Скандинав мифологиясындағы Ванирлер – құнарлылық, даналық, болашақты көру қабілетімен байланысты құдайлар тобы. Æsir-мен соғысқаннан кейін, олар Æsir құрамына кірді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Скандинавиялық құдайлардың кіші тобы
Subgroup of Norse deities
Скандинавия мифологиясында Ванирлер ( /ˈv//ɑː//n//ɪər/; Ежелгі скандинавиялық: Vanr, жекеше – Vanr) – құнарлылық, даналық және болашақты көру қабілетімен байланысты құдайлар тобы. Ванирлер – екі құдай тобының бірі (екіншісі – Эсирлер) және Ванахеймрдің (Ескі норвег тілінде «Ванирлердің үйі») атауын береді. Асирлер мен Ванирлер арасындағы соғыстан кейін Ванирлер Эсирлердің кіші тобына айналды. Содан кейін Ванирлердің мүшелері кейде Эсирлердің мүшелері деп те аталады. Ванирлер туралы мәліметтер 13 ғасырдағы ертеректегі дәстүрлі көздерден жинақталған «Поэзиялық Эдда», 13 ғасырда Снорри Стурлусон жазған «Прозалық Эдда» және «Хеймскрингла» шығармаларында, сондай-ақ скальдтар поэзиясында кездеседі. Ванирлер туралы мәлімет тек осы Ескі норвег тіліндегі көздерде ғана сақталған. Барлық көздерде Ньордр құдайы және оның балалары Фрейр мен Фрейя Ванирлердің мүшелері ретінде сипатталған. «Хеймскрингла» шығармасындағы эухемеризацияланған прозалық мәліметтерде Ньордрдың әпкесі (аты көрсетілмеген) және Квасир де Ванирлер болғандығы айтылады. Сонымен қатар, «Хеймскрингла» патша Свейгдирдің Ванахеймрге сапары туралы әңгіме береді, онда ол Вана есімді әйелмен кездеседі және олар Ванланди (аты «Ванирлер жерінен келген адам» деген мағына береді) есімді балаға ие болады. Ванирлер ретінде расталмаса да, Хаймдалл мен Ульр құдайлары осы топтың мүшелері болуы мүмкін деген теориялар бар. «Прозалық Эдда» шығармасында шошқаларға берілген бір атау «Ван баласы» болып келеді. Ғалымдар Ванирлердің Скандинавиядағы Ұлы көші-қон кезеңінен викинг дәуіріне дейінгі кейбір құрылыс орындарында және кейде қабірлерде табылған алтын фольганың кішкентай бөліктерімен байланысты болуы мүмкін деген болжам жасады. Олар Ванирлердің бастапқыда Үнді-Еуропалық емес құдайларды немесе Үнді-Еуропалық құдайларды бейнелеген болуы мүмкін екенін, сондай-ақ олардың бір түрінің ежелгі англосаксондықтар тарапынан құрметтелеген болуы мүмкін деген теорияларды қарастырды.
In Norse mythology, the Vanir ('/v//ɑː//n//ɪər/; Old Norse:, singular Vanr) are a group of gods associated with fertility, wisdom, and the ability to see the future. The Vanir are one of two groups of gods (the other being the Æsir) and are the namesake of the location Vanaheimr (Old Norse "Home of the Vanir"). After the Æsir–Vanir War, the Vanir became a subgroup of the Æsir. Subsequently, members of the Vanir are sometimes also referred to as members of the Æsir. The Vanir are attested in the Poetic Edda, compiled in the 13th century from earlier traditional sources; the Prose Edda and Heimskringla, both written in the 13th century by Snorri Sturluson; and in the poetry of skalds. The Vanir are only attested in these Old Norse sources. All sources describe the god Njörðr, and his children Freyr and Freyja as members of the Vanir. A euhemerized prose account in Heimskringla adds that Njörðr's sister—whose name is not provided—and Kvasir were Vanir. In addition, Heimskringla reports a tale involving king Sveigðir's visit to Vanaheimr, where he meets a woman by the name of Vana and the two produce a child named Vanlandi (whose name means "Man from the Land of the Vanir"). While not attested as Vanir, the gods Heimdall and Ullr have been theorized as potential members of the group. In the Prose Edda, a name listed for boars is "Van child". Scholars have theorized that the Vanir may be connected to small pieces of gold foil found in Scandinavia at some building sites from the Migration Period to the Viking Age and occasionally in graves. They have speculated whether the Vanir originally represented pre Indo European deities or Indo European fertility gods, and have theorized a form of the gods as venerated by the pagan Anglo Saxons.
Этимология
Ванирдің этимологиясы туралы көптеген теориялар ұсынылған. Ғалым Р. И. Пейдж, сөздің этимологиясы жеткілікті болғанымен, бұл сөзді көне норвеж тіліндегі "vinr" ("дос") және латын тіліндегі "Venus" ("физикалық махаббат құдайы") сөздерімен байланыстыруға ұмтылуға болады дейді. Ванир кейде ағылшын тілінде "Wanes" (жекеше – "Wane") деп аударылады.
Numerous theories have been proposed for the etymology of Vanir. Scholar R. I. Page says that, while there is no shortage of etymologies for the word, it is tempting to link the word with Old Norse vinr ('friend') and Latin Venus ('goddess of physical love'). Vanir is sometimes anglicized to Wanes (singular Wane).
Поэтикалық Эдда
Поэтикалық Эддада Ванирлер тобы есімдері тікелей айтылатын өлеңдер: Вёлуспа, Вафсруднисмал, Скирнисмал, Тримсквида, Альвисмал және Сигрдрифумал. Вёлуспада Эсирлер-Ванирлер соғысының оқиғалары суреттеледі. Соғыс барысында Ванирлер Эсирлердің бекінісінің қабырғаларын бұзып, "тоқтаусыз, жазықты жаншып жүрген" күш көрсеткен. Вафсруднисмалда Гагнрадр (Одиннің сырлы түрі) Вафсруднир жотунымен зиялылық сайысына түседі. Гагнрадр Вафсруднирден Ван құдайы Ньордрдің қайдан келгенін сұрайды, себебі ол көптеген ханзадалар мен хорларды басқарса да, Ньордр Эсирлердің арасында өскен емес. Вафсруднирдің жауабына сәйкес, Ньордр "дәуірлі күштермен" Ванахеймде ("Ванирлердің мекені") жаратылған және Эсирлер-Ванирлер соғысы кезінде Ньордр кепіл ретінде алыс-сатысқа салынған. Сонымен қатар, әлемнің аяқталуымен (Рагнарёк) Ньордр "дәуірлі Ванирлерге қайта оралады". Альвисмалда Альвисс ергежін мен Тор құдайы арасындағы сұрақ-жауап алмасудан тұрады. Өлеңде Альвисс Ванирлер сияқты әртүрлі топтардың түрлі нәрселерді атау үшін қолданатын терминдерін келтіреді. Альвисс Ванирлерге тоғыз термин жатқызады: Жер ("Жолдар"), Көк ("Желдің тоқушысы"), бұлттар ("Желдің қанаттары"), тыныштық ("Желдің үнсіздігі"), теңіз ("Толқын"), от ("Жалын"), ағаш ("Тамыр"), тұқым ("өсу") және сыра ("Көпіршік"). Тримсквидада Хаймдалл құдайының болашақты білу қабілеті бар екені айтылады, "Ванирлер де солай біле алады". Сигрдрифумал Ванирлердің "қасиетті бал" иесі екенін жазады. Өлеңде валькирия Сигрдрифа батыр Сигурдке руналар туралы құпия білімді сыйлайды. Сигрдрифаның сөзіне қарағанда, руналар бұрын түрлі жаратылыстарға, құдайларға және басқа да бейнелерге қашалып, содан кейін жоңқыланып, "қасиетті балмен" араластырылған. Бұл бал Эсирлер, Эльфтер, Адамзат және Ванирлерге тиесілі. Скирнисмалда әдемі жотунн Гердр алғаш рет Фрейр құдайының елшісі Скирнирмен кездеседі және одан ол Эльфтердің, Эсирлердің немесе "дәуірлі Ванирлердің" бірі ме деп сұрайды. Скирнир өзінің үш топтың ешқайсысына жатпайтынын мәлімдейді. Өлеңнің соңында Скирнир Гердрге қарсы (Гердр Фрейрдің махаббатын қабылдасын деп) жасаған қаулыларында жеңіске жетеді, ал Гердр Скирнирге кристалл тостағанға толы бал сыйлайды, ол Ванирлердің біреуін жақсы көретінін ешқашан ойламағанын айтады.
In the Poetic Edda, the Vanir, as a group, are specifically referenced in the poems Völuspá, Vafþrúðnismál, Skírnismál, Þrymskviða, Alvíssmál, and Sigrdrífumál. In Völuspá, a stanza describes the events of the Æsir–Vanir War, noting that during the war the Vanir broke the walls of the stronghold of the Æsir, and that the Vanir were "indomitable, trampling the plain". In Vafþrúðnismál, Gagnráðr (the god Odin in disguise) engages in a game of wits with the jötunn Vafþrúðnir. Gagnráðr asks Vafþrúðnir where the Van god Njörðr came from, for though he rules over many hofs and hörgrs, Njörðr was not raised among the Æsir. Vafþrúðnir responds that Njörðr was created in Vanaheimr ("home of the Vanir") by "wise powers" and details that during the Æsir–Vanir War, Njörðr was exchanged as a hostage. In addition, when the world ends (Ragnarök), Njörðr "will return to the wise Vanir". Alvíssmál consists of question and answer exchanges between the dwarf Alvíss and the god Thor. In the poem, Alvíss supplies terms that various groups, including the Vanir, use to refer to various subjects. Alvíss attributes nine terms to the Vanir; one for Earth ("The Ways"), Heaven ("The Weaver of Winds"), clouds ("Kites of the Wind"), calm ("The Hush of the Winds"), the sea ("The Wave"), fire ("Wildfire"), wood ("The Wand"), seed ("growth"), and ale ("The Foaming"). The poem Þrymskviða states that the god Heimdallr possesses foreknowledge, "as the Vanir also can". Sigrdrífumál records that the Vanir are in possession of a "sacred mead". In the poem, the valkyrie Sigrdrífa provides mystical lore about runes to the hero Sigurd. Sigrdrífa notes that runes were once carved on to various creatures, deities, and other figures, and then shaved off and mixed with a "sacred mead". This mead is possessed by the Æsir, the elves, mankind, and the Vanir. In Skírnismál, the beautiful jötunn Gerðr first encounters the god Freyr's messenger Skírnir, and asks him if he is of the elves, of the Æsir, or of the "wise Vanir". Skírnir responds that he is not of any of the three groups. Later in the poem, Skírnir is successful in his threats against Gerðr (to have Gerðr accept Freyr's affections), and Gerðr offers Skírnir a crystal cup full of mead, noting that she never thought that she would love one of the Vanir.
Геймскрингла
Heimskringla кітабының Ynglinga сагасы (4-тарау) Эсир-Ванир соғысының эухемеризацияланған баяндамасын ұсынады. Бітіспеу шарты ретінде екі тарап кепілдерді алмасуға келісті. Ванирлер Ньордр мен Фрейрді Эсирлерге жіберді, ал Эсирлер өз кезегінде Хёнир мен Мимирді Ванирлерге жіберді. Мимирді алғаннан кейін, Ванирлер "олардың арасындағы ең ақылдысы" Квасирді жіберді. Ванахеймрде Ванирлер Хёнирді басшы етіп тағайындады. Алайда, Хёнир Ванирлердің қиын мәселелер бойынша оның пікірін сұраған жиналыстар мен кеңестерде, "басқалар шешсін" деп жауап берді. Ванирлер кепіл алмасуда Эсирлердің алдағанына күдіктенді, сондықтан Мимирді ұстап, оның басын кесіп, Эсирлерге жіберді. Сол тарауда Ньордр Ванирлер арасында өмір сүрген кезде, оның әйелі (аты аталмаған) оның қарындасы болған және олардың екі баласы болды: Фрейр мен Фрейя. Дегенмен, "Эсирлер арасында осылай жақын туысқа үйленуге тыйым салынған". Одиннің бұйрығымен Ньордр мен оның ұлы Фрейр құрбандық шалудың дін қызметкерлері болды және Эсирлер арасында құдайлар ретінде танылды. Фрейя құрбандық шалу рәсімдерінде дін қызметкері болды және "ол Эсирлерге Ванирлер арасында қолданылатын сиқырды үйреткен бірінші адам болды". 15-тарауда Швециядағы "Ваналанд" жерінде Вана есімді әйелге үйленген Свейгдир патша туралы айтылады. Олар бір балаға ие болды және оны Ванланди деп атады (Ескі норвеж тілінде "Ванирлер жерінен келген адам").
The Heimskringla book Ynglinga saga (chapter 4) provides an euhemerized account of the Æsir–Vanir War. As a peace agreement, the two sides agreed to trade hostages. The Vanir sent Njörðr and Freyr to the Æsir, and in turn the Æsir sent Hœnir and Mímir to the Vanir. Upon receiving Mímir, the Vanir sent the "cleverest amongst them", Kvasir. In Vanaheimr, the Vanir made Hœnir a chieftain. However, whenever Hœnir appeared at assemblies or meetings where the Vanir asked him his opinion on difficult issues, his response was "let others decide". The Vanir suspected that they had been cheated by the Æsir in the hostage exchange, and so grabbed hold of Mímir, cut off Mímir's head, and sent it to the Æsir. The same chapter describes that while Njörðr lived among the Vanir, his wife (unnamed) was his sister, and the couple had two children: Freyr and Freyja. However, "among the Æsir it was forbidden to marry so near a kin". By Odin's appointment, Njörðr and his son Freyr became priests over offerings of sacrifice, and they were recognized as gods among the Æsir. Freyja was priestess at the sacrifices, and "it was she who first taught the Æsir magic as was practiced among the Vanir". In chapter 15, the king Sveigðir is recorded as having married a woman named Vana in "Vanaland", located in Sweden. The two produced a child, who they named Vanlandi (Old Norse "Man from the Land of the Vanir".
Археологиялық дерек
Скандинавияның әртүрлі аймақтарында көші-қон дәуірінен ерте викинг дәуіріне дейінгі тұлғалардың суреттерімен әшекейленген кішкентай алтын фольга бөліктері (gullgubber деп аталады) табылды, бір жағдайда шамамен 2500 данаға дейін. Бұл фольга бөліктері көбінесе ғимараттар орналасқан жерлерде, сирек жағдайларда ғана қабірлерде табылған. Суреттер кейде жеке, кейде жануар, ал кейде бір ер адам мен әйел, олардың арасында жапырақтары бар бұтақ, бір-біріне қарай немесе құшақтасып тұрады. Адам бейнелері көбінесе киіммен суреттелген, кейде тізелері бүгілген күйде бейнеленген. Ғалым Хильда Эллис Дэвидсонның айтуынша, бұл суреттер биге қатысқан болуы мүмкін, сондай-ақ олар үйлену тойларымен және Ванирлермен байланысты болуы мүмкін, бұл «Поэзиялық Эда» поэмасындағы «Скирнисмал» сияқты, құдайлардың некесі туралы ұғымды көрсетеді; Ванир құдайы Фрейр мен оның сүйіктісі Гердрдің қосылуы.
Small pieces of gold foil decorated with pictures of figures dating from the Migration Period into the early Viking Age (known as gullgubber) have been discovered in various locations in Scandinavia, in one case almost 2,500. The foil pieces have been found largely at sites of buildings, only rarely in graves. The figures are sometimes single, occasionally an animal, sometimes a man and a woman with a leafy bough between them, facing or embracing one another. The human figures are almost always clothed and are sometimes depicted with their knees bent. Scholar Hilda Ellis Davidson says that it has been suggested that the figures are partaking in a dance, and that they may have been connected with weddings and linked to the Vanir, representing the notion of a divine marriage, such as in the Poetic Edda poem Skírnismál; the coming together of the Vanir god Freyr and his love, Gerðr.
Тарихи және структуралистер
Ванирлер туралы ғалымдар арасындағы көптеген талқылаулар тарихи тұрғыдан алғанда, Ванирлердің ежелгі өткенде әртүрлі халықтардың кездесуінің көрінісі ме (тарихшылар) әлде мұндай әңгіме күрделі әлеуметтік себептермен ерте Үнді-Еуропа халықтары арасында туындап, кейін олардың ұрпақтарына тараған мифологиялық кеңейтім бе (структуралистер) деген сұраққа қатысты. Тарихшыл көзқарастың белгілі жақтаушылары Карл Хелм, Эрнст Альфред Филиппсон, Лотте Мотц және Лотте Хедеггер, ал структуралистік көзқарастың белгілі жақтаушылары Жорж Дюмезил, Ян де Врис және Габриэль Турвилл Петре. Структуралистік көзқарас, ескертулермен бірге, Йенс Питер Шёдт, Маргарет Клуниз Росс және Томас Дюбуа сияқты ғалымдардың арасында да, академиялық ортада көбінесе көп қолдауға ие болды. Ванир қадайы Фрейя сияқты, Ванирлер тобы да Скандинавиядан тыс жерде расталмаған. Дәстүр бойынша, «Вёлуспа» мен «Прозалық Эдда» нұсқаларына сүйене отырып, Ванирлерді зерттеу Эсир-Ванир соғысына, оның халықтар арасындағы соғыс негізіне және Ванирлердің ерекше халықтың құдайлары ретінде пайда болған-болмағанына бағытталды. Кейбір ғалымдар олардың Скандинавиядан тыс жерлерде танылғанына күмән келтірсе де, Фрейр құдайының герман құдайы Ингпен (протогерман *Ингваз ретінде қайта құрылған) бір екенін көрсететін дәлелдер бар, және егер осылай болса, ол готтар арасында белгілі болған.
Much of the discussion among scholars on the topic of the Vanir has historically been on the question of whether the Vanir are the reflection of a purported historic meeting between different peoples in the ancient past (historicists) or an extension of Proto Indo European mythology where such a narrative may have existed for complex social reasons (structuralists) among the early Indo European peoples, and thereafter spread to their descendants. Notable proponents of the historicist position include Karl Helm, Ernst Alfred Philippson, Lotte Motz, and Lotte Headegger, whereas notable proponents of the structuralist view include Georges Dumézil, Jan de Vries, and Gabriel Turville Petre. The structuralist view has generally gained the most support among academics, although with caveats, including among Jens Peter Schjødt, Margaret Clunies Ross, and Thomas DuBois. Like the Vanr goddess Freyja, the Vanir as a group are not attested outside Scandinavia. Traditionally, following Völuspá and the Prose Edda, scholarship on the Vanir has focused on the Æsir–Vanir War, its possible basis in a war between peoples, and whether the Vanir originated as the deities of a distinct people. Some scholars have doubted that they were known outside Scandinavia; however, there is evidence that the god Freyr is the same god as the Germanic deity Ing (reconstructed as Proto Germanic *Ingwaz), and that, if so, he is attested as having been known among the Goths.
Мүшелік, эльфтер, кеме символикасы, "өлгендер өрісі" және ванитаттар
Хильда Эллис Дэвидсонның теориясы бойынша, құдайлардың барлық әйелдері бастапқыда Ванирдің мүшелері болған болуы мүмкін, олардың көпшілігі бастапқыда йотунның балалары болған сияқты. Дэвидсон сондай-ақ, "мифологиялық тұлғалар туралы христиандық әңгімелерде Ванир мен Один ең жауласымдықпен қаралатын" екенін атап өтеді. Джозеф С. Хопкинс пен Хаукур Торгейрссон археолог Оле Крумлин Педерсен және басқалардың ұсыныстарын негізге ала отырып, Ванирді Солтүстік герман халықтарының кемелерді жерлеу салтына байланыстырады. Олар "өлгендердің даласы" кемесінің ерте германдық үлгісін ұсынады, ол Фрейяның өмірден кейінгі даласы Фолквангр және ескі ағылшын тіліндегі Неоркснаванг (оның құпия бірінші бөлігі Фрейяның әкесі Ньордрдың атына байланысты болуы мүмкін) арқылы бейнеленуі мүмкін. Ричард Норттың теориясы бойынша, ескі ағылшын тілінде "құдайлар" үшін латынша vanitates ("бос сөздер", "сән-салтанат") сөзін қолдану, Дейран диалектісінде *uuani (Ескі скандинав тіліндегі Ванирдің қайта құрылған туысы) болғанын көрсетеді, сондықтан Нортумбрияның Эдвині мен солтүстік англдардың христиандық Англосаксон Англиясында табынған құдайлары *uuani болған болуы мүмкін. Ол олардың "ешкі қана есімді емес, сонымен қатар исландтық Ванирге тән оргиастикалық сипатты да бөліскенін" айтады. Аларик Холл Ванирді эльфтермен теңестірді.
Hilda Ellis Davidson theorizes that all of the wives of the gods may have originally been members of the Vanir, noting that many of them appear to have originally been children of jötnar. Davidson additionally notes that "it is the Vanir and Odin who seem to receive the most hostile treatment in Christian stories about mythological personages". Joseph S. Hopkins and Haukur Þorgeirsson, building on suggestions by archaeologist Ole Crumlin Pedersen and others, link the Vanir to ship burial customs among the North Germanic peoples, proposing an early Germanic model of a ship in a "field of the dead" that may be represented both by Freyja's afterlife field Fólkvangr and by the Old English Neorxnawang (the mysterious first element of which may be linked to the name of Freyja's father, Njörðr). Richard North theorizes that glossing Latin vanitates ("vanities", "idols") for "gods" in Old English sources implies the existence of *uuani (a reconstructed cognate to Old Norse Vanir) in Deiran dialect and hence that the gods that Edwin of Northumbria and the northern Angles worshiped in pre Christian Anglo Saxon England were likely to have been the *uuani. He comments that they likely "shared not only the name but also the orgiastic character of the [Old Icelandic] Vanir". Alaric Hall has equated the Vanir with the elves.
Қазіргі заманның ықпалы
Ванирлер Оеленшлягердің "Ом ванерне" поэмасында (1819) еске алынады. Кейбір германдық неопагандықтар олардың нанымын Ванатру деп атайды ("Ванирді құрметтеушілер" деген мағынада).
The Vanir are featured in the poem "Om vanerne" by Oehlenschläger (1819). Some Germanic Neopagans refer to their beliefs as Vanatrú (meaning "those who honor the Vanir").