1363-1404 жылдардағы Бургундия герцогы Филипп Батыл

Кіріспе

1363-1404 жылдар аралығында Бургундия герцогы, Франция королі, Батыл Филипп

Филипп II Батыл (; Filips de Stoute; 17 қаңтар 1342 – 27 сәуір 1404) – Бургундия герцогы және әйелінің құқығы бойынша Фландрия, Артуа және Бургундия графы. Ол Франция королі Иоанн II және Люксембургтың Боннасының төртінші және кіші ұлы болды. Филипп Валуа әулетінің Бургундия тармағын құрған адам. Оның кең аумақтары оны Франция Корольдігіндегі бірінші дәрежелі ақсүйек етіп, оның мұрагерлерін Франция патшаларының күшті вассалдары және кейіннен қарсыластары етті. Филипп еуропалық соғыстарда оқ-дәрілік артиллерияның дамуында маңызды рөл атқарды және оны әскери науқандарында кеңінен және табысты қолданды.

Ерте өмір

Филипп 1342 жылы Понтуаз қаласында Джон мен Бонн Люксембургтердің отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Джон, Нормандия герцогы Филипп пен Бургундиялық Жаннаның үлкен ұлы болды. 1350 жылы оның әкесі Франция патшасы атанды. Филипп 14 жасында, 1356 жылғы Пуатье шайқасында әкесімен бірге шайқасқанда "Батыл" деп танылды. Олар шайқас кезінде ағылшындарға тұтқынға түсті. Олар 1360 жылғы Бретиньи шартында келісімге келгенге дейін әкесімен бірге қамауда болды. 1360 жылы ол Туран герцогы болды, бірақ 1363 жылы Пуатье шайқасындағы батылдығы үшін сый ретінде әкесінен Бургундия герцогтігін алды, ал бұл герцогтікті таққа қайтарды. 19 маусымда 1369 жылы Филипп Фландрия графы Людовик II-нің 19 жасар қызы Маргаретқа үйленді, ол кейін Фландрия графтығын, Брабант герцогтігін, Артуа графтығын және Бургундияның еркін графтығын мұраға алды. 1379 жылдан 1382 жылға дейін Филипп қайын атасы Людовик II-ге Фландриядағы, әсіресе Генттегі көтерілістерді басуға көмектесті, Филипп ван Артевельдеге қарсы әскер ұйымдастырды. Көтерілістер 1385 жылы Людовик II-нің қайтысымен және Турнай бейбіт шартымен аяқталды. Фландрия графының әйелі арқылы (jure uxoris) құқығымен ол негізінен тоқу және иіру арқылы табыс көретін фламанд қалаларының экономикалық мүдделерін ескеретін. Оған Брюгге, Гент және Ипр қалаларының өкілдерінен тұратын Үш мүшелік парламентінің, Брюгге аймағының шаруалары қосылу арқылы Төрт мүшелікке дейін кеңеюі көмектесті.

1390 жылы Филипп сондай-ақ Шарлоэ графы атанды, бұл атақты Филипп Жақсы және Чарльз Батыл Бургундияның мұрагерлері ретінде пайдаланды.

Францияда қатысу

Филипп Франция сарайында өте белсенді болды, әсіресе 1380 жылы оның ағасы Карл V қайтыс болғаннан кейін, оның орнын басып отырған Карл VI 11 жасында патша болды. Карлдің кәмелетке толмаған кезінде Францияны басқару үшін Регенттер кеңесі құрылды, ол оның төрт ағасынан тұрды: Луи, Анжу герцогы, Жан, Берри герцогы және Филиптің өзі – әкесінің жағынан, ал анасының жағынан Луи II, Бурбон герцогы. Филипптің регенттік кезеңіндегі істерінің бірі – 1382 жылы салық көтерілісін басу болды, ол «Харель» деп белгілі болды. Регенттік 1388 жылға дейін жалғасты, және Филипп әрқашан басым рөл атқарды: Луи Анжу 1382 жылдан кейін Неаполь патшалығына талас етуге көп күш жұмсады және 1384 жылы қайтыс болды, Жан Берри негізінен Лангедок мәселесімен айналысты және саясатқа аса қызығушылық танытпады, ал Луи Бурбон жеке басының ерекшеліктеріне байланысты маңызды тұлға болған жоқ (ол психикалық тұрақсыздық белгілерін көрсетті) және оның мәртебесіне байланысты (ол патшаның ұлы болмағандықтан). Алайда, Филипп, Жан Берри және Луи Бурбон 1388 жылы корольдік биліктің көп бөлігін жоғалтты, өйткені Карл VI көп жасқа толғанда өзінің жеке кеңесшілері – Мармузеттердің кеңесін, ағаларының кеңесінен артық көрді. 1392 жылы жағдай Филиппке Францияда билікті қайтадан қолға алуға мүмкіндік берді. Карл VI-ның досы және кеңесшісі Оливье де Клиссон жақында Бриттания герцогы Жан V-нің агенттері тарапынан жасалған қастандыққа ұшырады. Қастандық жасаушы Пьер де Краон Бриттанияға қашып кетті. Осы оқиғаларға ашуланған Карл Краонды жазалауға бел буды және 1392 жылдың 1 шілдесінде Бриттанияға қарсы жорыққа шықты. Бриттанияға жол жүріп, баяу жылдамдықтан шаршаған патшаны бір ақылсыз адам жарты сағат бойы процессияны қуып, патшаға сатқындық жасалғанын ескертті. Паж найзасын тастағанда, патша бірнеше рыцарьларын өлтіріп, жерге құлатып, күресуге мәжбүр болды. Осы кезде қасында болған Филипп дереу басшылықты өз қолына алып, өзін регент етіп тағайындады, Карлдың кеңесшілерін қызметтен босатып жіберді. Ол 1402 жылға дейін Францияның басты билеушісі болды. Алайда, оның билікті басып алуы Валуа әулеті мен Францияның бірлігі үшін ауыр салдарга әкелді. Патшаның інісі Луи, Орлеан герцогы, оның ағасының өзінің орнына регент болуына наразы болды; нәтижесінде Филипп пен Луи арасындағы қақтығыс олардың отбасылары қайтыс болғаннан кейін де жалғасты. Әсіресе, екеуі де корольдік қаржысы үшін таласты, оны әрқайсысы өз мақсаттарына жұмсағысы келді: Луи – өзінің әсем өмір салтын қаржыландыру үшін, ал Филипп – Бургундия мен Төменгі елдердегі экспансиялық амбицияларын одан әрі дамыту үшін. Бұл күрес тек Филипптің беделін арттыруға ғана септігін тигізді, өйткені ол ысырапшыл және жауапкершіліктен шеткерген Луиге қарағанда салмақты және адал реформатор болып көрінді. 1402 жылы Карл VI ақылы орнына келгенде өзінің інісін регент етіп бекіткенмен, Луидің жаман басқаруы Филиппке 1404 жылы, қайтыс болғанға дейін көп ұзамай Францияның регенті ретінде билікті қайтадан қолға алуға мүмкіндік берді. 1395 жылы Филипп Батыл шарап сапасын жақсарту мақсатында Гамэ жүзімін өсіруге тыйым салды және Пино Нуарға басымдық берді, бұл ауыл шаруашылығындағы ең алғашқы реттеудің мысалы болды. Филипп 1404 жылдың 27 сәуірінде Хейнау округіндегі (қазіргі Бельгия) Халле қаласында қайтыс болды. Оның иеліктері үлкен ұлы Жан Батылға мұра болды, ол сонымен қатар Филипптің Франциядағы саяси орнын және Орлеан тармағына қарсы Валуа әулетінің Бургундия тармағының басшылығын мұра етті.

Philip was very active at the court of France, particularly after the death in 1380 of his brother King Charles V, whose successor Charles VI became king at the age of 11. During Charles' minority, a council of Regents was set up to govern France that was made up of four of his uncles: Louis, Duke of Anjou, John, Duke of Berry, and Philip himself from his father's side, and from his mother's side, Louis II, Duke of Bourbon. Among Philip's acts while regent was the suppression of a tax revolt in 1382 known as the Harelle. The regency lasted until 1388, always with Philip assuming the dominant role: Louis of Anjou spent much effort fighting for his claim to the Kingdom of Naples after 1382 and died in 1384, John of Berry was interested mainly in the Languedoc and not particularly interested in politics, and Louis of Bourbon was largely an unimportant figure due to his personality (he showed signs of mental instability) and his status (since he was not the son of a king). However, Philip, along with John of Berry and Louis of Bourbon, lost most of their power at court in 1388, when Charles VI chose to favour the advice of the Marmousets, his personal advisors, over that of his uncles when he attained his majority. In 1392, events conspired to allow Philip to seize power once more in France. Charles VI's friend and advisor Olivier de Clisson had recently been the target of an assassination attempt by agents of John V, Duke of Brittany. The would be assassin, Pierre de Craon, had taken refuge in Brittany. Charles, outraged at these events, determined to punish Craon, and on 1 July 1392 led an expedition against Brittany. While travelling to Brittany, the king, already overwrought by the slow progress, was shocked by a madman who spent half an hour following the procession to warn the king that he had been betrayed. When a page dropped a lance, the king reacted by killing several of his knights and had to be wrestled to the ground. Philip, who was present, immediately assumed command and appointed himself regent, dismissing Charles' advisors. He was the principal ruler of France until 1402. His seizure of power, however, had disastrous consequences for the unity of the House of Valois and of France itself. The king's brother Louis, Duke of Orléans, resented his uncle taking over as regent instead of himself; the result was a feud between Philip and Louis that continued after their deaths by their families. In particular, both quarrelled over royal funds, which each desired to appropriate for his own ends: Louis to fund his extravagant lifestyle, Philip to further his expansionist ambitions in Burgundy and the Low Countries. This struggle only served to enhance the reputation of Philip, since he appeared to be a sober and honest reformer in comparison to the profligate and irresponsible Louis. Although Charles VI confirmed his brother as regent in 1402 in a rare moment of sanity, Louis's misrule allowed Philip to regain control of France as regent in 1404, shortly before his death. In 1395, Philip the Bold outlawed cultivation of the Gamay grape in favour of Pinot Noir in an early example of agricultural regulation related to wine quality. Philip died in Halle, County of Hainaut (modern Belgium), on 27 April 1404. His territories were bequeathed to his eldest son John the Fearless, who also inherited Philip's political position in France and the leadership of the Burgundian branch of the Valois family against the Orléans branch.

Қабір

1378 жылы Филипп Батыл Дижон қаласының сыртындағы Шаммол иелігін сатып алып, онда Картузиан монастырын ("Шартерхаус") салуға кірісті (1383–1388). Ол бұл монастырды өз әулетінің қабірлерін орналастыру үшін салғысы келді. Оның қабірі, жылап тұрған мүсіндермен және оның бейнесімен бірге, Бургундия мүсіндемесінің көрнекті туындысы болып табылады. Бұл мүсіндерді Жан де Марвилл (1381–1389), Клаус Слютер (1389–1406) және Клаус де Верве (1406–1410) жасаған. Герцогтың ресми суретшісі Жан Малуэль полихромдық және алтынмен әшекейлеуге жауапты болды. Филипп Батыл қайтыс болғаннан кейін, оның денесінен ішек-қарны алынып, балзамдалды, содан соң қорғасын сандыққа салынды. 1404 жылдың 16 маусымында ол Шаммол Картузиан монастырының хорына қойылды. Оның ішкі органдары Галледегі Сент-Мартин шіркеуіне жіберілді. 1792 жылы оның денесі Дижон соборындағы қабірге көшірілді, ал келесі жылы оның қабірі революционерлер мен қарақшылардың қолынан зардап шекті. Ол 19 ғасырдың бірінші жартысында қалпына келтірілді және қазір бұрынғы герцогтар сарайында, Дижонның Көркем өнер мұражайының бөлігі ретінде орналасқан.

Тұрғын үйлер

Батыл Филиптің тұрғын үйлерінің аз ғана бөлігі бүгінге дейін сақталған. Дижондағы герцог сарайының бірнеше бөлігінен (Тур де Бар) басқа, Гермоль қамалы көбінесе толығымен сақталған. Бұл резиденция 1381 жылы оның әйелі, Фландрия графинясы Маргарет III-ге сыйға тартылды. Принцесса Бургундия мектебінің суретшілері Клаус Слютер мен Жан де Бомецтің көмегімен ескі бекіністі сәнді үйге айналдырды.