Кіріспе

Капетиялық Валуа үйі (/UK/'/v//æ//l//w//ɑː/ VALwah, сондай-ақ /US//v//æ//l/'/w//ɑː/, //v//ɑː//l/'/w//ɑː/ va(h)lWAH, valwa) – Капетиялық династияның кадеттік тармағы. Олар Капе үйінен (немесе "Тікелей Капетиялықтардан") француз тағына мұрагерлік етіп, 1328 жылдан 1589 жылға дейін Францияның патшалық үйі болды. Әулеттің кіші мүшелері Орлеан, Анжу, Бургундия және Аленсон қалаларында кадеттік тармақтарды құрды. Валуалар Франция королі Филипп III-нің (1270–1285 жылдары билеген) екінші тірі қалған ұлы – Валуа графы Карлдан (1270–1325) тараған. Олардың таққа құқығы 1316 жылғы прецедентке негізделген (кейіннен ретроспективті түрде Меровингтердің Саликалық заңына жатқызылды), ол әйелдерді (Наварраның Иоанна II) және француз тағына мұрагерлікке жіберілмеген аналық желінен тараған еркектерді (Англияның Эдуард III) шығарды. Бірнеше ғасыр бойы тақты иеленгеннен кейін Валуа әулетінің еркек желісі қырылып, Бурбон үйі Капетиялық династияның аға тірі қалған тармағы ретінде Валуалардан кейін таққа отырды.

Жүз жылдық соғыс

Жүз жылдық соғыс Валуа және Плантагенет үйлері арасындағы ұзақ соғыс, мұрагерлік үшін күрес деп қарастыруға болады. Филипп VI билігінің алғашқы жылдары Франция үшін үміт беретін болды. Жаңа король өзінің вассалы, Фландрия графының атынан фламандтарға қарсы соғысып, оны билікке қайтарды. Эдуард III-нің Францияның одақтасы Шотландияға қарсы агрессиясы Филипп VI-ді Гвиеннаны тартып алуға итермеледі. Бұрынғы ағылшын корольдері Франция короліне бағынуға міндетті болған. Бірақ Эдуард француз корольдерінің ұрпағы болғандықтан, тақты өзіне талап етуге тырысты. Франция сол кезде өте күшті болды. Ешкім ағылшын корольінің Францияға деген талабының дұрыс екеніне сенбеді. Эдуардтың алғашқы стратегиясы Фландриямен және Империя князьдерімен одақтасу болды. Бұл одақтар қымбатқа түсіп, тиімді болмады. Ату туралы келісімге қол қойғаннан кейін француз және ағылшын корольдері Бретон мұрагерлік соғысына араласты. 1346 жылы Эдуард Францияға басып кірді және аумақты басып алудың орнына елді тонады. Филипп VI басқарған француз әскері Эдуард III-ке қарсы Креси шайқасында шайқасты, нәтижесінде француздер үшін ауыр және ұятты жеңіліс болды. Осыған қарамастан, Эдуардтың жеңісінен пайда болатын нәрсе – Кале қаласын басып алу болды. 1350 жылы Иоанн II әкесі Филипп VI-нің орнына таққа отырды. Оған Капетия әулетінің Эврэ тармағынан шыққан Наварра королі Карл II қауіп төндірді, ол Франция тағына анасының құқығы арқылы, Франция королі Филипп IV-нің ең үлкен ұрпағы ретінде талаптанды. Карл кейін француз және ағылшын монархтарын алаңдатты, өйткені ол өзінің мүддесіне сай келгенде жағын ауыстырып отырды. 1356 жылы Эдуард III-нің үлкен ұлы және мұрагері, Қара ханзада Эдуард Францияда шавэшеге әскер басқарды. Джон француз королінің басым күштерімен шайқасудан қашуға тырысқан Қара ханзаданың соңынан қуды. Келіссөздер сәтсіз аяқталды. Пуатье шайқасында француздар тағы бір жеңіліске ұшырады және олардың королі тұтқындалды. Эдуард Францияға басып кіріп, Реймсте таққа отыру арқылы жеңістен пайда көруді үміттенеді. Бірақ жаңа басшы, дофин Карл, тағы бір шайқастан жалтарды, ал Реймс қаласы қоршауға алынды. Бретинь келісімінде ағылшын королі толық егемендікпен кеңейтілген Аквитанияны алды, Туран герцогтігінен, Анжу және Мэн графтықтарынан, Бретань және Фландрияның үстемдігінен және француз тағына талабынан бас тартты. 1364 жылы Карл V король болды. Ол Кастилия азамат соғысында Трастамара Генриге қолдау көрсетті, ал Қара ханзада Кастилияның Петр патшасын қолдады. Қара ханзада жеңіске жетті, бірақ Петр оның шығындарын төлеуден бас тартты. Қара ханзада Аквитанияда салықтарды көтеру арқылы шығындарын өтеуге тырысты, бұл оларды Франция короліне жүгінуге итермеледі. Соғыс қайта басталды. Француздар өздерінің аумақтарын бірінен соң бірі қайтадан иеленді. 1380 жылы Карл қайтыс болған кезде, ағылшындарға Calais, Bordeaux және Bayonne ғана қалды. Феодалдық дворяндықтың ежелгі ұлы отбасылары патшалық қанның князьдері сияқты күшті таппен алмастырылды. Гвиеннаны тартып алғаннан кейін Капетиядан басқа Фландрия графы ғана қалды. Бриттанияның Монфорт герцогтары, Эврэ және Бурбон үйлері және Валуа әулетінің князьдері патшалықтың үлкен дворяндығын құрады. 11 жасында таққа отырған Франция королі Карл VI - 1226 жылы Сент-Луиден бері тұңғыш рет ересек болмағандардың билігінде болды. Билік оның ағаларының, Анжу, Берри және Бургундия герцогтарының қолына өтті. Герцогтар монархияның қаражатын өз мақсаттарына жұмсады. Анжу Неаполь корольдігінде өз құқығын алға тартты; Берри Лангедоктағы үлкен иеліктерін басқарды; ал Бургундия Фландрияның мұрагерімен некелескеннен кейін өзінің кең иеліктерін Парижден басқаруға ыңғайлы деп тапты. Карл 21 жасында ағаларының регенттігін тоқтатты, бірақ ол оған 14 жасында да құқылы болған. Оның алғашқы билігі үміт беретін болды, бірақ анасы арқылы Бурбон герцогтарынан мұра еткен ақылсыздық Франция үшін апатты болды. Бургундиялық князьдер мен теңдестердің ең күштісі, табиғи түрде билікті өз қолына алды. Бірақ оның сіңілісі, Орлеан герцогы Людовик I, патшаның інісі, оның билігіне қарсы шықты. Екі князь мен олардың ұрпақтарының арасындағы бәсекелестік Арманьяк-Бургундия азамат соғысына әкелді. 1415 жылы Эдуард III-нің шөбересі Англияның Генрих V Францияға басып кірді. Агинкур шайқасында арманьяк тобы ағылшындармен соғысып, жеңілді. Орлеан мен Бурбон герцогтары тұтқындалды, ал Бургундия партиясы Паристе үстемдікке ие болды. Генрих Нормандияны басып алуға көшті. Арманьяктар Бургундия герцогы Жан Қорқыныштыны өлтірді, Орлеан герцогы Людовик I-нің өлтірілуіне кешіккен кек қайтарды. Жаңа герцог, Филипп Жақсы, ағылшындармен одақтасты. Труа келісімінде Англияның Генрих V Францияның регенті және тақтың мұрагері болды; ол сонымен қатар Франция королінің қызы Екатерина Валуаға үйленді. Дофин Карл тиімді түрде мұрагерлік құқығынан айырылды. Заңдылықтың көрінеуін арттыру үшін ол сол жылы Генерал штатымен бекітілді. Труа келісімін қабылдау Валуаның заңдылығын жоққа шығару болар еді. Англия корольдерін ауыстыруға үйренген болса, француздар көбінесе өздерінің корольдеріне адал болды. Келісім тек Францияның солтүстігіндегі ағылшындар бақылап отырған аумақтарда және Бургундия мен Бриттанияның одақтас герцогтарымен мойындалды. Генрих V әйелінің ауруға шалдыққан әкесі, Карл VI-дан бұрын қайтыс болды, Ланкастер Франция патшалығының болашағын Англияның шағын ұлы Генрих VI-ның және оның інісі, Бедфорд герцогы Джонның қолына тапсырды. Бедфордтың қабілетті басшылығы Карл VII-нің Францияның солтүстігін қайтаруына кедері келтірді. 1429 жылы Жанна д'Арк Орлеан қаласының қоршауын сәтті бұзды және корольді Реймсте таққа отырғызды, бұл маңызды француз үгіт жеңісі болды. Бедфорд, оның інісі Глостер герцогы Гумфри және олардың сіңілісі Кардинал Бофорт арасындағы билік күресі ағылшын соғыс күшін әлсіретті. Бургундия герцогы, Глостердің қателіктеріне наразы болды, 1435 жылы Аррас келісімінде Франция королімен қайтадан келісімге келді. Бедфорд сол жылы қайтыс болды. Соғысқан тараптар ұзақ келісімдерге келді, оның барысында француз королі соғысты жаңартуға дайындалды, ал ағылшындар демалып, жаңа салықтардан үзіліс жасады. 1450 жылға қарай француздар Нормандияны қайта басып алды, ал келесі жылы Гвиеннаны. Өздерінің шығындарын өтеу үшін ағылшындардың соңғы әрекеті 1453 жылы Кастильон шайқасында шешуші жеңіліске ұшырады. Осы жеңіспен ағылшындар Францияның барлық аумағынан, Каледен басқа қуылды. Валуа мұрагерлігі сақталды және бекітілді.

Билікті орталықтандыру

Англияны қуып шыққан Карл VII өзінің патшалығын Батыс Еуропаның ең ірі державасы ретінде қайта орнатты. Ол римдік дәуірден бері Францияның алғашқы тұрақты армиясын құрды және Галликан шіркеуіндегі папаның билігін Бурж Прагматикалық санкциясы арқылы шектеді. Бірақ оның соңғы жылдары үлкен ұлы және мұрагері, дофин Луимен дау-жанжалдар болды, ол оған бағынудан бас тартты. Дофин интригалары үшін сарайдан қуылды және әкесі қайтыс болғанға дейін Францияға оралмады. 1461 жылы Людовик XI әкесінен патшалық тақ мұраға көшті. Билік басына келген соң Людовик әкесінің саясатын өзгертіп, папаға және ол сенімсіздікпен қараған тұрақты армияларды таратып, Прагматикалық санкцияны жойды. Ол ханзада ретінде әкесіне қарсы ақсүйектермен одақтасқан, бірақ патша ретінде оның билігін тек оларды бағындыру арқылы сақтай алатынын түсінді. Ол Шарлоло графы, кейін Бургундия герцогы Чарльз Батылдың өмір бойына қарсыласы болды. 1465 жылы феодалдық княздердің лигасы – Берри герцогы Карл, корольдің ағасы, Шарлоло графы, Бретань, Бурбон, Лотарингия (сол кезде Анжу үйінің мүшесі) герцогтары және тағы басқалар феодалдық құқықтарын қалпына келтіруге тырысты. Людовик осы күшті коалицияға қарсы қақтығыстың одан әрі күшеюінен қорқыды. Бейбітшілікке қол жеткізу үшін ол барлық талаптарын қабылдады, соның ішінде Нормандия герцогтігін бауырына берді, ол мемлекеттік лауазымдардың үштен бірін білдірді. Людовик сирек соғысқа сүйенді, көбінесе интрига мен дипломатияға жүгінді. Ол вассалдары мен көршілес мемлекеттер сарайларындағы ықпалды адамдарға зейнетақы төлеу арқылы билігін сақтап тұрды. Ол Нормандияны бауырынан алғашқы мүмкіндікте қайтарып алды. Англияның Эдуард IV-ін Францияға шабуыл жасамайтындыққа сатып алды. Бургундиялық иеліктерде көтерілістерді қоздырды. 1477 жылы Чарльз Батыл қайтыс болғаннан кейін, ол Бургундия герцогтігін тартып алды, оны қайтарылған иелік деп мәлімдеді, бірақ бастапқы келісімшартта әйел мұрагерлерін жоққа шығару туралы ештеңе көрсетілмеген. Бірақ Бургундиялық Марияның, Чарльз Батылдың мұрагерінің, Австриялық Максимилианға үйленуі келер ұрпақ үшін мәселе тудырды. 1481 жылы Анжу үйінің соңғы еркегі қайтыс болып, Анжу иеліктерін барлығын патшаға қалдырды. Оның билігінің соңында Францияда патша билігі абсолюттікке жетті.

Италия соғыстары

1483 жылы Карл VIII 13 жасында әкесінен патшалық мұра етті. Ол кіші болған кезде ақсүйектер билікті қайтадан басып алуға талпынды, бірақ оларды Карлдың қарындасы, Франция королі Анна жеңді. Карлдың Анна Бретонға үйленуі Габсбургтердің Францияны толық қоршауына кедергі келтірді. Анжу үйінің мұрагері ретінде Карл VIII Неаполь патшалығына құқығын талап етуге шешім қабылдады. Осылайша Италия соғыстары басталды. 1494 жылдың қыркүйегінде Карл 25 000 әскермен Италияға басып кірді және 1495 жылдың 22 ақпанына дейін мақсатына жетті, ол дерлік қарсылықсыз болды. Бірақ француз әскерінің жылдамдығы мен күші Италияның билеушілерін қорқытты. Венеция және Флоренция республикалары, Милан және Мантуя герцогтықтары, Испания мен Неаполь патшалары, император және пападан құралған Венеция лигасы француздарға қарсы бірікті. Карл Неапольде тұтқында қалуды қаламай, Форново шайқасында олармен күресуге мәжбүр болды. Карл Францияға қайта оралды, бірақ барлық жеңістері мен олжасы жоғалды. Соғыс жорығы үшін алған қарыздары соғысты қайта бастауға мүмкіндік бермеді, және ол 1498 жылы апатта қайтыс болды. Оның өлімімен Валуа үйінің ересек тармағы тоқтатылды. Оның орнын Франция королі Людовик XII болған Орлеан герцогы иеленді. Людовик XII сол провинцияны Франция үшін сақтап қалу үшін өзінің бұрынғысының жесірі Анна Бретонға үйленді. Жаңа король Италиядағы алдыңғысының саясатын жалғастырды. Орлеан герцогтары Валентина Висконтиден таратылды және ол арқылы Милан герцогтігіне құқығын талап етті. 1499 жылдан 1512 жылға дейін, 1500 жылы қысқа мерзімді есептемегенде, Людовик XII Милан герцогы болды. Француз әскери әрекеті Италияда жалғасты, үстем күшке қарсы тұру үшін әртүрлі лигалар құрылды. Людовик ұлы болмай қайтыс болды, оның орнын оның туысы және күйеу баласы Ангулемнің Францискісі, 1515 жылы Францияның Франциск I-і иеленді. Франциск I Орлеан үйінің кіші тармағына жатты. Мариньяно шайқасында Франциск Миланды бұрынғысынан шығарып жіберген швейцариялықтарды жеңіп, герцогтікті бақылауға алды. 1519 жылғы императорлық сайлауда Испания, Франция және Англия патшалары императорлық титул үшін күресті. Испания королі қайтыс болған императордың немересі болды, бірақ сайлаушылар оны француз королі сияқты шетелдік деп санады. Патшалар параға жүгінді, және Испания королі Карл V, Киелі Рим императоры болды. Испания королінің императорлық таққа сайлануы оны еуропалық монархтардың біріншісі етті, атағы да, шындығы да. Ашуланған француз королі императордан Фландрия және Артуа үшін құрмет көрсетуін талап етті; император Бургундия герцогтігіне деген талабын қайта жаңартты. Француз патшасының Габсбургтермен бәсекелестігі XVI ғасырдың қалған бөлігінде үстемдік құрды. Император 1521 жылы Миланды француздардан басып алды. Англия королі мен папа императорды қолдады. Франция барлық жағынан жаулармен қоршалған еді. Ішкі проблемалар Шарль III, Бурбон герцогы мен Францияның констеблінің императорға қарсы шығуына себеп болды. 1525 жылы Павия шайқасында француздар жеңіліп, король тұтқынға алынды. Франциск Мадрид шарты арқылы босатылды, онда ол Неаполь және Миланға деген талаптарынан бас тартты, Бургундияны Испанияға тапсырды, Фландрия және Артуаның егемендігінен бас тарды және екі ұлын кепіл ретінде берді. Франциск шартты жоққа шығарды. Императорға қарсы күресте көбінесе жалғыз болған Франциск христиандық Еуропаның наразылығына орай сұлтанмен франко-османдық одақ құрды. Франциск неміс князьдерінің протестантизмге өтуін қолдады, өйткені бұл императорға қарсы оның ықтимал одақтастарын арттырды. Ол өз иелігіндегі жерлерде протестанттарды қуғынға түсірді. Генрих II 1547 жылы таққа отырды. Ол әкесінің және оның ізбасарларының саясатын жалғастырды. Ол өз патшалығында протестанттарды қуғынға түсірді, ал шетелдегі протестанттар оның одақтастары болды. Генрих Метц, Туль және Верденнің үш епископтығын басып алды. Француз шабуылдары Италияда сәтсіз аяқталды. 1556 жылы Карл V тақтан бас тарды, Габсбургтердің иеліктерін оның ұлы Испания мен Төмен елдерді алған Испанияның Филипп II және император болған оның інісі Фердинанд I арасында бөлді. Англия Испаниямен одақтасқаннан кейін француздар Калені қайта басып алды. Като-Камбре бейбіт шарты (1559) Италия соғыстарын аяқтады. Француздар Салуццодан басқа барлық итальяндық аумақтарын жоғалтты және Кале мен үш епископтықтың иелігін растады. Бұл Филипп II-нің дипломатиялық жеңісі болды, ол өзіне тиесілі ештеңеден бас тартпады. Испания королі Франш-Контеді сақтап қалды және Милан, Неаполь, Сицилия, Сардиния және Президи мемлекетінің иелігі расталды, осылайша ол Италиядағы ең қуатты билеушіге айналды.

Француз дін соғыстары

Валуа әулетінің Францияда билік етуінің соңғы кезеңі француз дін соғыстарымен белгіленді. Генрих II 1559 жылы айқаста қаза тапты. Оның үлкен ұлы және мұрагері Франциск II оның орнына отырды. Жаңа король әйелі Мария, Шотландия патшайымы арқылы Шотландияның да королі болды. Патшайымның ана тарапынан туыстары Гиз әулеті жас корольге үстемдік етті. Гиз әулеті – Лотарингия әулетінің кіші тармағы. Олар Ұлы Карлдан тараған деп есептеліп, француз тағына таластаған. Олар Бурбон әулетін, патшалық қандағы әмірлерді, өзінің табиғи жаулары деп санайтын. Бурбондардың басшылары – Наварра королі Антуан және Конде принці Луи ағайындылар протестанттар болды. Гиз әулеті өздерін католиктердің қорғаушылары ретінде таныстырды. Олар Кондені өлімге жіберуге асыққанда король қайтыс болды. 1560 жылы оның кенже ұлы Карл IX таққа отырғаннан кейін Екатерина де Медичи билік тепе-теңдігін сақтауға тырысты. Ол Кондені босатып, Бурбондарды Гиздерге қарсы салмақ ретінде пайдалануды үміттенеді. Наварраның Антуаны католицизмге қайтып, корольдіктің генерал-лейтенанты болды. Вассидегі қырғын католиктер мен гугеноттар арасындағы «бірінші» діни соғыстың бастауы болды. Наварра мен Гиз осы соғыста қаза тапты. Францияның констеблі Анна де Монморенси екінші соғыстағы көрнекті құрбан болды. Конде үшінші соғыста қайтыс болды. Гугеноттар маңызды жеңіске жете алмады, бірақ әскерін сақтауға мүкіндік алды. 1572 жылы Наварра королі Генрих Карл IX-ның қарындасы Францияның Маргаритасына үйленді. Протестанттар мен католиктерді жақындастыруға көмектесетін деп күтілген бұл неке көңіл көншітпеді. Бартоломей күні қырғыны болды; тойға Парижге келген гугеноттар жаппай қырғынға ұшырады. Наварра мен Конде аман қалды, дінін өзгертті және тұтқынға алынды. Бұл қырғынды рұхсат еткені үшін шарттылық сезімі Чарльзды өмірінің соңына дейін мазалады. 1573 жылы корольдің інісі Анжу герцогы Генрих Польшаның королі болып сайланды. 1574 жылы Генрих Польшаның королі болып таққа отырғаннан кейін үш ай өткен соң, ол Генрих III ретінде француз тағына отырды. Келесі жылы корольдің жалғыз қалған інісі Аленсон герцогы сарайдан қашып, Конде мен Наварраға қосылды. Бұл біріккен қауіп жаңа корольды бүлікшілердің талаптарын қабылдауға мәжбүр етті. Аленсон Анжу герцогы болды. Гугеноттарға жасалған жеңілдіктер католиктерді алаңдатты, олар Католик лигасы құрды. Лигаға Лотарингия әулетінің княздары – Гиз, Майен, Омаль, Эльбёф, Меркёр және Лотарингия герцогтары басшылық етті, оларды Испания қолдады. Гугеноттар оңтүстік-батысты басып алып, Англиямен және Германия княздарымен одақтасты. 1584 жылы корольдің інісі қайтыс болғаннан кейін Наварраның гугенот королі Франция тағына мұрагер атанды. Католик лигасының қысымымен король протестантизмді заңсыз деп жариялаған және протестанттардың корольдік лауазымдарды атқаруына тыйым салған Немур шартын қабылдады. Соның салдарынан үш Генрихтің соғысында король бастаған роялистер, Генрих Наварра бастаған гугеноттар және Генрих Гиз бастаған Католик лигасы Францияны бақылау үшін үшжақты бәсекеге түсті. Баррикадалар күніндегі ұяттан кейін Генрих III Парижден қашып кетті. Гиз оның тікелей тыйымына қарамастан Парижге кірді; ол батыл герцогты өлтіруге шешім қабылдады. Гиздің өлтірілуі Католик лигасының наразылығын тудырды. Генрих III Наваррамен одақтасуға тырысты. Екі король үлкен әскерлерімен Парижді басып алуға асыққанда француз королі қастандықшының қолынан қаза тапты. Оның өлімімен Валуа әулетінің еркек желісі Францияда 261 жылдан кейін толығымен тоқтап қалды.

Мұрагерлік

Патшалық Бурбондар 1272 жылы король Людовик IX-тың кіші ұлы Бурбон иелігінің мұрагеріне үйленген кезде пайда болды. Бұл әулет үш ғасыр бойы Капетия және Валуа патшаларының билігіндегі дворян ретінде, екінші тармақ ретінде жалғасты. 1589 жылы Франция королі Генрих III қайтыс болғанда Валуа әулеті еркек желісінен толықтай жойылды. Саликалық заңға сәйкес, Бурбон әулетінің басшысы, Капетия әулетінің ең жасы тірі қалған тармағының аға өкілі ретінде Генрих IV болып Франция королі атанды.

Адрестің түрлері

Валуа патшалары мен князьдеріне қаралыс жасаудың түрлеріне «Ең христиандық мәртебе», «Дофин», «Сіздің құрметіңіз», «Сіздің мәртебеңіз», «Ең патшалық мәртебе» кіретін.