаны, мүмкін, әріптесі Михайло Помпозамен бірге жасаған. Антифонарийдің кіріспесінде Гидо әншілердің музыканы жаттауға кеткен көп уақытына наразы екенін білдірді. Оның сөзіне қарағанда, бұл жүйе жаттау қажеттігін жояды, соның арқасында әншілер басқа да дұғалар мен діни мәтіндерді оқуға көбірек уақыт бөле алады. Ол әншілерді осы бағытта оқыта бастады және көп мөлшердегі музыканы жылдам үйрете алу қабілетімен танылды. Оның идеялары Италияның түкпір-түкпірінен қызығушылық тудырса да, оның жаңалықтарынан қорқыныш білген әріптес монахтары арасында қызғаныш пен қарсылық тудырды. Осыған наразы болғандардың арасында Помпоза абаттығының игумены Гуидо да болды. Осы қарсылықтарға байланысты Гидо 1025 жыл шамасында Помпозадан кетіп, Ареццоға көшті, немесе Ареццо туған жері болса, "қайтып оралды".

Ареццо, Рим және кейінгі өмір

Ареццода монастырь болмағандықтан, Ареццо епископы Тедальд (1023–1036 жылдар аралығында епископ болған) Гвидоны Ареццо соборында әншілерді даярлауға тағайындады. Осы кезде Гвидо «Микролог» немесе толық атауы «Micrologus de disciplina artis musicae» жұмысын бастады. Бұл шығарманы Тедальд тапсырыс беріп, оған арнады. Ол негізінен әншілерге арналған музыкалық нұсқаулық болды және ән, полифониялық музыка, монохорд, мелодия, сөз тіркестері, ладтар, орган, неум және оның көптеген оқыту әдістері сияқты кең ауқымды тақырыптарды қамтыды. Бұрынғы оқыту тәсілін жалғастыра отырып, Гвидо идеалды кантторға арналған стандартты 10 жылдық оқыту мерзімін бір немесе екі жылға дейін қысқартты. Италия бойынша Гвидоға қызығушылық артты, ал Папа Иоанн XIX оны Римге шақырды, өйткені ол «Regulae rhythmicae» және жаңаша таяқшалық нотацияны оқыту әдістерін көрген немесе естіген еді. Теобальд сапарды ұйымдастыруға көмектескен болуы мүмкін, ал шамамен 1028 жылы Гвидо Ареццо каноны Дом Петр және Ареццо аббаты Гримальдуспен бірге Римге сапарлады. Оның баяндамасы дін қызметкерлерінің қызығушылығын оятты, ал сапары туралы мәліметтер «Epistola ad Michaelem» құралында келтірілген. Римде Гвидо ауырып қалды және ыстық жаз оны тағы да келіп, теорияларын одан әрі түсіндіруге уәде беріп, кетуге мәжбүр етті. «Epistola ad Michaelem» жұмысында Гвидо кетер алдында Помпоза аббаты Гвидо оған жүгінгенін айтады, ол Гвидоның Ареццодан кетуіне өзінің үлесін қосқанына өкінеді және оны аббаттыққа қайта шақырады. Гвидо Помпозаның пікірінше, қалалардан аулақ болу керек еді, өйткені олардың көптеген шіркеу қызметкерлері симониямен айыпталған, бірақ Гвидо Помпоза аббаттығын бағыты ретінде таңдады ма, жоқ па, белгісіз. Көбінесе Гидониялық нотациясы бар ең көне қолжазбалар Камалдолездік болғандықтан, шамамен 1029 жылы Гвидо Ареццо маңындағы Авельянадағы Камалдолез орденінің монастырына қоныстанғаны көбірек мүмкін. Гвидоға қатысты соңғы құжат оны 1033 жылғы 20 мамырда Ареццода көрсетеді; оның өлімі осы күннен кейін болғаны ғана белгілі.

Шығармалары

Гвидоға қатысты төрт шығарма анық атрибуцияланған: «Микролог», «Антифонариумға кіріспе», «Ритм ережелері» және «Михаэльға хат». «Михаэльға хат» – ресми музыкалық трактат емес, жалғыз шығарма; ол Гвидоның Римге сапарынан кейін, шамамен 1028 жылы, бірақ 1033 жылдан кешіктірмей жазылған. Үш музыкалық трактаттың барлығы да «Михаэльға хаттан» бұрын жазылған, себебі Гвидо олардың әрқайсысын онда есімімен атайды. Нақтырақ айтқанда, «Микролог» 1026 жылдан кейін жазылған болуы мүмкін, өйткені Тебальдқа жолданған алдын ала арнау хатында Гвидо оны 1026 жылғы жаңа Санкт-Донатус шіркеуінің жоспарларымен құттықтаған. «Антифонариумға кіріспе» Помпозада (1013–1025) басталғанмен, 1030 жылға дейін аяқталмаған секілді.

Сольмизация

Гвидо оқытудың жаңа әдістерін, мысалы, нота жазуын және "ut–re–mi–fa–sol–la" (do–re–mi–fa–so–la) еске түсіру құралын (солмизация) қолдануды әзірледі. "Ut re mi fa sol la" (do re mi fa sol la) деген буын тіркестері "Ut queant laxis" әнұранның бірінші шумағының алты жарты жолынан алынған, оның ноталары біртіндеп бір қадаммен жоғарылайды, ал мәтіні итальяндық монах және ғалым Паулюс Диконға жатқызылады (бірақ музыкалық үлгі Хорацийдің "Филиске арналған Одасының" (Ода 4.11) Монпелье қолжазбасы H425-те тіркелген ертерек нұсқасымен ортақ түбіне ие болуы мүмкін, немесе сол нұсқадан алынған болуы да мүмкін). Джованни Баттиста Дони "Ut" (C) нотасының атын өзгертіп, оны "Do" деп атады ("Do Re Mi" тізбегі solfège деп белгілі). Диатоникалық гамманы толықтыру үшін "Sancte Iohannes" (Жақия Баптист) деген сөздердің бас әріптерінен алынған "Si" деген жетінші нота жақында қосылды. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде Сара Гловер 19 ғасырда "Si" нотасын "Ti" деп өзгертті, осылайша әр буын әртүрлі әріппен басталады (сонымен қатар бұл Si-ді кейінірек Sol диезі ретінде пайдалануға мүмкіндік берді). "Ti" тоникалық соль-фа жүйесінде және "Do Re Mi" әнінде қолданылады.

Гидониялық қол

Гвидоның есіміне дұрыс емес түрде Гвидо қолының авторы деп есеп береді, ол – нота атауларын адам қолының бөліктерімен байланыстыратын, кеңінен қолданылатын есте сақтау жүйесі. Гвидоның өзі Гвидо қолының қарапайым түрін ғана сипаттаған, ал табиғи, қатты және жұмсақ гексакордтардың толыққанды дамыған жүйесі оған сенімді түрде жатқызылмайды. 12 ғасырда музыканы тиімдірек оқыту мен үйренудің жаңа мүмкіндіктері пайда болды. Гвидо Ареццоның Гвидо қолын дамытқандығы туралы айтылатын нәрсе, оның қайтыс болғаннан кейін бір ғасырдан астам уақыт өткен соң музыканттарға белгілі бір буынға немесе саусақ ұшына гамматты (қазіргі заманда гексакорд деп те аталады) белгілеуге мүмкіндік берді. Қолдың және саусақ ұштарының нақты буындарын пайдалану сольмизация буындарын үйрену және жаттау жолын өзгертіп берді. Гвидо қолы 12 ғасырда музыка дайындауда стандартты құралға айналды, содан кейін 17-18 ғасырларда оның танымалдығы одан да кеңірек тарады. Гвидо қолын білу және қолдану музыкантқа транспозиция жасауға, интервалдарды анықтауға, нотацияны қолдануға және жаңа музыка жазуға көмектеседі. Музыканттар орындау кезінде музыканың және контрапункттің ұзақ бөлімдерін оңайырақ әндей және жаттай алатын болды, ал оған жұмсалатын уақыт едәуір қысқарды.

Мұра

Оның қайтысынан кейін Гвидоның еңбектеріне, әсіресе «Микрологқа» түсіндірмелер жазылды. Ең белгілілерінің бірі – Иоганнес Коттоның «De musica» («Музыка туралы») еңбегі, оның ықпалды трактаты көбінесе «Микрологты» кеңейтіп, жаңартқан түсіндірме болды. Арибо да өзінің «De musica» еңбегінің маңызды бөлігін «Микрологтың» 15-тарауына түсіндірме ретінде арнады. Басқа маңызды түсіндірмелер авторсыз, олардың ішінде «Liber argumentorum» және «Liber specierum» (екісі де итальяндық, 1050–1100 жж.); «Commentarius anonymus in Micrologum» (бельгиялық немесе бавариялық, шамамен 1070–1100 жж.); және «Metrologus» (ағылшын, 13 ғасыр) кіреді. Гвидо Ареццо және оның еңбектері жиі есімдерге айналды. Франсиско Валлстың 1702 жылғы «Missa Scala Aretina» атты даулы мессасы Гвидоның гексакордынан атын алған. Лоренцо Ненчини 1847 жылы Гвидоның мүсінін жасап, оны Флоренциядағы Уффици галереясының Лоджиатосына қойды. 1882 жылы оның туған жері Ареццода Сальвино Сальвини жасаған мүсіні орнатылды. Заманауи есімдердің қатарында GUIDO музыкалық нотациясы – компьютерлік музыкалық нотация жүйесі, сондай-ақ Ареццодағы Fondazione Guido D'Arezzo қоры ұйымдастырған «Concorso Polifónico Guido d'Arezzo» (Guido d'Arezzo халықаралық полифониялық конкурсы) бар. Милан қаласындағы Виа Гидо Д'Ареццо көшесі оның құрметіне аталған. 1950 жылы Comitato Nazionale per le Onoranze a Guido Monaco (Гидо Монакоға құрмет көрсету жөніндегі ұлттық комитет) Гвидоның қайтысының 900 жылдығына арналған түрлі шаралар өткізді. Олардың ішінде монографиялық байқау ұйымдастырылды, және Жос Смитс ван Вейсбергхе «De musico paedagogico et theoretico Guidone Aretino eiusque vita et moribus» (Ареццолық Гидоның теоретигінің музыкалық педагогикасы, оның өмірі мен мінез-құлқы) атты латынша еңбегімен жеңіске жетті.