Кіріспе

Жаяу жүргіншілер аллеялары, сондай-ақ жаяу жүргіншілер көшелері деп те аталады, АҚШ-тың ірі қалаларындағы жаяу жүргіншілер аймағының ең көп кездесетін түрі болып табылады. Бұл әдетте дүкендермен қатарласып орналасқан және көптеген автокөліктер үшін жабық көшелер. Шұғыл көмек машиналарына кез келген уақытта кіруге рұқсат етіледі, ал жүк көліктеріне белгілі бір уақытта ғана немесе жанама көшелер арқылы кіруге шектеу қойылуы мүмкін. "Жаяу жүргіншілер аллеясы" термині көбінесе АҚШ және Австралияда қолданылады. "Жаяу жүргіншілер көшесі" және "жаяу жүргіншілер аймағы" терминдері бүкіл әлемде жиі қолданылады.

Тарих

Бүгінде АҚШ-та жаяу жүргіншілерге арналған сауда көшелері сирек кездеседі, көбінесе көптеген туристер мен қонақтар болатын аймақтарда ғана. Олар Еуропадағыдай емес, сауданың табысымен тығыз байланысты болды, және 1980-ші жылдарға қарай, көптеген сауда көшелері үнемі кеңейіп жатқан жабық сауда орталықтарымен бәсекелесе алмады. 1959 жылдан 1970 жылдарға дейін салынған осы буынның жаяу жүргіншілерге арналған сауда көшелерінің көбі жоғалып кетті немесе 1990 жылдары саудагерлердің өтінішімен көлемі қысқартылды. Америкадағы алғашқы Каламазу сауда көшесінің жартысы автомобильдер жүретін, бірақ кең жаяу жолдары бар қалыпты көшеге айналдырылды.

Бірінші буынның сақталған жаяу жүргіншілер сауда орталықтары

Алайда, осы аймақтардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін танымал тартылыс орындары болып табылады. Боулдердегі Перл-стрит сауда алаңы студенттік атмосферасымен гүлденуде, ал Санта-Моникадағы Үшінші көшеде туристер ағыны қарқынды дамып жатыр. Вирджиния штатының Шарлоттсвилл қаласындағы Downtown Mall қазір маңызды бизнес, ойын-сауық және сауда орталығына айналды, бұл жер шамамен жиырма жыл бойы мұз айдыны мен кинотеатр ашылғанша біршама тоқырап тұрды. Орегон штатының Юджин қаласындағы Бродвей көшесі де, ондаған жылдар бойы шектеулі экономикалық белсенділік болғаннан кейін, қонақ үй, кинотеатр және сауда орталықтарымен дамып келеді. Огайо штатының Йонгстаун қаласындағы Федерал алаңы да осыған ұқсас жағдайды көрсетуде. 2004 жылы сәтсіз Федерал алаңы бұзылып, қайта жобаланғаннан кейін Йонгстаун қаласында жаңа ойын-сауық ауданы пайда болды. Жаңа арена, екі жаңа сот ғимараты, федералдық ғимараттар, бистролар және басқа да жаңа түнгі ойын-сауық орындары Йонгстаун қаласының орталық бөлігіне орналасты. Вермонт штатының Берлингтон қаласындағы Church Street Marketplace бастапқы үш блоктан төрт блокқа дейін кеңейтілді, қаланың барлық саудалық "басты көшесін" қамтиды және дүкендер, мейрамханалар, сатушылар тізімдері, жаяу жүргіншілерге арналған өнер көрсетулер мен арнайы іс-шаралар бар мәдени орталық ретінде гүлденуде, бұл даму көршілес Виллистон қаласындағы ірі сауда орталықтарының құрылысына әсер етпеген сияқты. Нью-Йорк штатының Покипси қаласы, керісінше, Main Mall-ды қайтадан көлік қозғалысына айналдырды, себебі ол жаяу жүргіншілерге тартымды орын бола алмады (кем дегенде, ішінара Покипсидің бастапқы табысы Берлингтонды Marketplace жобасын іске асыруға ықпал етті).

Жаңа буын

1989 жылы Лос-Анджелестің батыс жағында орналасқан Калифорния штатының Санта-Моника қаласы 1960 жылдарғы жаяу жүргіншілерге арналған сауда орталығын жаңартып, қайта ашты, оны Үшінші көше жолы деп атады. Сонымен қатар, жақын орналасқан Санта-Моника пирсі мен Санта-Моника Плейс жабық сауда орталығы да жаңартылды, бұл шаралар Аппақ Лос-Анджелес аймағынан және елдің әртүрлі жерлерінен, сондай-ақ халықаралық туристерді тартуға көмектесті. 2010 жылдардың ортасында Нью-Йорктің бұрынғы мэрі Майкл Блумберг өзінің соңғы мерзімінде Таймс-сквер және Геральд-сквер сияқты автомобильдердің көп қатынайтын, сонымен бірге маңызды туристік орталықтарында жаяу жүргіншілерге арналған сауда орталықтарын құруға ұмтылды.

Лас-Вегас

1994-95 жылдары Лас-Вегас қаласы өз орталық көшесін жаяу жүргіншілерге арнап, үстін жапты, бұл көше бойында шағын казинолар орналасқан еді, және Фримонт көшесіндегі әдемі көрініс жасалды.

Сан-Антонио

Сан-Антонио өзенінің жағалауы – автомобильдер жолынан бір деңгей төмен орналасқан ерекше жаяу жүргіншілер көшесі. Өзен жағалауы екі параллель жаяу жол ретінде көпірлердің астынан иіліп өтеді, бойында мейрамханалар мен дүкендер орналасқан. Ол Аламо алаңынан Риверцентрге, ХемисФейр алаңына және Транзит мұнарасына дейінгі маңызды туристік орталықтарды байланыстырады. Қаланың орталық ғимараттарында көшеге және өзенге бір деңгейден төмен қарай жеке кіреберістер бар. Бұл автомобильдерге арналған қызметтік желіні (жеткізу және жедел жәрдем/полиция көліктері) төмендегі жаяу жүргіншілер қозғалысынан бөліп, көпірлер, жаяу жолдары мен баспалдақтарды ұсынып, сауда, коммерциялық, кеңсе, жасыл аймақтар мен мәдени пайдалану арасында үйлесімділікті қамтамасыз етуге бағытталған.

АҚШ-тағы COVID-19 пандемиясы кезінде

Ковид-19 пандемиясы кезінде АҚШ-тағы кейбір қалалар әлеуметтік арақашықтықты сақтауға ынталандыру мақсатында, сондай-ақ көптеген жағдайларда мейрамханаларға жаңадан босаған жерге кеңейтілген террасаларда тамақ беруге қосымша орын беру үшін, қосымша көшелерді жаяу жүргіншілерге арнады. Нью-Йоркте бұл шара қала бойынша 100 мильге дейінгі көшелерге қатысты.

Жаяу жүргіншілер сауда орталықтарының тізімі

Сауда орталығының атауыМемлекетҚалаBuchannan StreetCaliforniaСан-ФранцискоCampanile MallCaliforniaСан-ДиегоGolden Mall (1967–1989)CaliforniaBurbankSantee AlleyCaliforniaЛос-АнджелесOakland City CenterCaliforniaОклендPomona Mall (1962–қазіргі уақытқа дейін, 1977 жылы ұзындығы қысқартылған)CaliforniaPomonaRedding Mall (1970–2021)CaliforniaReddingMain Street (1966–қазіргі уақытқа дейін)CaliforniaRiversideK StreetCaliforniaSacramentoThird Street Promenade (1965–қазіргі уақытқа дейін)CaliforniaSanta MonicaWest Main StreetCaliforniaStocktonOlde TownColoradoArvadaHyman Ave/Mill St/Cooper AveColoradoAspenPearl Street MallColoradoBoulder16th Street MallColoradoDenverOld Town SquareColoradoFt. CollinsPalmer AlleyDistrict of ColumbiaWashingtonLincoln Road (1960–қазіргі уақытқа дейін)FloridaMiami BeachSt. George StreetFloridaSt. AugustineUpper Alabama Street in Underground Atlanta complexGeorgiaAtlantaSavannah City MarketGeorgiaSavannahFort Street MallHawaiiHonoluluWalnut StreetIowaDes MoinesThe Ped MallIowaIowa CityCommercial StreetKansasAtchisonExchange PlaceLouisianaNew OrleansFulton StreetLouisianaNew OrleansOld Town MallMarylandBaltimoreDowntown Cumberland MallMarylandCumberlandFaneuil Hall MarketplaceMassachusettsBostonFront StreetMassachusettsNew BedfordInn Street MallMassachusettsNewburyportEssex MallMassachusettsSalemMaine Way Mall/Monument SqMainePortlandKalamazoo MallMichiganKalamazooNicollet Mall (1967–қазіргі уақытқа дейін)MinnesotaMinneapolisLast Chance GulchMontanaHelenaDowntown MallNew HampshireLebanonWashington Street MallNew JerseyCape MayNewark Avenue Pedestrian MallNew JerseyJersey CityFremont Street ExperienceNevadaLas VegasWashington StreetNew YorkBinghamtonBuffalo PlaceNew YorkBuffaloIthaca CommonsNew YorkIthaca165th StreetNew YorkJamaica, QueensTimes SquareNew YorkNew YorkJay Street Pedestrian WalkwayNew YorkSchenectadyFountain Square Plaza MallOhioCincinnatiCuyahoga Falls Riverfront Square DistrictOhioCuyahoga FallsLong Wharf MallRhode IslandNewportMain Street MallTennesseeMemphisAkard Street MallTexasDallasBrowder Street PlazaTexasDallasStone PlaceTexasDallasAvenida HoustonTexasHoustonGreenStreetTexasHoustonMain Street SquareTexasHoustonDowntown MallVirginiaCharlottesvilleDuke of Glouchester StreetVirginiaWilliamsburgOld Town WinchesterVirginiaWinchesterChurch Street MarketplaceVermontBurlingtonOccidental Avenue, Pioneer SquareWashingtonSeattleSouthport Mall (1975–1992)WisconsinKenoshaState StreetWisconsinMadison

Қалалық жаңғыру

XX ғасырдың соңғы онжылдықтарында Ян Гелл және Питер Калторп сияқты көптеген қала құрылысшылары жаяу өтетін көшелердің пайдалы екенін айтып, олардың артықшылықтарын тізімдеп, түсіндірді. Қаланы жаңаруды қолдайтындар көбінесе қалалық аймақтың жекелеген бөліктерінде немесе толығымен автокөліктен бос аймақтар құруға ұмтылды.

Құқықтық мәртебе

Кейбір аймақтарда жаяу жүргіншілер аллеясының анықтамасы заңмен бекітілген. Мысалы, Лас-Вегас және Калифорния штатының Риверсайд қалалары.

Қоршаған ортаға әсері

Жаяу жүргіншілерге арналған көшелер – автокөлік құралдарының кіруі шектелген немесе толығымен тыйым салынған, жаяу өту аймағын құру мақсатындағы көшелер. Мұндай шаралар, жол жүргіншілердің көп шоғырланған жерлерде қауіпсіздікті арттыру, шу мен ластануды азайту, немесе жаяу серуендеуге ынталандыру арқылы денсаулықты жақсарту үшін жасалуы мүмкін.