Кіріспе

Еуропадағы күшті 2003 жылғы ыстық толқын Еуропада кемінде 1540 жылдан бері тіркелген ең ыстық жаз болды. Франция ерекше қатты зардап шекті. Ыстық толқын бірнеше елде денсаулық сақтау саласында дағдарысқа алып келді және құрғақшылықпен бірігіп, Оңтүстік Еуропаның кейбір аймақтарында егін тапшылығын тудырды. Қайтыс болғандардың саны 70 000-нан асып кеткені есептеледі. Көптеген ыстық күндер шілде және тамыз айларында тіркелді, бұл Атлантика мұхитының жылы суларының теңіздік әсерімен, ыстық континенттік ауа және күшті оңтүстік желдерімен байланысты болды.

Франция

Францияның Ұлттық денсаулық сақтау институтының мәліметінше, Францияда ыстық толқыны кезінде 14 802 адам (көбінесе қарттар) ыстықтан қаза тапты. Францияда, әсіресе солтүстік аймақтарда, жаз айларында аса ыстық бола бермейді, бірақ 2003 жылдың тамызының басында Оксерде, Йоннада сегіз күн қатарынан температура жоғары деңгейде тіркелді. Көптеген адамдар әдетте жұмсақ жаз болғандықтан, өте жоғары температураға қалай ден қою керектігін білмеді (мысалы, су ішу режимі). Көптеген жеке үйлер мен тұрғын үйлер орталықтандырылған кондиционермен жабдықталмаған. Табиғи және адам тудырған апаттарға төтенше жағдайлар жоспарлары жасалғанмен, жоғары температуралар аса қауіпті жағдай ретінде қарастырылмады. Оқиға тамыз айында болды, сол айда министрлер мен дәрігерлердің көпшілігі демалыста болады. Көптеген қаза болғандарды бірнеше апта бойы таба алмады, себебі туыстары демалыста болған. Париждің шетіндегі тоңазыту қоймасын жерлеушілер өздерінің үйлерінде орын жетпегендіктен пайдаланды. 2003 жылдың 3 қыркүйегінде Париж аймағында 57 адамның денесі әлі табылмай, жерленді. Өлім-жітімнің көптігін бір-бірімен байланысы жоқ сияқты оқиғалардың бірігуімен түсіндіруге болады. Францияда тіпті жаз айларында да түндердің көп бөлігі салқын болады. Сәйкесінше, үйлер (әдетте тас, бетон немесе кірпіштен салынған) күндіз тым қатты жылынбайды және түнде аз жылу шығарады, сондықтан әдетте кондиционер қажет болмайды. Ыстық толқыны кезінде температура түнде де рекордтық деңгейде қалып, әдеттегі салқындану циклын бұзды. Жалғыз тұратын қарт адамдар мұндай ыстыққа ешқашан тап болған емес, олар қалай әрекет ету керектігін білмеді немесе ыстықтан әлсіреп, қажетті шараларды өздері істей алмады. Отбасысы бар қарт адамдар немесе қарттар үйінде тұратындар үшін басқалар жағдайды түзетуге тырысты. Бұл күтілмеген өмір сүру көрсеткіштеріне әкелді, ең осал топтың денсаулығы жақсырақ адамдарға қарағанда өлім-жітімі аз болды. Ыстықтан зардап шеккендердің көпшілігі тұрақты медициналық көмекке мұқтаж емес қарттар тобынан шықты, көбінесе жалғыз тұратын, баласыз әйелдер. Елдің денсаулық сақтау жүйесінің кемшіліктері осындай өлім-жітімге жол бергені Франциядағы даулы мәселе. Президент Жак Ширак пен премьер-министр Жан-Пьер Раффариннің әкімшілігі қарт адамдарды қараусыз қалдырған отбасыларды, дәрігерлердің жұмыс уақытына әсер еткен 35 сағаттық жұмыс аптасын және тамызда демалысқа кеткен отбасылық дәрігерлерді кінәлады. Көптеген компаниялар тамыз айында дәстүрлі түрде жабылады, сондықтан адамдар демалысқа қашан шығуға мәжбүр болды. Отбасылық дәрігерлер де демалысқа бір уақытта шығуға дағдыланған. Көбірек дәрігерлер көмектескен болар еді, бірақ негізгі мәселе денсаулық сақтау жүйесі емес, көмекке мұқтаж қарттарды табу еді. Оппозиция, сондай-ақ француздық жергілікті баспасөздің көптеген редакторы әкімшілікті кінәлады. Көптеген адамдар денсаулық сақтау министрі Жан Франсуа Маттейді ыстық толқыны күшейген кезде демалыстан оралмағаны үшін және оның көмекшілерін мемлекеттік ауруханалардағы төтенше шараларды (мысалы, дәрігерлерді шақыру) тоқтатуға тырысқаны үшін кінәлады. Раффарин әкімшілігін денсаулық сақтау және жедел жәрдем саласының мамандарының ескертулерін елемегені үшін және дағдарысты азайтуға тырысқаны үшін сынға алған жедел жәрдем дәрігерлерінің одағының төрағасы доктор Патрик Пеллу айқын сын тастады. Маттей 2004 жылдың 31 наурызындағы кабинет қайта құру кезінде министрлік лауазымынан босатылды. Барлығы да үкіметті кінәламады. "Франциядағы отбасылық құрылым Еуропаның басқа елдеріне қарағанда бұзылған, ал қарт адамдар пәтерлерінің есіктерінің артында немесе қарттар үйінде тұрғаннан кейін, олар басқа біреудің мәселесі болып табылады деген көзқарас басым", - деді Франция Қызыл Крестінің өкілі Стефан Мантион. "Мыңдаған қарт адамдар ыстық толқынынан емес, күнделікті өмірдегі оқшаулану мен жеткіліксіз көмектен қайтыс болды, және кез келген дағдарыстық жағдай олар үшін қатерлі болуы мүмкін". Сонымен қатар, 2003 жылғы Франциядағы ыстық толқыны ыстық толқынының қаупі табиғи және әлеуметтік факторлардың күрделі байланысынан туындайтындығын көрсетті. Зерттеулер ыстық толқындары халықтың денсаулығына үлкен қауіп төндіретінін көрсеткенмен, Францияда тиісті саясат болған жоқ. 2003 жылғы оқиғаға дейін Францияда ыстық толқындары аса қауіпті жағдай ретінде қарастырылмады, бұл құрбандардың көптігін түсіндіреді.

Төменде Франциядағы 2003 жылдың тамыз айына қатысты статистика келтірілген:

| Орналасқан жері | Орташа ең жоғары °C | Орташа ең төмен °C | Тамыз'03 ең жоғары °C | Тамыз'03 орташа °C | Тамыз'03 ең төмен °C | Максималды температура °C | Максималды орташа °C | Максималды ең төмен °C | 2–13 тамыз'03 ең жоғары °C | 2–13 тамыз'03 ең төмен °C | >35 °C күндер | >30 °C күндер | >30 °C орташа күндер | >25 °C күндер | >20 °C күндер |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Оксер | 25.8 | 14.1 | 32.5 | 25.0 | 17.5 | 41.1 | 32.0 | 23.3 | 39.3 | 21.1 | 11 | 19 | 9 | 23 | 0 |
| Бастия | 29.3 | 19.4 | 33.2 | 28.2 | 23.1 | 37.9 | 30.8 | 25.0 | 33.9 | 23.4 | 7 | 31 | 3 | 31 | 2 |
| Биарриц | 24.7 | 17.0 | 28.2 | 24.0 | 19.8 | 40.6 | 31.0 | 23.5 | 31.6 | 21.3 | 3 | 6 | 1 | 25 | 0 |
| Бордо | 27.1 | 15.7 | 32.1 | 25.8 | 19.4 | 40.7 | 31.5 | 23.5 | 38.0 | 21.4 | 12 | 20 | 6 | 28 | 0 |
| Булонь-сюр-Мер | 20.5 | 14.9 | 23.3 | 20.0 | 16.8 | 34.8 | 29.5 | 24.1 | 27.7 | 19.2 | 0 | 5 | 0 | 7 | 0 |
| Гренобль | 26.4 | 14.0 | 33.1 | 24.8 | 16.5 | 39.5 | 29.2 | 20.2 | 37.6 | 17.7 | 12 | 23 | 0 | 27 | 0 |
| Лилль | 23.3 | 13.8 | 26.6 | 21.1 | 15.5 | 36.6 | 28.2 | 20.8 | 32.2 | 18.3 | 3 | 9 | 0 | 11 | 0 |
| Лорьян | 22.6 | 13.4 | 28.0 | 21.8 | 15.6 | 37.5 | 29.3 | 21.0 | 33.0 | 18.4 | 4 | 11 | 0 | 15 | 0 |
| Лион | 27.2 | 16.0 | 33.6 | 26.8 | 20.0 | 40.5 | 31.2 | 23.2 | 38.4 | 21.5 | 11 | 25 | 8 | 30 | 0 |
| Марсель | 28.7 | 18.7 | 34.0 | 28.2 | 22.4 | 37.7 | 31.2 | 26.6 | 35.8 | 22.9 | 12 | 29 | 5 | 31 | 2 |
| Мец | 24.8 | 13.6 | 31.0 | 23.8 | 16.5 | 39.5 | 30.4 | 22.3 | 37.4 | 19.1 | 11 | 16 | 2 | 18 | 0 |
| Монпелье | 28.9 | 18.5 | 32.2 | 26.8 | 21.4 | 36.1 | 29.6 | 24.6 | 33.3 | 21.4 | 2 | 27 | 0 | 31 | 0 |
| Нанси | 24.7 | 13.2 | 31.3 | 23.7 | 16.1 | 39.3 | 29.1 | 22.2 | 37.2 | 18.0 | 11 | 16 | 0 | 19 | 0 |
| Нант | 25.0 | 14.2 | 30.1 | 23.7 | 17.2 | 39.2 | 31.3 | 23.8 | 35.0 | 19.6 | 7 | 13 | 2 | 20 | 0 |
| Ницца | 27.7 | 20.5 | 31.2 | 27.5 | 23.7 | 35.0 | 31.4 | 27.7 | 32.4 | 25.3 | 1 | 22 | 4 | 31 | 6 |
| Ним | 30.6 | 18.4 | 36.0 | 28.5 | 21.0 | 40.5 | 30.8 | 24.3 | 38.5 | 21.2 | 22 | 30 | 8 | 22 | 0 |
| Париж | 25.0 | 15.7 | 29.9 | 24.4 | 18.8 | 39.5 | 32.5 | 25.5 | 36.8 | 22.6 | 9 | 13 | 8 | 17 | 2 |
| Ренн | 24.3 | 13.7 | 29.8 | 23.1 | 16.8 | 39.5 | 31.8 | 24.0 | 34.3 | 19.1 | 6 | 13 | 2 | 19 | 0 |
| Сен-Этьен | 26.3 | 13.8 | 32.0 | 24.9 | 17.8 | 39.3 | 30.0 | 22.6 | 37.0 | 19.6 | 11 | 19 | 1 | 25 | 0 |
| Страсбург | 25.4 | 14.1 | 31.9 | 24.4 | 16.8 | 38.5 | 29.2 | 20.8 | 36.6 | 18.6 | 10 | 18 | 0 | 24 | 0 |
| Тулуза | 27.9 | 16.5 | 34.0 | 27.0 | 20.0 | 40.7 | 31.8 | 23.9 | 38.8 | 21.4 | 15 | 27 | 8 | 29 | 0 |
| Тур | 25.4 | 13.7 | 31.4 | 24.5 | 17.5 | 39.8 | 31.2 | 22.6 | 37.3 | 21.2 | 11 | 14 | 5 | 21 | 0 |

2003 жылғы ыстық толқыны қалаларға қалалық аймақтардағы климаттық тәуекелдерді азайту бойынша шаралар қабылдауға серпіліс берді. Келесі жылы ел Ұлттық ыстық толқыны жоспарын жасады, ол ұлттық болжамдар мен ескерту жүйелеріне негізделген. Соңғы жылдары жаз айларында температура жоғары болғанына қарамастан, өлім-жітім көрсеткіші айтарлықтай төмендеді. Уақтылы ескерту хабарларын беруге бағытталған күшті жұмыстың қатарға, жоспарға қарттар орталықтарында салқындату бөлмелерін ашу, ойын алаңдарындағы асфальтты ыстықты аз шағылыстыратын материалдармен алмастыру және құрылыс ережелерінде міндетті түрде жылу оқшаулау шараларын енгізу сияқты шаралар кіреді. Бұл ыстық толқындар сияқты тәуекелдерге жауап берудегі интеграцияланған тәсілдің, жеке технологиялар мен жобалардан гөрі артықшылығын және қалалық жоспарлаудағы жасыл және көк инфрақұрылымға көбірек назар аударуын көрсетеді. 2012 жылдан бері Франциядағы жаңа ғимараттар мен, аз дәрежеде, ескі ғимараттар үшін ыстық толқыны кезінде жайлылықты қамтамасыз ету талаптары енгізілді. Парижде саябақтар мен жасыл кеңістіктерді көбейту ыстық толқынына қарсы күрестің маңызды шешімі болды. Қалалық жасылдандыру ыстық толқыны кезінде суарғанда тиімдірек болады, себебі суарғанда булану арқылы салқындату әсері артады.

Нидерланды

Нидерландыда шамамен 1500 адам ыстықтан қаза болды, олардың көп бөлігі қарт жастағы азаматтар еді. Бұл жылу толқыны ешқандай рекордты жаңартпады, алайда шілде айының ортасындағы төрт тропикалық күн, ресми жылу толқынына дейін болғандықтан, арада салқын күн болғандықтан және Нидерландыдағы жылу толқынының анықтамасына сәйкес келмегендіктен есепке алынбады.

Италия

2003 жылдың жазы соңғы үш ғасырдағы ең ыстық жаздың бірі болды. Сицилиядағы Катенануова метеостанциясы 2003 жылдың шілде айында айлық орташа температураны тіркеді, ал 17 шілдеде абсолюттік максимумқа жетті. Маусым, шілде және тамыз айларындағы айлық орташа ең жоғары температуралар тиісінше болды. Кейбір күндері электр тұтынудың артуы, Франциядан импортталатын электр қуатының 800 МВт-қа төмендеуімен (Франция өзі ыстық толқынымен күресіп жатқандықтан) итальяндық энергетикалық компанияларды кезеңді түрде тоқтан өшіруге мәжбүр етті. Италия ыстық толқынынан туындаған өлім-жітімнің шамамен 20 000 адамды құрады деп бағалады.

Германия

Германияда су деңгейінің төмендеуі салдарынан Эльба және Дунай өзендерінде кеме қатынасы тоқтатылды. Рейн өзеніндегі су деңгейінің төмендеуі жүк тасымалдау көлемін 70-80 пайызға дейін азайтты. Құрғақшылық ауыл шаруашылығы өнімдерінің өндірісінің азаюына себеп болды. Көмірлік және атомдық электр станциялары өзендердегі су температурасының жоғары болуына байланысты салқындату суын төгу мүмкін болмағандықтан, электр энергиясын өндіруді азайтуға мәжбүр болды. Гидроэлектр станцияларының шектеулі қуатымен бірге бұл электр энергиясы бағасының өсуіне әкелді. 2003 жылғы жаздың орташа температурасы 19,6 °C құрап, Германия тарихындағы ең ыстық жаз болды. 9 тамызда Карлсруэде температура 40,2 °C-қа дейін көтерілді, ал 13 тамызда Карлсруэ және Фрайбург қалаларында қайтадан 40,2 °C-қа жетті. Ыстықтан туындаған өлім-жітім саны шамамен 9500 адамды құрады.

Швейцария

Альп тауларындағы мұздықтардың еруі Швейцарияда қар көшкіндері мен су тасқынына себеп болды. Граубюнден кантонының Гроньо қаласында жаңа жалпыұлттық температура рекорды тіркелді.

Ұлыбритания

Ұлыбритания тарихындағы ең ыстық жаздың бірін бастан өткізді, температура орташа көрсеткіштен асып түсті. Шілде айының соңы мен тамыздың басында Атлантикалық циклондар салқын әрі жаңбырлы ауа райын аз ғана уақытқа әкелді, бірақ 3 тамызда температура күрт өсуді бастады. Ұлыбританияда бірнеше ауа райы рекордтары жаңаланды, оның ішінде 10 тамызда Кент қаласындағы Фэвершамда 38,5 °C (101 °F) температурасы тіркелді, бұл елдегі ең жоғары температураның жаңа рекорды болды және 2019 жылғы шілдедегі ыстық толқынына дейін сақталды. Ұлыбританияда температураның осы деңгейде ресми түрде тіркелгені алғашқы рет болды. BBC хабарлағандай, 2003 жылғы ыстық толқыны кезінде Ұлыбританияда әдеттегіден 2000-нан астам адам көз жұмды. M25 тас жолының 26 және 27-ші қиылыстары арасындағы бөлігінде асфальт еріді, ал Англияның 13 жылдағы ең ыстық күнінде рельстер кеңеюден деформацияланды. Сонымен қатар, екі жасөспірім бала ыстықтан қашуға тырысқанда суға батып қайтыс болды.

Ирландия

2003 жылдың жазы Ирландияда орташадан жылырақ болды, бірақ қызу Еуропаның қалған бөлігіне қарағанда онда айқын байқалмады. Тамыз айы ең жылы, күннөлді және құрғақ ай болды, температура орташадан шамамен 2 °C жоғары болды. Ең жоғары температура 8 тамызда Мейо округіндегі Белдерригте тіркелді.

Ауыл шаруашылығының әсері

Оңтүстік Еуропадағы егіндер құрғақшылықтан ең көп зардап шекті.

Жүзім

Жылу толқыны жүзімнің пісіп-жетілуін қатты жеделдетті; сонымен қатар, ыстық жүзімді құрғатып, шырынына қант концентрациясын арттырды. Тамыздың ортасына қарай, кейбір жүзімзарлардағы жүзім ең оңтайлы қант мөлшеріне жетті, нәтижесінде 12,0°–12,5° градустық шараптар шығуы мүмкін (спирттік күшін қараңыз). Осы себепті, және жаңбырлы ауа райының алға басқандығына байланысты, егін жинау әдеттегіден ертерек басталды (мысалы, қыркүйек айында жиналатын аймақтарда тамыздың ортасында). 2003 жылғы шараптар, мөлшері аз болғанымен, ерекше сапалы болады деп күтілді, әсіресе Францияда. Жылу толқыны Венгрияға 2003 жылғы Vinalies халықаралық шарап конкурсында үлкен жетістік әкелді: Венгрия шарапшылары тоғыз алтын және тоғыз күміс медальмен марапатталды.

Мұхит әсері

Атмосфераға әсер ететін аномальды қызу Жерорта теңізінде теңіз беті қабатталуында да, жер бетіндегі ағымдарда да аномалиялар тудырды. Орта Жерорта теңізінің маусымдық ағысы – Атлант-Ион ағысы (АИА) жоғары температураның әсеріне түсті, оның бағыты мен қарқыны өзгерді. АИА маңызды пелагикалық коммерциялық балық түрлерінің көбею биологиясы үшін маңызды, сондықтан жылу толқыны осы түрлердің қорларына жанама түрде әсер еткен болуы мүмкін.

Экономикалық әсері

Шығымды ыстық адамдардың еңбек қабілетін төмендетіп, өнімділіктің және осымен экономикалық өнімнің азаюына әкеледі. 2003 жылы, аса жоғары температура салдарынан экономикаға келген шығын Еуропаның жалпы ішкі өнімінің (ЖІӨ) 0,5%-ын құрады. Бұл 1981–2010 жылдар аралығындағы орташа жылдық шығындардан 2,5 есе жоғары көрсеткіш. ЖІӨ-нің 1%-дан астам шығыны жоғары температураға ұшыраған және көптеп сыртқы жұмыс жүргізілетін аймақтарда тіркелді.