Кіріспе

1987 жылғы қазан дауылдары Батыс Еуропада 1987 жылғы үлкен дауыл 15-16 қазан түнінде болған күшті экстратропикалық циклон болды. Бискай шығанағындағы ауыр депрессия солтүстік-шығысқа қарай жылжыған кезде Ұлыбритания, Франция және Ла-Манш аралдарында дауылдық желдер салдарынан адамдар қаза тапты. Ең көп зақым шеккен аймақтардың қатарында Үлкен Лондон, Кент, Шығыс Англия жағалауы, Үй округтері, Бретаньнің батысы және Нормандияның Котентин түбегі болды. Бұл аймақтардағы желдің күші 200 жылда бір рет қайталанатын деңгейде болды. Орман, саябақтар, жолдар мен теміржолдар құлаған ағаштармен толып, мектептер жабылды. Ұлыбританияның ұлттық электр желісі ауыр зақымдарға ұшырады, нәтижесінде мыңдаған адам электр қуатысыз қалды. Англия мен Францияда кем дегенде 22 адам қаза тапты. Дауылдың өте жылдам дамуына байланысты оны "ауа райы бомбасы" деп атады. Сол күнігі ауа райы болжамы мұндай күшті дауылды көрсетпеді, себебі алдыңғы дұрыс болжамдар кейінгі болжамдармен күшін жойды. Би-Би-Си тілшісі Майкл Фиштің қате дабыл туралы айтқан сөзі классикалық қателік ретінде танымал, бірақ ол өзінің сөзін бұрмалап көрсеткенін мәлімдеді. Осы дауылдың нәтижесінде атмосфераны бақылау, тиісті компьютерлік модельдер және синоптиктерді оқыту салаларында маңызды жақсартулар жасалды.

Даму

Дауыл соққан жексенбі күні фермерлер келесі бейсенбі немесе жұма, 15-16 қазанда ауа райы нашарлайтынын болжаған. Бірақ аптаның ортасына қарай, ауа райын болжау модельдерінен алынған мәліметтер нақты болмады. Ұлыбританияның көп бөлігінде дауылды ауа райы болмай, модельдер қатты ауа райының ағылшын арнасынан және Оңтүстік Англияның жағалау аймақтарынан әрі солтүстікке қарай таралмайтынын көрсетті.

Алғашқы ескертулер

Англия арнасындағы теңіз аймақтарына арналған алғашқы дауыл ескертулері 15 қазанда сағат 06:30 UTC-де шығарылды, ал төрт сағаттан кейін аса қауіпті дауыл туралы ескертулер жасалды. Көптеген анемометрлер электр желісіне тәуелді болды және Ұлыбританияның оңтүстік-шығысында электр қуаты үзілгендіктен деректерді тіркеуді тоқтатты, осылайша көптеген құнды мәліметтер жоғалды. Бофорт шкаласы бойынша желдің күші 12 (немесе одан да жоғары) балға жетті, бұл дауылдың күші; «дауыл» термині Солтүстік Атлантика немесе Солтүстік Тынық мұхитында пайда болатын тропикалық циклонды білдіретіндіктен, соңғы жылдары осы жылдамдыққа жеткен дауылдарды «үлкен дауыл» деп атау қалыптасқан. Урагандардың жел профилі мен таралуы дауылдардан мүлдем өзгеше, сондай-ақ жауын-шашын мөлшері де едәуір жоғары.

Ұлыбритания

Дауыл Корнуоллға соқты, солтүстік-шығысқа қарай Девонға қарай, содан кейін Мидлендтерден өтіп, Wash арқылы теңізге шықты. Дауылдың оңтүстік-шығыс жиегінде тіркелген ең күшті желдің жылдамдығы шамамен 90-120 км/сағ, ол негізінен Беркшир, Гэмпшир, Суссекс, Эссекс және Кент аймақтарына соқты. Royal Sovereign маяғы (Eastbourne-дан 10 км қашықтықта) Ұлыбританиядағы аспаптарындағы ең жоғары сағаттық орташа жел жылдамдығын тіркеді, ал Суррей де ауыр зардап шекті. Дауыл Англияның көп бөлігінде елеулі зақымдар келтірді, шамамен 15 миллион ағаш құлады (соның ішінде Севеноакстағы жеті есімді еменнің алтауы, Кью бағындағы тарихи үлгілер, Уэйкхерст Плейс, Ниманс бағы, Хайд Парк, Лондон және Скотни қамалы, сондай-ақ Чанктонбери сақинасын құрайтын көптеген ағаштар). Кенттегі Беджбери ұлттық пинетумында ағаштардың шамамен төрттен бірі құлады. Орман шаруашылығына келтірілген зақымды дауыл кезінде жапырақты ағаштардың жапырақтарының болуы нашарлатты деген көптеген пікірлер айтылды, бірақ Орман шаруашылығы комиссиясының талдауы оны растамады. Құлаған ағаштар жолдар мен теміржолдарды жапты және негізінен терезелер мен шатырларға кең ауқымды зақымдар келтірді. Бірнеше жүз мың адам электр қуатысыз қалды, қуат толыққанды екі аптадан кейін ғана қайта жаңартылды. Жергілікті электр желілерінің қызметкерлері бұл дауылда өткен он жылдағыдан да көп сымдардың жоғалғанын мәлімдеді. Теңізде көптеген шағын қайықтар қирады, Sealink каналдық паромдары MV Hengist Фолкстонда жағаға тірелді, ал MV Sumnea кемесі Доверде, Кентте айналып құлады. Радио Каролинаның кемесі MV Ross Revenge Солтүстік теңізде дауылды бастан кешірді, бұл дауыл кезінде Солтүстік теңізде болған аз кемелердің бірі болды; ол радио кемесі болғандықтан, көптеген станциялар желіден тыс болғанда мыңдаған адамға радио хабарларын таратуда. Ұлттық желі оқиға кезінде ауыр зақымдарға ұшырады, себебі сымдардың қысқа тұйықталуы кейде негізгі жүйені қыздырды. Штаб-пәтері дауыл жақындағанда Лондонға көмектесу үшін желіні қосуды таңдады, бірақ жүйелердің істен шығуы мен толыққанды өрт қаупі бар еді, немесе Оңтүстік-Шығыс Англияның, Лондонды қоса, көп бөлігін жабып, осы қауіптен сақтануға болатын. Штаб-пәтері екінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы алғашқы рет, Оңтүстік-Шығыс электр жүйелерін жылудың жоғарылау белгілері байқалғанда желіні сақтау үшін сөндіру туралы шешім қабылдады. Батыс Сассекстегі Клейтон ауылында жақында қалпына келтірілген жел диірмендерінің бірі, Джилл, дауыл кезінде механизмдеріне ауыр зақым келді және өрт шықты. Дауыл келгенге дейін диірменнің тежегіштері қолданылған, бірақ қатты жел желкендерді айналдырып, тежегіштерді жеңіп, диірменнің көне ағаштарын өртеп жіберді. "Жек пен Джилл жел диірмендері" қоғамының мүшелері өртті сөндіруге үкіліп, жалынды сөндіру үшін суды төбеге көтеріп әкелді. Лондонда көшелерді көркейтін көптеген ағаштар, әсіресе платан ағаштары түнде құлап, жолдарды жапты және тұраққа қойылған көліктерді қиратты. Көптеген жерлерде құрылыс мұржалары мен жарнама тақталары құлап, көптеген ғимараттар зақымдалды. Келесі күні таңертең BBC-дің Lime Grove Studios-тағы ағымдағы істер өндіріс орталығы электр қуатының болмауына байланысты жұмыс істей алмады – ITV-дің TV am және BBC1-дің Breakfast Time бағдарламалары апаттық форматта әртүрлі апаттық орталықтардан таратылды. TV am Thames Television-ның Euston Road студиясынан, ал BBC жаңалықтарын оқырман Николас Витчелл BBC Television Centre-дегі BBC1 үздіксіз студиясынан хабар таратты, балаларға арналған BBC безендірулері асығыс түрде алынып тасталды. Елордадағы қоғамдық көліктің көп бөлігі жұмыс істемеді, адамдар жұмысқа бармауға кеңес алды. TV am жүргізушісі Энн Даймонд репортер Кей Берлимен бірге TV am студиясына оралды, ал Ричард Киз электр қуатымен қамтамасыз ету жағдайы нашарлаған жағдайда Thames Television студиясында қалды, және шын мәнінде, электр қуаты сағат 8:15 шамасында қайтадан тоқтады.

Франция

Францияның Бретаньдегі Финистер, Морбиан, Коте д’Армор және Иль-э-Вилен департаменттері, сондай-ақ Нормандиядағы Котентин түбегі (Манш және Кальвадостың бір бөлігі) дауылдан ең көп зардап шеккен аймақтар болды, дауыл Морбиан мен Реннен Деовильге дейін созылды. 1,79 миллион үй электр қуаты мен сусыз қалды, ал Бретань орманының ширегі жойылды. Жалпы зиян 23 миллиард франкқа бағаланды. Météo France "Азор аралдарынан келген шағын дауыл" ("une petite tempête en provenance des Açores") туралы хабарлады, ол күтілгеннен кейін сағат 18:00 шамасында Бретань жағалауына жетті. Бұл депрессия аз ғана зиян келтірді, тек жел соқты. Түн ортасында Бретаньдің батыс шетіндегі Ушантқа әлдеқайда күшті депрессия соқты. Брест-Гипавас метеостанциясында өлшенген көрсеткіш – 1945 жылдан бергі тіркелген ең төменгі көрсеткіш.

Метеорологиялық басқарманы сынға алу

Метеорологиялық қызмет дауылды дұрыс болжамағаны үшін ұлттық баспасөздің көп бөлігі қатты сынға ұшырады. BBC метеорологы Майкл Фиш дауыл жеткенге бірнеше сағат бұрын жасаған хабарламасы үшін ерекше сынға ілікті: "Бүгін ертерек бір әйел BBC-ге қоңырау шалып, дауыл келе жатқанын естігенін айтты; егер сіз қарап отырсаңыз, уайымдамаңыз, ондай дауыл жоқ, бірақ соған қарамастан, ауа райы өте желді болады, алайда, қатты желдің көп бөлігі Испания және Францияға қарай соғады". Кейіннен Фиш оның дауыл туралы айтқан сөздерінің Ұлыбританияға қатысы жоқ екенін мәлімдеді; олар Флорида, АҚШ-қа қатысты және ауа райы туралы хабардан бұрынғы жаңалықтармен байланысты болды, бірақ контекстен тыс кеңінен қайталанып, британдықтардың көпшілігі оның жақындап келе жатқан дауыл туралы айтқанына сенді. Фиштің сөзінше, бұл әйел – оның әріптесінің Кариб теңізіне демалысқа шығуға дайындалып жатқан анасы еді, ол Флойд дауылы туралы хабарласып, сапар қауіпсіз ба деп сұраған. Фиш көрермендерді Англияның оңтүстігінде "өте желді" болады деп ескертті, бірақ дауылдың Англия бұғазы бойымен оңтүстікке қарай жылжып, Ұлыбританияның негізгі бөлігі ең ауыр салдардан құтылатынын болжады. Оның ескертуінің қалған бөлігі теледидарда қайталанғанда көбінесе ұмытылып қалды, бұл сол күнгі болжамды бұрмалауға себеп болды. Оның талдауын метеорологтар қорғады. Атап айтқанда, Метеорологиялық қызметтің бюджетін қысқарту салдарынан Оңтүстік-Батыс жақындауларында метеорологиялық кемелердің болмауы дауылды қадағалаудың жалғыз жолы спутниктік деректерді пайдалану екенін білдірді, өйткені автоматты буйлар сол кезде орнатылмаған еді. Бірақ қызығы, өткен аптаның соңында да оңтүстік Англияда дауыл болады деп дұрыс болжаған болатын. Алайда, модельдің кейінгі нұсқалары төмен қысым жүйесінің оңтүстікке қарай жылжуын көрсетті, бұл ең күшті желдер Солтүстік және Орталық Франциямен шектеледі деп қате көрсетті. Француз метеорологиялық қызметі британдықтардан өзгеше компьютерлік ауа райы моделін қолданды және француз моделі дауылдың қырсынын болжауда дәлірек болды. Француз метеорологиялық қызметі дауыл мен оның күшін дұрыс болжап, ескертті, бірақ жағдай басқаша болуы мүмкін еді. Шындығында, ECMWF моделі 14 қазан күні сағат 12 UTC-де қатты жел мен дауылдың орнын дұрыс болжамады (алдыңғы нұсқалары шындыққа жақын болса да), бұл жеткіліксіз ескертулерге әкелуі мүмкін еді. ECMWF-тің бұл ерекше сәйкессіздігі деректерді ассимиляциялау мәселесінен немесе нашар деректерден туындауы мүмкін. Керісінше, француздық EMERAUDE үлкен масштабты моделі желдің күшін төмен бағалап, жақсырақ болжам жасады. Дауылдың ерекшеліктерін болжаушылардың тәжірибесі болмаса, байқауға болмас еді. Дауылдан кейін Метеорологиялық қызмет Ұлттық қатты ауа райы туралы ескерту қызметін құрды. 1987 жылдың 15-16 қазанына жақын кемелердің ауа райы туралы болжамы Солтүстік Атлантикадағы дауыл қозғалысы туралы ескертті, нәтижесінде кемелер Солтүстік Атлантикадағы дауыл жолдарынан қашып, Солтүстік Атлантика метеорологиясын ауа райы туралы мәліметтердің маңызды көзінен айырды.

Жаңа түсініктер

Дауылдан кейін Рединг университетінің метеорологтары, профессор Кит Браунингтің жетекшілігімен, "Стинг-джет" (sting jet) құбылысын жасады. Дауылды қайта талдау барысында олар мезомасштабты ағынды анықтады, онда ең күшті және зиянды желдер циклонның оңтүстік жағындағы ілмек тәрізді бұлттың буланып жатқан ұшынан туындайтыны анықталды. Шаянның құйрығына ұқсас бұл бұлт, жел аймағына "Стинг-джет" (sting jet) атауын берді.

Климаттық контекст

Кейде бұл дауыл 1703 жылғы Ұлы дауылдан бергі ең қаттысы деп есептеледі, бірақ бұл Англияның оңтүстік-шығысынан тыс жерлерде болған дауылдарды назарға алмаушылық деп сынға ұшырады. 19 қазан, Қара дүйсенбі, Ұлы дауылдан кейін Лондон нарықтарының жұмысын қайта бастаған алғашқы күн ретінде есте қалды.